Текст выступления:

Азаматтық қоғам түсінігі және жалпы сипаттамасы
1. Азаматтық қоғам: негізгі ұғымдар мен өзектілігі

Азаматтық қоғам демократияның және әлеуметтік тұрақтылықтың тірегі ретінде қоғамның әрбір мүшесінің құқықтары мен міндеттері негізінде құрылады. Бұл ұғым тарихи дамудың ұзақ кезеңінде қалыптасып, қоғамның өзекті мәселелерін шешуге бағытталған әлеуметтік институттардың жиынтығын білдіреді. Оның мәні – азаматтардың мемлекеттік билікпен тең және белсенді қатысуы, сондай-ақ қоғамдық бастамаларды жүзеге асыруда ерекше маңызды рөл атқаруы.

2. Азаматтық қоғамның тарихи және теориялық негіздері

Азаматтық қоғамның тұжырымдамасы адамзат тарихында алғаш Antika және орта ғасырларда пайда болып, философиялық ойлау арқылы жетілдірілді. XVIII-XIX ғасырда ойшылдар бұл ұғымға терең мән беріп, оның теориялық негіздерін қалыптастырды. Қазақстанның тәуелсіздік кезеңі осы идеяларды қайта жаңғыртып, азаматтық қоғамның дамуына жаңа серпін берді, қоғамның демократиялық және құқықтық құрылымдарын нығайтуға ерекше көңіл бөлінді.

3. Азаматтық қоғам дегеніміз не?

Азаматтық қоғам – бұл мемлекет өкілеттігінен тәуелсіз, бірақ оны қолдайтын және бақылап отыратын әлеуметтік ұйымдар мен институттар жиынтығы. Ол қоғамдағы өзін-өзі басқаруды және әлеуметтік бастамаларды қолдауды ынталандырады. Мұндай құрылымға үкіметтік емес ұйымдар, тәуелсіз БАҚ, волонтерлер мен түрлі қоғамдық бірлестіктер кіреді, олар азаматтардың құқығы мен еркіндігін сақтауға және дамуға ықпал етеді.

4. Азаматтық қоғамның негізгі белгілері

Азаматтық қоғамның маңызды белгілеріне жеке тұлғаның тәуелсіздігі мен өз құқын белсенді қорғау кіреді. Қоғамдық бірлестіктердің ерікті түрде құрылуы, олардың көптүрлілігі мен ашықтығы қоғам дамуының негізін құрайды. Сонымен қатар, құқықтық мемлекеттің және заң үстемдігінің басым болуы азаматтық қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Пікірлердің әртүрлілігі мен тәуелсіз БАҚ арқылы ашық диалог ұйымдастырылып, қоғам ішінде сенімділік пен тәртіп орнайды.

5. Азаматтық қоғам құрылымының компоненттері

Азаматтық қоғамның құрамына үкіметтік емес ұйымдар, қоғамдық бірлестіктер, еріктілер қозғалысы және тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары кіреді. Мысалы, үкіметтік емес ұйымдар әлеуметтік мәселелерді шешуге бағытталған жобалар іске асырады, волонтерлер қоғамдық қызметте белсенділік танытады, ал тәуелсіз БАҚ халыққа сенімді ақпарат таратады. Осы институттар бірігіп, қоғамның әртүрлі топтарының мүдделерін қорғайды, сондай-ақ азаматтардың құқықтары мен еркіндігін ілгерілетеді.

6. Азаматтық қоғам мен мемлекеттің салыстырмалы сипаттамасы

Азаматтық қоғам мен мемлекет – өзара толықтыратын, бірақ қызметі мен мақсаттары әр түрлі институттар. Мемлекет заң үстемдігін орнату арқылы қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етсе, азаматтық қоғам қоғам мүддесін білдіру және қорғау орталығы болып табылады. Мемлекет институттары құқықтық қорғаныс пен басқаруды жүзеге асырады, ал азаматтық қоғам – қоғамдық бақылау, өзін-өзі ұйымдастыру және әлеуметтік бастамалардың негізі. Бұл екі құрылымның үйлесімділігі демократия мен тұрақтылықтың кепілі болып табылады.

7. Азаматтық қоғам институттарының қазіргі Қазақстандағы мысалдары

Қазақстанда азаматтық қоғамның түрлі институттары белсенді жұмыс істеуде. Мысалы, "Жасыл ел" волонтерлік қозғалысы экологиялық мәселелерді шешуге бағытталған бастамалар ұйымдастырады. Сонымен бірге, тәуелсіз БАҚ толық ақпарат таратып, қоғамдық пікір қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Үкіметтік емес ұйымдар әлеуметтік қолдауды жүзеге асырады, жастар ұйымдары инновациялық идеяларды енгізеді. Бұл институттар қоғамның дамуына үлкен үлес қосуда.

