Текст выступления:

Заставлять мысль отступать перед невозможным – значит… воспитывать в человеке трусость (А.Р. Беляев)
1. А.Р. Беляевтің дәйексөзі мен тақырып өзектілігі

«Адамның ойындағы шектен шығу рухани дамуға серпіліс береді.» Бұл ұлағатты сөз бүгінгі ғылым мен өркениет дамуының негізгі қағидаларын айқындайды. Адам болмысында шығармашылық пен жаңашылдық қозғаушы күш, ал ойдағы шектеулерді жеңу – үлкен жетістіктердің бастауы. Осы тақырып аясында адам санасының мүмкіндіктерін кеңейту мен батыл қадамдардың маңыздылығын талқылаймыз.

2. Александр Беляев: Ғылыми фантастика саласындағы ірі тұлға

ХХ ғасырдың басында ғылыми фантастика жанры дамуына зор үлес қосқан Александр Романович Беляев — техникалық жаңалықтар мен адамның рухани ерік-жігерін зерттеудегі ірі жазушы. Оның шығармалары ғылыми жетістіктер мен адам мүмкіндіктерін терең зерттеп, қоғамның идеялық дамуына ықпал етті. Беляевтің фантастикасы – ғылыми ойдың әрі қоғамның рухани жетістігін бейнелейтін бірегей мысал.

3. Мүмкін еместік пен еркін ойлау

Мүмкін еместіктің түсінігі көбінесе адамның өзінің және қоғамның қойған шектеулерінен туындайды. Кейде адам миы шындыққа қоса, жасанды тосқауылдар қояды. Бұл ой шеңберінен шығу – жаңа идеялар мен жаңалықтарға бастар жол. Беляевтің шығармаларындағы еркін ойлау – адамның өзін-өзі жетілдіруі мен шығармашылық әлеуетін дамытуға бағытталған маңызды құндылық. Ол еркін ойдың шекараларын кеңейту арқылы адам баласының шексіз өсуіне мүмкіндік береді.

4. Батылдық пен тәуекелдің маңызы

Батылдық – адамның ең ауыр қиындықтарды еңсеруге ынталандыратын қасиеті, ол жаңа мүмкіндіктер мен дамудың негізі болып табылады. Тәуекел болса, адамның қалыптасқан шектеулерінен өтіп, өз қабілеттерін толық ашуына көмектеседі. Сонымен қатар, ой мен ерік-жігердің үйлесуі жаңаша шешімдер қабылдауға және тиімді өзгерістер енгізуге ықпал етеді. Қазіргі заманда осындай қасиеттер инновациялардың, ғылымның және жеке тұлғаның дамуына негіз болып табылады.

5. Тарихи тұлғалар: Батылдықтың нақты мысалдары

Тарих беттерінде батыл және тәуекелшіл тұлғалардың үлгі-өнегелері баршаға танымал. Мысалы, Жеңілдіктерге қарамастан, Жюль Вернның «Артқа қарамаудың» идеясы – ұлы саяхатшылар мен ғалымдардың рухына шабыт берді. Сонымен қатар, Айға алғашқы ұшқан Нил Армстронгтың күрделі және қауіпті миссиясы адамзат мүмкіншілігінің кеңеюін дәлелдеді. Олар бізге шектен шығу – жаңа дәуірлерге жол ашудың бастауы екенін көрсетті.

6. Мүмкін еместі жеңген тарихи оқиғалар

Ғарышқа ұшу және ДНҚ құрылымының ашылуы – адамзат шекарасын кеңейтудің ғажайып мысалдары. 1961 жылы Юрий Гагарин алғаш рет ғарышқа шығып, адамзат үшін мүмкін еместей көрінген жаңалыққа жол ашты. Ал 1953 жылы Уотсон мен Крик ДНҚ спиралының құрылымын ашып, биология мен медицина саласында төңкеріс жасады. Бұл оқиғалар ғылымның шексіз мүмкіндігін дәлелдеп, адамзаттың прогресінің негізін қалады.

7. Ойдың тоқырауы: Себептері мен зардаптары

Психологиялық тұрғыдан алғанда, алдын ала қорқыныш жаңа идеяларға сенімділікті төмендетіп, даму үдерісінің бәсеңдеуіне себеп болады. Сәтсіздікке сенген адам шығармашылығын тежейді, өз күшіне деген сенімін жоғалтады. Қоғамдық қысым – даралықты жоятын және өзгерістерге ашық болуды шектейтін фактор. Осы себептер бірге адамның мүмкіндіктерін толық ашуына кедергі жасап, әлеуеттің жұмсалуына әкеледі. Қоғам мен тұлға осы мәселелерді шешуге назар аударуы қажет.

8. Қоғамдық стереотиптер мен олардың әсері

Қоғамдық стереотиптер жиі адамның таңдау еркіндігі мен шығармашылық қабілетіне тосқауыл болуда. Мысалы, кәсіби бағыт бойынша ұсынылған дәстүрлі көзқарастар жастардың табиғи қабілеттерін толық көрсете алмауына себепші болады. Сонымен қатар, гендерлік рөлдер мен әлеуметтік нормалар да тұлғаның өзін-өзі шектеуіне әкелуі мүмкін. Бұл жағдайлар жеке тұлғаның дамуынан бөлек, қоғамның жалпы прогресіне де теріс әсер етеді.

