Текст выступления:

Халықаралық қауіпсіздікке төнген қазіргі кездегі қауіп-қатерлер
1. Қазіргі халықаралық қауіпсіздік мәселелері: жалпы шолу

Халықаралық қауіпсіздік — бұл әлемдік елдер мен халықтардың тыныштығы мен тұрақтылығын қамтамасыз ететін күрделі және көпқырлы шаралар жүйесі. Қауіптер ұлттық, аймақтық және жаһандық деңгейлерде пайда болып, оларды тиімді шешу үшін кешенді, көпжақты тәсіл қажет. Бүгінгі таңда халықаралық қауіпсіздік мәселелері бұрын-соңды болмаған өзгерістер мен сын-қатерлерге толы, олар бүкіл әлемнің тұрақтылығына тікелей әсер етеді.

2. Халықаралық қауіпсіздіктің тарихи негіздері мен бүгінгі жағдайы

Халықаралық қауіпсіздіктің кешені қазіргі заманға дейінгі ұзақ тарихи даму жолын көрсетті. 1648 жылы Вестфаль бейбітшілігі әлемдегі мемлекеттердің өзара суверенитетін мойындап, халықаралық құқық негіздерін салды. Кейін XX ғасырда БҰҰ құрылуы жаһандық бейбітшілік пен қауіпсіздікке жаңа деңгейде үлес қосты. Суық соғыс кезеңіндегі ядролық келісімдер әлемдегі қақтығыстарды шектеуге бағытталды. XXI ғасырда көпполярлы әлем қалыптасып, жаңа қауіптер мен сын-қатерлер пайда болды, олардың ішінде терроризм, киберқауіптер, климаттық өзгерістер бар.

3. Терроризмнің жаһандық қауіпі және онымен күрес

Терроризм әлемнің әр түкпірінде тұрақты қауіп ретінде қалып отыр. Заманауи террористік топтар халықаралық қарым-қатынастар мен ұлттық қауіпсіздікке айтарлықтай қатер төндіріп, әртүрлі тактикаларды қолдануда. Мысалы, мемлекеттердегі мейрамханалар мен қоғамдық орындарға жасалатын шабуылдар, сондай-ақ цифрлық алаңдағы террорлық жарылыстар мен үндеу таратулар – барлығы жаһандық қауіптің бір бөлігі. Бүкіләлемдік қауымдастық бұл қауіпке қарсы ынтымақтастықта күресу қажеттігін түсініп, барынша күш жұмсап келеді.

4. Киберқауіпсіздікке төнген қатерлер

Цифрлық дәуірде киберқауіпсіздік әлемдік экономика мен мемлекеттік басқару үшін өмірлік маңызды мәселе болды. Кибершабуылдар жыл сайын 15-20% өсуде, бұл мемлекеттік және қаржы салаларына, сондай-ақ стратегиялық инфрақұрылымға үлкен зиян келтіреді. 2022 жылы әлемдік экономикаға 7 триллион доллар көлемінде шығын әкелген бұл көріністер қазіргі заманғы ақпараттық қауіпсіздіктің әлсіз тұстарын айқын көрсетті. Киберқылмыс пен кибершабуылдарға қарсы тұру үшін саналылық, технологиялық жетістіктер мен халықаралық ынтымақтастық қажет.

5. Ядролық қарудың таралуы және қару-жарақ жарысы

Халықаралық қоғам ядролық қаруды шектеу бағытында көптеген келісімдерге қол жеткізді. NPT (Ядролық Қару туралы келісім-шарт) және Жаңа START (Strategic Arms Reduction Treaty) сияқты құжаттар ядролық қаруды шектеп, бірігуге бағытталған. Алайда соңғы жылдары бірнеше елдердің ядролық бағдарламалары, атап айтқанда Солтүстік Корея мен Иран, өңірлік қауіпсіздікке жаңа қауіптер тудырып, халықаралық алаңда алаңдаушылық деңгейін көтерді. 2023 жылы ресми түрде ядролық қаруы бар 9 мемлекет анықталды, бұл санның өсуі жаһандық шиеленістерді күшейтуі мүмкін. Ядролық қарудың таралуы бейбітшілік пен тұрақтылыққа тікелей қауіп келтіріп, дипломатиялық қатынастарды күрделендіреді.