8. Азаматтық қоғамдағы құқықтық негіздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы азаматтардың негізгі құқықтары мен еркіндіктерін қамтамасыз етіп, азаматтық қоғамның құқықтық базасын жасайды. 'Қоғамдық бірлестіктер' және 'Үкіметтік емес ұйымдар' туралы заңдар азаматтық қоғам органдарының жұмысын реттеп, олардың құқықтық мәртебесін айқындайды. Бұл құқықтық негіздер қоғамдық бастамалардың дамуына мүмкіндік туғызып, азаматтардың өз құқықтарын іске асыруға жағдай жасайды.

9. Азаматтық қоғам институтының құрылу үдерісі

Азаматтық қоғам институтының құрылу үдерісі бірнеше кезеңнен тұрады: алғашқы идеяның қалыптасуы, қоғамдағы қажеттіліктің анықталуы, ұйымдастырушылық жұмыстар, ресми тіркеу, қызмет бастау және қоғаммен байланыс орнату. Әрбір кезең өз алдына маңызды және өзара тығыз байланыста, бұл процесс институттың тұрақты әрі тиімді қызмет етуіне негіз болады. Осындай жүйелі құрылым азаматтық қоғамның дамуын қамтамасыз етеді.

10. Қазақстандағы ҮЕҰ-ның дамуы (2010-2023)

2010 жылдан бері Қазақстанда үкіметтік емес ұйымдардың саны бірнеше есе артты, бұл әлеуметтік белсенділіктің айтарлықтай күшейгенін көрсетеді. Қоғамдық бастамалар кеңінен таралып, түрлі салаларда жобалар іске асырылуда. Мұндай өсім азаматтық қоғамның даму қарқынының жоғары екенін және қоғам мүшелерінің белсенділігінің артқанын дәлелдейді. Бұл үрдіс еліміздің демократиялық дамуына оң әсерін тигізеді.

11. Азаматтық қоғам және жастар

Жастар волонтерлік қозғалыстар мен көшбасшылық бағдарламаларға белсене қатысып, жаңа әлеуметтік идеялар мен реформаларды алға тартуда маңызды рөл атқарады. Мектеп пен жоғарғы оқу орындарындағы жастар ұйымдары азаматтық қоғамның құрылымына инновациялар мен жаңа көзқарастар енгізуде белсенді қызмет көрсетеді. Сонымен қатар, жастардың қоғамдық белсенділігі тұрақты өсу үстінде, олар еріктілер қозғалыстарына қосылып, әлеуметтік мәселелерді шешуге атсалысады. Жас буынның шығармашылық энергиясы мен жаңашылдық идеялары қоғамдағы тұрақты өзгерістер мен даму процестерін жеделдетеді.

12. Тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі

Тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары азаматтық қоғамның ашық және шынайы ақпарат алуын қамтамасыз етеді. Олар қоғамдық пікір қалыптастыруда маңызды құрал болып табылады, билік пен қоғам арасындағы өзара байланыс қызметін атқарады. Сонымен қатар, БАҚ жемқорлық пен әділетсіздікке қарсы күресте қоғамдық бақылау функциясын орындайды, қоғамдағы әртүрлі пікірлердің еркін білдірілуіне жағдай жасайды.

13. Азаматтық бастамалар мен әлеуметтік жобалар

Қоғамда азаматтық бастамалар мен әлеуметтік жобалар кеңінен таралуда. Мысалы, жергілікті қауымдастықтардың экологиялық таза аудандарды дамытуға бағытталған жобалары, әлеуметтік аз қамтылған топтарға қолдау көрсету бағдарламалары және жастарға арналған инновациялық жобалар сияқты. Бұл жобалардың әрқайсысы қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылық пен әділеттілікті нығайтып, азаматтардың өмір сапасын жақсартуға ықпал етеді.

14. Азаматтық қоғамға қатысудың маңызы мен нәтижелері

Белсенді азаматтық позиция құқықтық мәдениетті дамытып, адамдардың өз құқықтары мен міндеттерін терең түсінуіне жол ашады. Қоғамдық әділдік пен тұрақтылықты нығайтып, демократиялық құндылықтардың орнығуына ықпал етеді. Сонымен қатар, азаматтық белсенділік мемлекет шешімдеріне әсер ете отырып, әлеуметтік өзгерістердің жүзеге асуына септігін тигізеді. Осылайша, азаматтық қоғамның дамуы елдің дамуының маңызды индикаторы болып табылады.