9. Ғылыми-техникалық жаңалықтардың алғашқы қабылдануы

Ғылым мен техниканың алғашқы жаңалықтары көбіне күмәнмен қабылданды. Мысалы, Авиацияның пайда болуы кезінде көптеген адамдар адам ұшуын мүмкін емес деп санаған. Электр жарығы да алғашқыда қауіпті деп саналса, қазір ол күнделікті тұрмысымыздың ажырамас бөлігіне айналды. Бұл жағдайлар жаңалықтарды қабылдаудағы қиындықтарды, бірақ сонымен бірге оларды жеңудің маңыздылығын көрсетеді. Міне, осындай тәжірибелер адамзаттың дамуындағы инновацияларға сенімнің артуына көмектесті.

10. Жастардың өзін-өзі шектеу себептері (2022)

2022 жылы жүргізілген сауалнама нәтижесінде, жастардың көпшілігі өз-өзіне деген сенімсіздік арқылы өз мүмкіндіктерін шектеуде екені анықталды. Бұл ішкі сенімсіздік пен сыртқы қысым олардың шығармашылық қабілеттері мен даму құштарлығының шектеулі болуына әсер етеді. Жастардың өзін-өзі шектеуінің себептерін түсіну – олардың потенциалын толық ашуға жәрдемдесетін маңызды қадам.

11. Психологиядағы мүмкін еместік феномені

Психологиялық тұрғыдан қарағанда, ішкі күйзеліс пен өзіне сенімсіздік адамның дамуына елеулі кедергі келтіреді. Мұндай жағдай мотивацияның азаюына және жаңа мүмкіндіктерге ашық болмай қалуға әкеледі. Алайда, психологтардың зерттеулері адамның өзіндік сенімдері мен ішкі ережелері арқылы қиындықтарды жеңуге болатынын көрсетеді. Ерік-жігерді дамыту – тұлғаның жетілуі мен шығармашылық әлеуетін арттырудағы маңызды фактордың бірі.

12. Мұғалім мен ата-ананың тұлға қалыптастырудағы рөлі

2021 жылғы педагогикалық зерттеу көрсеткендей, баланың тұлға ретінде дамуы мен мотивациясын қалыптастыруда мұғалім мен ата-ананың қолдауы шешуші мәнге ие. Бұл қатынастың сенімді болуы балаға үлкен жағымды әсер етіп, оның жетістіктерге жетудегі мүмкіндіктерін арттырады. Қолдау мен сенімнің маңыздылығы білім беру мен тәрбиелеу үдерісінде айқын байқалады.

13. Қазақстандағы жаңашылдық үлгілері

Қаныш Сәтбаев – ұлттық ғылымның негізін қалаушы, геология саласында іргелі зерттеулер жүргізіп, қазақ ғылымының діңгегін қалыптастырған ұлы тұлға. Сонымен қатар, Ольга Рыпакова Қазақстан спортын әлемдік аренада танытып, бірнеше олимпиада жүлдесін жеңіп алды, мүгедектердің де биік жетістіктерге қол жеткізе алатынын көрсетті. Осы тұлғалардың жаңашылдық пен табандылық үлгілері жастарға үлгі болып, еліміздің дамуы мен өрлеуінің маңызды кезеңдерін бейнелейді.

14. Қателесуден қорықпау: дамудағы рөлі

Қателіктер – өсу мен даму үдерісінің ажырамас бөлігі. Томас Эдисон сияқты ұлы ойшылдардың еңбектері табандылық пен сабырлықты талап етті, ол қателіктерден сабақ алу арқылы жетілді. Қорқынышты жеңіп, қателікті тәжірибе ретінде қабылдау тұлғаның рухани және кәсіби өсуін қамтамасыз етеді. Бұл тәсіл жеке жетістіктің және тұрақты даму жолының негізін құрайды.

15. Тарихи тұлғалардың мүмкін еместі жеңуі

Әлемдік тарихтағы көрнекті тұлғалар өз өлкелерінде ерекше табыстарға жетіп, елдері мен салаларының өрлеуін қамтамасыз етті. Мысалы, Лиассан Мари Кюри ғылымдағы жаңалықтарымен, Ғабит Мүсірепов әдебиеттегі шығармашылығымен ерекшеленді. Осындай тарихи мәліметтер олардың жеке жетістік ғана емес, ұлттық мәдениет пен ғылымның дамуына да елеулі әсерін дәлелдейді. Тарихи тұлғалардың табыстары – дамудың әрі қарай жол ашудағы маңызды фактор.

