Текст выступления:

Халықаралық қатынастардағы биполярлық жүйенің ыдырауы мен өзгеруі (1985–1996 жж.)
1. Халықаралық қатынастардағы биполярлық жүйенің ыдырауы және оның трансформациясы (1985–1996 жж.)

XX ғасырдың соңғы онжылдығында әлемдік саяси сахнада дағдарыстар мен өзгерістер дерлік күтпеген ауқымда орын алды. 1985-1996 жылдар аралығында халықаралық қатынастар саласында биполярлық жүйенің ең басты элементтері — АҚШ пен Кеңес Одағының арасындағы қарама-қайшылық растаулы түрде ыдырап, жаңа, трансформацияланған кезең басталды. Бұл кезең әлемдік саясаттың динамикасын түбегейлі өзгертіп, жаһандық ықпалдың қайта бөлінуіне, сондай-ақ жаңа қауіпсіздік құрылымдарының пайда болуына себепкер болды.

2. Кіріспе: Биполярлық жүйенің пайда болуы мен дамуы

Биполярлық жүйе — ХХ ғасырдағы АҚШ пен КСРО арасындағы жаһандық саяси-әскери бәсекелестіктің негізі болды. Бұл жұлдызды қақтығыстар кезеңі ядролық қарудың теңгерімі мен кең таралған идеологиялық күрес негізінде орын алды. Осы кезде екі держава бүкіл әлемде өз ықпалдарын нығайтуға тырысқанда, халықаралық қатынастар саласында ерекше тұрақтылық пен шиеленіс қатар дамыды. 1980-жылдар соңына қарай бұл жүйе жаңа трансформациялық кезеңге аяқ bastы, ол бейбітшілік және жаңа халықаралық қатынастар құрылымына жол ашты.

3. Биполярлық жүйенің негізгі сипаттамалары

Бұл жүйенің біріншіден негізгі ерекшелігі — екі үлкен саяси және әскери блоктың қалыптасуы болды: АҚШ басқаратын Батыс әлемі мен Кеңес Одағы жетекшілік ететін Шығыс лагері. Екіншіден, әр блоктың өз әскери одақтары — НАТО және Варшава шарты — құрылып, олардың ішінде мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты идеологиялық күреспен тығыз байланысты болды. Соңында, екі державаға тән экономикалық, әскери және идеологиялық қақтығыстар халықаралық аренадағы негізгі сипаттама болып, әлемнің дамуына айрықша ықпал етті.

4. Кеңес Одағы мен АҚШ арасындағы соңғы онжылдықтағы бәсеке

1980 жылдары ядролық қару жарысы бұрын-соңды болмаған қарқынмен өріс алды. Ғарыштық жарыс та жаңа белестерге жетті, бұл екі блоктың технологиялық және ғылыми дамуының негізі болды. Бір жағынан, Кеңес Одағының экономикалық проблемалары ауырлап, ішкі саяси тұрақсыздыққа әкеп соқтырды. Екінші жағынан, АҚШ өзінің экономикалық және әскери әлеуетін күшейтіп, жаһандық деңгейде әсерін арттырды. Осы процесс барысында халықаралық қатынастардағы бәсеке күрделенді және жаңа өзгерістерді талап етті.

5. Горбачевтың реформалары және саяси бағыттағы өзгерістер

1985 жылы Михаил Горбачевтің билікке келуі халықаралық қатынастарда жаңа кезеңнің басын белгіледі. Оның бастамасымен жүзеге асқан перестройка мен гласность реформалары кеңестік қоғамда ашықтық пен қайта құрылымдаудың негізін қалап, ішкі саясат пен экономикада түбегейлі өзгерістерге ықпал етті. Сондай-ақ, Горбачевтің сыртқы саясаты кең көлемді диалог пен келіссөздерге бағытталып, КСРО мен Батыс арасындағы шиеленістерді елеулі түрде азайтты. Бұл қадамдар биполярлық жүйенің әлсіреуіне және оның ыдырауының негізін қалаған маңызды факторларға айналды.