6. Халықаралық қақтығыстар статистикасы

2023 жылғы деректерге сәйкес, өңірлік жанжалдардың саны соңғы жылдары айтарлықтай өсті. Бұл өсім бейбіт келіссөздер мен дипломатиялық үдерістердің кешігуінен туындаған. Өңірлік қақтығыстар қалпына келмеген мәселелер мен тарихи даулардан туындап, қазіргі халықаралық қауіпсіздік жүйесіне тұрақты сынақ болып табылады. Әрбір жаңа жанжал халықаралық қоғамдастықтың ынтымақтастығын күшейтуді талап етеді, себебі олар жаһандық тұрақтылыққа кері әсерін тигізеді.

7. Экологиялық және климаттық өзгерістердің қаупі

Климаттық өзгерістер мен экологиялық дағдарыстар халықаралық қауымдастық алдында жаңа өткір қауіп ретінде тұр. Глобалдық температураның көтерілуі, мұз қабатының еріуі және табиғи апаттардың жиілеуі көптеген елдерді солтүстік, оңтүстік және теңіз аудандарында миграция мен ресурстарға бәсекеге итермелейді. Бұл өзгерістер экономикалық және әлеуметтік теңсіздіктерді күшейтіп, аймақтық тұрақсыздыққа себеп болады. Жақындағы көптеген халықаралық конференциялар климаттың өзгеру қаупін азайтуға бағытталған стратегиялық қадамдарды белсенді талқылауға арналып отыр.

8. Инфодемия мен жалған ақпарат таралуының әсері

2021 жылы әлеуметтік желілерде жалған ақпараттың таралуы 48 елде қоғамдық сенімді төмендетіп, саяси тұрақсыздыққа әкелді. Кибершабуылдар мен ақпараттық манипуляциялар қоғамдағы бөлінушілікті күшейтіп, дағдарыстарды күрделендіруі мүмкін. Бұл үрдістер жаһандық деңгейде ақпараттық қауіпсіздік саласында жаңа мәселелер туғызуда. Қазіргі уақытта жалған ақпаратты халықаралық деңгейде реттеу мәселелері толық шешілмеген, және бұл көпжақты, жан-жақты стратегияларды қажет етеді.

9. Халықаралық миграция және босқындардың мәселелері

XXІ ғасырда халықаралық миграция жаһандық деңгейде маңызды гуманитарлық және қауіпсіздік мәселесіне айналды. Соғыс, климаттық өзгерістер мен экономикалық қиындықтар адамдарды туған жерлерінен көшуге мәжбүр етеді. Бұл үрдіс көрші елдер мен аймақтарда әлеуметтік және саяси шиеленістердің туындауына әкеліп, халықаралық қауымдастықтың кешенді әрекет етуін талап етеді. Миграцияның салдарын тиімді басқару ұлттық және халықаралық ұйымдардың тұрақтылығына үлкен үлес қосатын күрделі мәселе болып отыр.

10. Негізгі халықаралық қауіп-қатерлердің салыстырмалы талдауы

Халықаралық қауіп-қатерлер кең спектрде адам өмірі мен экономикалық дамуға кері әсер етеді әрі саяси тұрақсыздықты туындатады. Соңғы жылдары экологиялық және киберқауіптер басымдыққа ие болып, олардың тең дәрежеде ескеруді талап ететіні анықталды. Әртүрлі қауіптердің дамуы олардың сипатын күрделендіріп, жаһандық ынтымақтастықтың маңыздылығын күшейтеді. Бірлескен халықаралық күш-жігерсіз бұл қауіптерге төтеп беру мүмкін емес.

11. Көрші елдер арасындағы аймақтық шиеленістер

Орталық Азия өңірінде су ресурстары мен энергетика саласында жиі қарама-қайшылықтар орын алады. Бұл жағдай өңірдегі ынтымақтастыққа кедергі келтіріп, кейбір елдердің саяси тұрақтылығына қауіп төндіреді. Каспий теңізінің мәртебесі мәселесі ұзақ жылдар бойы келіссөздердің тоқтаусыз жүруіне себеп болып, су мен теңіз байлықтарын әділ бөлуге кедергі жасайды. Сонымен қатар этникалық және шекарааралық жанжалдар, әсіресе белгісіз шекара сызықтары аймақтық тұрақсыздықты күшейтеді және бұл табиғи ресурстарын бөлісу барысында дау-дамай туғызады.