16. Білім және зерттеу — прогрестің негізі

Өмірдің түрлі салаларындағы прогрестің бастауы үлкен ғылыми және білім беру зерттеулерінде жатыр. Адамзат тарихында білімнің дамуы мен зерттеу өнеркәсіптік революциялардан бастап, қазіргі заманғы цифрлық дәуірге дейінгі үздіксіз үзіндісін көрсетті. Мысалы, XV ғасырда Гутенбергтің баспа машинасын ойлап табуы білімді көпшілікке таратуға жол ашты, ал XIX-XX ғасырларда физика мен химия саласындағы зерттеулер технологиялық ілгеріліктерге себеп болды. Білім мен зерттеу ғылым мен техниканың шекарасын кеңейтіп, жалпы қоғамның дамуына тың серпін береді. Оларсыз адамзат дамуының барлық тұстары тоқтап қалуы мүмкін еді, өйткені инновация мен жаңа білім ізденісі қоғамның тұрақты дамуының басқарушы күші болған.

17. Мүмкін еместі еңсеру кезеңдері

Адамның жеке тұлғалық дамуы және жетістіктері әрқашан қиындықтар мен кедергілерді жеңуден басталады. Бұл процесс бірнеше кезеңнен тұрады. Егемендік пен сенімнің қалыптасуы — алғашқы әрі шешуші қадамдар. Оларсыз алға жылжу мүмкін емес. Әрқайсысында тұлға өзін сынақтардан өткізеді, олар арқылы байсалды шешім қабылдайды және бағыт-бағдар анықтайды. Психология саласындағы зерттеулер мұны «ішкі кедергілерді еңсеру» деп атайды, бұл бағытта мотивация және өзін-өзі жетілдіру маңызды рөл атқарады. Өмірдегі құлдыраулар мен сәтсіздіктерге қарамастан, осы даму сатыларын өту арқылы адам жаңа мүмкіндіктерге ие болады. Әрбір кезең — жаңа дағды мен тәжірибе алдағы өмір жолының маңызды белгісі.

18. Тәжірибе мен практиканың маңызды сабағы

Бірінші оқиға жастарға табандылықтың маңызын көрсетеді: атақты ғалым мен кәсіпкер Томас Эдисон 1000-нан астам сәтсіз сынақтардан кейін ғана электр шамын ойлап тапты. Бұл тәжірибе оның табандылығы мен жаңашылдыққа деген сенімінің үлгісі. Екінші мысалда — қазақ халқының дәстүрлі тәрбиесінің рөлі айтылады, онда қолөнер шеберлері жас ұрпаққа өнер мен еңбек ар-намысын үйретеді. Практика және нақты істер арқылы алынған білім жастардың өмірлік дағдыларын қалыптастырып, олардың қоғамдағы орнын нығайтады. Осы оқиғалар тәжірибе мен практика арқылы алынған білімнің шын мәніндегі құнды әрі өмірлік екенін нақты дәлелдейді.

19. Қорқақтық пен батылдықтың жеке дамудағы салдары

Жақында жүргізілген зерттеулер қорқақтықтың адамның жеке дамуына теріс ықпал ететінін, ал батылдықтың оның шексіз мүмкіндіктерін ашып, табысқа жетуіне септігін тигізетінін көрсетті. Мысалы, Психология ғылыми журналында жарияланған мәліметтер бойынша, 68% адам өз бағалаулары мен сенімдері арқылы өмір сүру деңгейін анықтайды. Бұл көрсеткіш әрбір тұлғаның ішкі күш-қуаты мен сенімінің жетістіктерге жетуде шешуші фактор екенін дәлелдейді. Қорқақтық қоршаған ортаға бейімделуге кедергі келтірсе, батылдық жаңа тәжірибелер мен шығармашылық мүмкіндіктерді ашады.

20. Ішкі кедергілерді еңсеру — табыстың кепілі

А.Р. Беляевтің пікірі бүгінгі жастар үшін аса маңызды: ол батылдық пен шығармашылықтың жеке тұлғаның табысты өмір сүруіндегі рөліне ерекше назар аударады. Қиындықтарды жеңу — тек жеке қасиеттердің ғана емес, сонымен қатар қоғамдағы алға жүрудің де негізі. Өз мүмкіндіктеріңе сену және жаңа шыңдарға талпыну мәдени даму мен ғылымның тереңірек игерілуіне жол ашады. Сол себепті, ішкі кедергілерді жеңе алу қазіргі заманның талаптарына сай ұтымды әрі тапқыр болудың негізгі шарты болып табылады.

Дереккөздер

Есенбаев С.М., Александрова А.В. История научной мысли. – М., 2015.

Беляев А.Р. Собрание сочинений в 15 томах. – СПб., 2000.

Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы: 4 том. – Алматы, 2005.

Психология развития личности / Под ред. И. В. Дубровина. – М., 2018.

Қазақстанның көрнекті ғалымдары және мәдениет қайраткерлері / Ред. Ж. Өтебаев. – Алматы, 2020.

Иванов В.П. Психология личностного развития. — М.: Наука, 2021.

Смирнова Е.А. История образования и науки в России. — СПб.: Питер, 2020.

Белый Д.Н. Путь к успеху: мотивация и самореализация. — Казань: Татарское книжное издательство, 2019.

Психология научный журнал. Выпуск 2023, №4.