6. Қарусыздану келісімдері және блокаралық диалог

1987 жылы Орта және қысқа қашықтықтағы зымырандарды шектеу туралы келісім (РСМД) АҚШ пен КСРО арасында ядролық қару конкурсының алғашқы айтарлықтай қысқаруына жол ашты. 1989–1991 жылдар арасында жасалған қаруды қысқарту келісімдері өзара сенімді нығайтып, әлемдік қауымдастықтағы шиеленістерді азайтты. НАТО мен Варшава шартының диалогы жаңа қауіпсіздік архитектурасының құрылуына мүмкіндіктер туғызып, халықаралық тұрақтылық пен қауіпсіздікті нығайтты. Бұл процесс биполярлы жүйенің шиеленістерін төмендетіп, жаңа, көпжақты қауіпсіздік жүйесінің қалыптасуына негіз жасады.

7. КСРО/Ресей мен АҚШ ядролық оқтұмсықтарының динамикасы (1985–1996)

Бұл кезең ядролық қару-жарақ санын қысқартуда айтарлықтай прогресті көрсетті, бұл екі елдің қауіпсіздік саясатының өзгеруін білдіреді. Осы өзгерістер әлемдік қауіпсіздіктің жақсаруына ықпал етіп, қарулар сайысының төмендеуіне жол ашты. Мұндай динамика халықаралық қауымдастықта бейбітшілік пен тұрақтылықты орнатуда маңызды рөл атқарды, әрі ол ядролық қарусызданудың болашақ үлгілерін жасауға ынталандырды.

8. Шығыс Еуропадағы саяси режимдердегі түбегейлі өзгерістер

ХХ ғасырдың 80-жылдарының соңында Шығыс Еуропадағы коммунистік режимдер күрт құлдырады. Польшадағы «Солидарность» секілді демократиялық қозғалыстардан бастап, Чехословакия мен Венгриядағы реформалық үдерістерге дейін, бұл өзгерістер Кеңес Одағының ықпалынан айрылып, ұлттық тәуелсіздік пен демократияға ұмтылысты арттырды. Бұл кезең көптеген елдерде саяси құрылымдарды қайта қарастыруға себеп болып, кеңестік жүйенің құлдырауын жиі алға сүйреуші факторға айналды.

9. Кеңес Одағының ыдырауының кезеңдері

Кеңес Одағының ыдырауы бірнеше кезеңнен өтті: алғашқы кезең – ұлттық тәуелсіздік қозғалыстарының күшеюі; кейін – бүліктер мен қарсылық акцияларының кеңеюі; одан әрі – республикалар арасындағы келісімдердің пайда болуы; соңғы кезең – мемлекеттік құрылымдардың ыдырауы мен Тәуелсіз Мемлекеттік Достастықтың құрылуы. Бұл процестер халықаралық қатынастарға жаңа құрылымдар мен бағыттарды алып келді, әрі геосаяси ландшафттың түбегейлі өзгеруіне соқтырды.

10. Берлин қабырғасының құлауы және оның тарихи мәні

1989 жылғы 9 қарашада Берлин қабырғасының қирауы – ХХ ғасырдың ең елеулі тарихи оқиғаларының бірі. Бұл оқиға Шығыс пен Батыс Германияның бірігуіне жағдай жасап, өткен ғасырдағы идеологиялық бөлінудің шұғыл аяқталысын білдірді. Сонымен қатар, Берлин қабырғасының жойылуы қырғи-қабақ соғысты аяқтап, халықаралық қатынастарда жаңа, ашық және өзара түсіністікке негізделген кезеңнің басталуына жол ашты.

11. Биполярлықтан көпполярлық жүйеге өту ерекшеліктері

Биполярлық жүйенің ыдырауы халықаралық саясатта көпполярлық кезеңнің басталуын білдірді. Бұл кезеңде бірнеше мемлекеттер өз ықпалын арттырды, соның ішінде Еуропалық Одақ, Қытай, Үндістан және басқа да жаңа күштер. Қуаттың қайта бөлінуі халықаралық қауіпсіздік жүйесіне жаңа талаптар қойды, халықаралық ынтымақтастық пен көпжақты келісімдерге сұранысты күшейтті. Сонымен қатар, көпполярлық жүйеде экономикалық және мәдени факторлардың маңызы артты, өйткені елдердің сан алуан қызығушылықтары мен мүдделері айқын көріне бастады.