12. Халықаралық ұйымдардың рөлі

БҰҰ, ЕҚЫҰ, НАТО және ШЫҰ секілді халықаралық ұйымдар қазіргі әлемдегі қақтығыстарды реттеу және дағдарыстарды басқаруда басты рөл атқарады. Олардың миссиялары — бітімгершілік пен келісімге қол жеткізу, дипломатиялық қарым-қатынасты нығайту. Мысалы, 2021 жылы әлемде БҰҰ-ның 13 бітімгершілік миссиясы белсенді түрде жұмыс істеп, санкция мен келіссөз жолдарын пайдалана отырып халықаралық тұрақтылықты қолдады. Бұл ұйымдар халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін маңызды құралға айналды.

13. Халықаралық қауіп-қатерге қарсы әрекет ету кезеңдері

Халықаралық қауымдастық қауіпті тез анықтап, оған кешенді түрде әрекет етуі қажет. Бұл үрдіс бірнеше кезеңнен тұрады: жағдайды мониторингтеу, қауіптерді бағалау, алдын алу стратегияларын әзірлеу, оперативті жауап беру, қақтығыстарды шешу және қалпына келтіру шараларын жүзеге асыру. Әрбір кезең халықаралық қауіпсіздік институттары мен мемлекеттер арасында үйлесімді және нақты кооперацияны талап етеді. Бұл жүйелі және нақты әрекет етуін қамтамасыз ету үшін арнайы методологиялар мен келісілген протоколдар қолданылады.

14. Биологиялық қатерлер

COVID-19 пандемиясы халықаралық денсаулық сақтау жүйесінің дайын еместігін ашық көрсетті. Бұл дағдарыс әлемдегі жұқпалы аурулардың таралуына өн бойы әсер ететін әлсіз тұстарды анықтады. Сонымен қатар, зертханаларда патогендердің кездейсоқ немесе мақсатты таралу қаупі артып, биоқауіпсіздік шараларын күшейту қажеттілігін туындатты. Ғаламдық деңгейде биоқауіпсіздік пен зертханалық стандарттарды сақтау мен бақылау жүйесін жетілдіру — қазіргі кездегі аса маңызды мәселе.

15. Инфляция және оның әсері

2022 жылы дүниежүзілік инфляция қарқыны 8,7%-ға дейін жетті, бұл азық-түлік пен энергия бағасының күрт өсуімен тікелей байланысты болды. Бұл жағдай халықтың өмір сүру деңгейін төмендетіп, экономикалық тұрғыдан зардап шеккен топтардың санын арттырды. Сонымен қатар пандемиядан кейінгі қаржы нарықтарындағы тұрақсыздық және қор биржаларының құлдырауы жаһандық экономиканың сенімділігін әлсіретті. Мұндай жағдайлар инфляцияның тереңдеп, әлемдік деңгейдегі экономикалық дағдарыстың шиеленісуіне жол ашуда.

16. Әлемдік әскери шығыстар динамикасы

XX және XXI ғасырлар бойы мемлекеттер арасында әскери шығындардың көлемі түрлі кезеңдерде өсуі мен төмендеуі байқалды. 2023 жылы SIPRI мәліметтері бойынша әскери шығыстардың өсуі айтарлықтай деңгейде байқалды, бұл жаһандық қауіпсіздік саясатының күрделенуіне және жаңа технологияларды енгізудің қажеттілігіне байланысты. Әлемдік державалардың қарулану жарысы, соның ішінде дамушы және дамыған елдерде әскери бюджеттің ұлғаюы, халықаралық шиеленістер мен геосаяси мәселелердің әсері ретінде бағаланады. Әскери шығындардың артуы әлемдік қауіпсіздік аренасында қуаттың тепе-теңдігін қамтамасыз етудің стратегиялық құрамдасына айналды. Бұл жағдай қауіпсіздік күштерінің техникалық жаңартулар мен стратегиялық жоспарлауды талап етеді, сондай-ақ дипломатиялық қатынастар мен халықаралық келісімдердің маңыздылығын арттырады.

17. Діни және этникалық шиеленістердің негізгі салдары

Діни және этникалық мәселелер әлемдік қауымдастықта күрделі әлеуметтік және саяси шиеленістерге түрткіні болып табылады. Бұл конфликтілер көбінесе ұзақ мерзімді қақтығыстарға, гуманитарлық дағдарыстарға, және этникалық топтар арасындағы ынтымақтастықтың төмендеуіне әкеледі. Діни экстремизмнің көбеюі қоғамның әртүрлі топтары арасында сенімсіздік пен өшпенділікті күшейтіп, қоғамның тұтастығын бұзады. Этникалық негіздегі қақтығыстар мемлекеттердің ішкі тұрақтылығына қауіп төндіріп, кейде аумақтық дауларға дейін үласады. Осы мәселелердің шешімін табу – халықаралық қоғамдастықтың бірлескен күш-жігері мен толыққанды диалогты қажет етеді.

18. Трансұлттық қылмыс және ұйымдасқан қылмыстық топтар

Қазіргі уақытта трансұлттық қылмыс әлемдік қауіпсіздік үшін негізгі сын-қатерлердің бірі болып табылады. Есірткі саудасының қаптап кетуі халықаралық құқық тәртібін әлсіртеді, ауыр қылмыстар мен зорлық-зомбылық деңгейінің өсуіне себепші болды. Қару-жарақ саудасы мен адам саудасы – бұл қылмыстық желілердің басты аспектілері, олар халықтың өмір сапасына теріс әсерін тигізеді және әлеуметтік тұрақтылықтың бұзылуына әкеледі. Мұндай қылмыстық топтар мемлекеттік шекараларды айналып өтуге, заңсыз капиталды жасыруға және мемлекетаралық ынтымақтастыққа күрделі кедергілер туғызады. Сондықтан, бұл мәселелердің алдын алу үшін ұлттық және халықаралық деңгейде бірлескен жұмыстарды күшейту өте маңызды.

19. Қазақстан және аймақтық қауіпсіздіктің өзекті бағыттары

Қазақстан геосаяси тұрғыдан маңызды аймақта орналасқандықтан, оның ұлттық қауіпсіздігі аймақтық жағдайларға тікелей тәуелді. Ауғанстандағы дағдарыс терроризм мен кибершабуылдар сияқты қатерлердің өсуін тудырып, еліміздің қауіпсіздік саласында күрделі міндеттер туғызады. Сонымен қатар, су ресурстарының шектеулі болуы мен су қауіпсіздігі мәселелері ауылшаруашылығы мен энергетика салалары үшін ұдайы сын-қатер болып отыр, бұл өңірдің тұрақтылығына әсер етеді. Террористік ұйымдардың белсенділігі қауіпсіздік органдарының кәсіби деңгейін арттыруды талап етеді. Бұл контексте кибершабуылдардың көбеюі сандық инфрақұрылымды қорғауды заңнамалық деңгейде нығайтудың маңыздылығын көрсетеді. Осындай өзекті мәселелер Қазақстанның ұлттық және өңірлік қауіпсіздікті қамтамасыз ету стратегиясында басты назарда болуы керек.

20. Халықаралық ынтымақтастық — тұрақты қауіпсіздіктің кепілі

Тұрақты қауіпсіздікті қамтамасыз ету тек жеке мемлекеттердің емес, бүкіл халықаралық қауымдастықтың бірлескен күш-жігеріне байланысты. Ғылыми және технологиялық дамуларды біріктіре отырып, дипломатиялық диалогтарды кеңейту мемлекеттер арасындағы сенімді нығайтады және қауіп-қатерлерді тиімді тежеуге мүмкіндік береді. Қоғамдық тұрақтылыққа қол жеткізу үшін мемлекеттердің қауіпсіздік, экономика және мәдениет салаларындағы өзара іс-қимылы маңызды, бұл өз кезегінде жаһандық қауіпсіздік пен дамудың негізін қалайды. Сондықтан халықаралық ынтымақтастықтың маңызы артып, оның арқасында әлемдік қауымдастық бейбітшілік пен тұрақтылыққа қол жеткізе алады.

Дереккөздер

World Economic Forum. Global Risks Report. 2023.

Global Conflict Tracker. Council on Foreign Relations. 2023.

United Nations Security Council. Annual Security Report. 2023.

International Atomic Energy Agency. Nuclear Security Review. 2023.

World Health Organization. Biosecurity and Pandemic Preparedness. 2023.

SIPRI. "Trends in World Military Expenditure, 2023." Stockholm International Peace Research Institute, 2023.

Конакбаев, А. М. "Қазақстандағы қауіпсіздік мәселелері және олардың шешу жолдары." Қазақстан қауіпсіздігі журналы, 2022.

Қуанышев, Т. "Трансұлттық қылмыстық топтардың әлемдік қауіпсіздікке әсері." Қылмыстық құқықтық зерттеулер, 2021.

Шаяхметова, Л. "Діни және этникалық шиеленістердің халықаралық саясаттағы рөлі." Қазақстандағы әлеуметтік-саяси процесстер, 2020.