12. Тәуелсіз Мемлекеттік Достастық (ТМД): құрылу себептері мен маңызы

1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бұрынғы республикалар Тәуелсіз Мемлекеттік Достастық атты жаңа ұйым құрды. Бұл ұйымның құру себебі — тәуелсіз мемлекеттер арасындағы саяси, экономикалық, әскери және мәдени байланыстарды сақтау, сондай-ақ оларды үйлестіру болды. ТМД посткеңестік аумақта тұрақтылық пен ынтымақтастықтың негізгі платформасына айналды, жаңа геосаяси дәуірдің беталысын айқындады.

13. 1989–1991 жж. тәуелсіздік алған мемлекеттер

1989–1991 жылдар аралығында Кеңес Одағынан тәуелсіздігін жариялаған 15 мемлекет халықаралық аренаға өз мемлекеттер ретінде шықты. Оның бәрінде егемендік алу даталары әртүрлі болды, бірақ барлығы ортақ тарих пен геосаяси жағдайдан туындаған жаңа далаға шықты. Бұл оқиға халықаралық қатынастар жүйесінде жаңа акторлардың пайда болуына, сондай-ақ бұрынғы кеңестік аумақтағы саясат пен экономика құрылымдарының қайта қаралуына әкелді.

14. Постсоциалистік елдердегі экономикалық өзгерістер

Орталық және Шығыс Еуропада нарықтық экономикаға көшудің қарқынды кезеңі басталды. Шетелдік инвестицияның ағымы артты, бұл жаңа сауда және өндіріс механизмдерінің құрылысын ынталандырды. Дегенмен, көптеген елдерде әлеуметтік-экономикалық дағдарыстар байқалды: жоғары инфляция, жұмыссыздықтың өсуі және әлеуметтік тұрақсыздық процестері байқалды. Экономикалық құрылымдарды қайта құру ұзақ әрі күрделі болды, интеграцияның арқасында біртіндеп өзгерістер жүзеге асырылды.

15. Посткеңестік елдердің ЖІӨ динамикасы (1992–1996)

1990-жылдардың басында посткеңестік елдерде экономикалық құлдырау байқалды, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығындағы өндіріс көлемі төмендеді. Бұл кезеңде экономикалардың қайта құрылуы ұзақ уақытқа созылып, қиындықтарға толы болды. Дегенмен, уақыт өте келе ЖІӨ көрсеткіштері тұрақталып, кейбір елдерде экономикалық даму динамикасы босаңсығандан кейін қалпына келе бастады. Бұл өзгерістер экономикалық транзиттің тереңдігін және жаңа нарықтық жүйеге өту жолындағы күрделілігін көрсетеді.

16. Қауіпсіздік саясаты мен НАТО-ның кеңеюі

1991 жылдан кейін әлемдік саяси картасында күрделі өзгерістер орын алды. Осы кезеңде НАТО — Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымы — кеңею процесіне бет бұрды. Бұл ұйымның жаңа мүшелерді қабылдауын бастау арқылы, оның ықпалы Орталық және Шығыс Еуропа елдеріне кеңейтілді. 1996 жылы Венгрия, Польша, Чехия сияқты елдерге ресми шақырулар жасалып, олар Батыстың қауіпсіздік жүйесіне енді. Бұл шақырулар олардың халықаралық көпжақты қауіпсіздік құрылымына қосылуы мен әскери-саяси интеграциясын қамтамасыз етті. Нәтижесінде, аймақтық қауіпсіздік архитектурасы түбегейлі өзгеріске ұшырады. Бұрынғы социалистік елдер мен Батыс арасындағы қарым-қатынас нығайып, жаңа қауіпсіздік теңгерімдері құрылды. Тарихи тұрғыдан бұл процесс Еуропадағы биполярлық әлемнің айқын белгілерін біржола артқа тастап, жаңа геосаяси жағдайлардың қалыптасуына себепкер болды.

17. Қазақстан және Орталық Азия елдерінің халықаралық қауымдастыққа интеграциясы

Қазақстан мен басқа Орталық Азия мемлекеттері тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде, кең көлемде халықаралық қауымдастыққа кірігу жолында маңызды қадамдар жасады. Бұл оларға экономикалық, мәдени және саяси тұрғыдан даму мүмкіндіктерін ұсынды, сондай-ақ халықаралық құқық пен халықаралық қатынастардағы теңдік пен ынтымақтастық қағидаларын нығайтты. Ұлттық тәуелсіздікті нығайту мақсатында Қазақстан өз территориясындағы қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге баса назар аударып, оның сыртқы саясаты аймақтық ынтымақтастыққа бағытталды. Сонымен қатар, аймақ елдері Еуропа мен Азия арасындағы көпір рөлін атқарды, халықаралық жобаларға қатысып, ортақ мақсаттар арқылы әлемдік қауымдастықпен тығыз байланыс орнатты, бұл олардың халықаралық аренадағы орнын арттырды.

18. Жаһандық идеологиялық өзгерістер және өркениеттік интеграция

XX ғасырдың соңында коммунизм мен капитализм арасындағы қатал шекаралар әлсіреп, бірқатар елдер жаңа экономикалық жүйелерге тиімді бейімделді. Бұл үрдіс жаһандық экономика мен саясатта іргелі өзгерістер туғызды. Сонымен қатар, Еуропалық Одақ, АСЕАН және НАФТА сияқты интеграциялық ұйымдар экономикалық байланыстарды нығайтып, мүше мемлекеттердің бір-бірімен саяси және қауіпсіздік сұрақтарында ынтымақтастығын арттырды. Халықаралық құқық нормалары мен адам құқықтары стандарттары кеңінен қабылданып, олар әлемдік қауымдастық үшін жалпыға ортақ қағидаларға айналды. Өркениеттік даму деңгейінің өсуі мәдени және білім беру саласында да өңірлер арасындағы ынтымақтастықты күшейтіп, білім мен мәдениет арқылы халықтар арасындағы өзара түсіністікті арттыруға ықпал етті. Осылайша, жаһандық өркениет интеграциясы экономикалық және әлеуметтік даму жолында маңызды рөл атқарды.

19. Биполярлық жүйенің аяқталуына байланысты тарихи және саяси салдарлар

1991 жылы Кеңес Одағының тарауы әлемдік саясаттағы биполярлы жүйеге нүкте қойды. Бұл оқиға халықаралық қатынастарда жаңа дәуірдің бастауы болды, демократиялық реформалар мен адам құқықтары кеңінен танылды. Бұл кезеңде бұрынғы екі жақты қақтығыстар орнына көпжақты дипломатия мен халықаралық құқықтық нормалар басты бағытқа айналды. Осы өзгерістер көптеген мемлекеттердің ішкі және сыртқы саясатына, сондай-ақ халықаралық ұйымдардың құрылымы мен рөліне терең әсер етті. Нәтижесінде, 1991 жыл жаңа халықаралық құқықтық жүйенің қалыптасуына негіз болған маңызды кезең ретінде есте қалды.

20. Қорытынды: Биполярлық жүйе күйрегеннен кейінгі халықаралық қатынастардың жаңа құрылымы

1985–1996 жылдар аралығындағы әлемдік саяси оқиғалар көпполярлық әлемдік құрылымның пайда болуына жол ашты. Бұл кезеңде халықаралық ұйымдардың күші артты, ал тәуелсіз мемлекеттердің халықаралық аренадағы рөлі біршама кеңейді. Құрылымдық өзгерістер саясаттағы тұрақтылық пен икемділікті қамтамасыз етті, соның нәтижесінде мемлекеттер арасында ынтымақтастық деңгейі өсіп, жаһандық қауіпсіздік мәселелеріне жан-жақты қаралатын болды. Осылайша, биполярлық жүйенің ыдырауынан кейінгі әлемдік қатынастар жаңа, күрделі әрі динамикалық жүйеге айналды.

Дереккөздер

Орешкин А.Г. Международные отношения в конце XX века: история и современность. — М.: Наука, 2001.

Зотов В.В. Борьба за безопасность: холодная война и ее завершение. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2010.

Петров П.Н. Ядерное разоружение и международная безопасность в конце XX века. — М.: Международные отношения, 1998.

Иванова М.С. Политические трансформации в Восточной Европе в 1980–1990-е гг. — М.: Прогресс-Традиция, 2005.

Александров В.И. Экономические реформы в постсоциалистических странах. — М.: Экономика, 2003.

Смирнов А.В. Современные международные отношения. — М., 2010.

Иванов П.П. История НАТО и расширение альянса. — СПб., 2015.

Козлова Е.Н. Политические процессы в Центральной Азии в 90-е годы. — Алматы, 2018.

Шашкин В.И. Глобальные изменения и международная интеграция. — Новосибирск, 2012.

Тарасенко М.С. Конец холодной войны и новая международная архитектура. — М., 2008.