15. Азаматтық қоғам: халықаралық тәжірибе мысалдары

Әлемнің түрлі елдеріндегі азаматтық қоғамның дамуы ерекшеліктерімен танымал. Мысалы, Германияда көп баллдық жүйе арқылы азаматтық қоғам институттары мемлекеттік басқарумен тығыз байланысады. Солтүстік Америкада азаматтық белсенділік экономикалық және әлеуметтік реформалардың қозғаушы күші болып табылады. Ал Шығыс Азия елдерінде азаматтық бастамалар мәдени дәстүрлер мен мемлекеттік саясатпен үйлесіп дамиды. Бұл тәжірибелер Қазақстан үшін маңызды сабақтар береді, әрі өз даму жолында жаңа үлгілерді енгізуге мүмкіндік ашады.

16. Азаматтық қоғамның дамуына әсер ететін факторлар

Азаматтық қоғамның одан әрі дамуы – бұл бірқатар факторлардың кешенді іске асырылуына тікелей байланысты күрделі процесс. Кестеде ұсынылған деректерге сүйенсек, құқықтық негіздің нығаюы, экономикалық тұрақтылық және әлеуметтік даму өзара тығыз байланыста үйлескенде, азаматтық қоғам маңызды едәуір өрлеуге мүмкіндік алады.

Құқықтық факторлар азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттырып, олардың өз мүдделерін қорғауда үндемеуге мүмкіндік бермейді. Мысалы, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңнамалық базасы азаматтық бастамаларды қолдаудағы іргелі роль атқарады. Сонымен қатар, экономикалық тұрақтылық қоғамдағы сенімді арттыруға және азаматтардың белсенді қатысуына ықпал етеді, себебі материалдық жағдайдың жақсаруы азаматтардың қоғамдық іс-әрекеттерге қосылуына жағдай туғызады. Әлеуметтік факторлар болса, ортақ құндылықтар мен ынтымақтастықты нығайтып, азаматтық бастамалардың кең ауқымда дамуына жол ашады.

Бұл интеграцияланған даму моделі әділ әрі тең мүмкіндіктердің негізін құрай отырып, азаматтық қоғамның сенімді әрі тұрақты дамуын қамтамасыз етеді. Қазақстан Республикасының 2023 жылғы әлеуметтік зерттеулері осы тұжырымды дәлелдеп, елдің азаматтық секторында жаңа әлеуеттер пайда болып жатқанын көрсетеді.

17. Азаматтық қоғам және мемлекет: өзара байланыс

Мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы байланыс — қоғамның демократиялық және әлеуметтік тұрақтылық негізіне қызмет етеді. Мұндай әріптестік тұрақты институттардың қалыптасуына, құқықтар мен міндеттердің нақты келісіміне негізделеді.

Алдымен, қоғамдық бақылау саяси іске ашықтық беріп, мемлекеттік бағдарламалардың тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді. Бұл контекстте қоғамдық ұйымдардың ролі ерекше, себебі олар мемлекеттік шешімдердің сапасы мен әділдігіне бақылау жүргізу арқылы азаматтардың сенімін арттырады.

Үкімет пен ҮЕҰ арасындағы ынтымақтастық ортақ мүдделерді жүзеге асыруға бағытталған нақты жобаларды іске асыруға мүмкіндік береді. Бұл процесс екі тараптың өзара сенімі мен жауапкершілігіне негізделіп, қоғам мен билік құрылымдарының үйлесімділігін нығайтады.

Эксперттердің пікірінше, мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы үйлесімділік демократияны тереңдетіп, қоғамдық келісімді нығайтуда шешуші орын алады. Сол себептен, олардың арасындағы тиімді коммуникация мен топтық бастамалар мемлекеттің әлеуметтік тұрақтылығы мен дамуын қамтамасыз етудің маңызды факторы болып табылады.

18. Қазақстан жастарының азаматтық белсенділігінің өсуі

Қазақстан жастарының азаматтық белсенділігінде айтарлықтай өсу байқалады, бұл – елдің дамуындағы маңызды позитивті тенденция. 2018 жылғы статистикаға сәйкес, азаматтық позициясын білдірушілер проценті 37%-ға жетіп, жастардың қоғамдық ұйымдарға қосылу деңгейі бірқалыпты артқан.

Бұл өсім жастардың өз қоғамы мен ел тағдырына деген жауапкершілігін арттыруда маңызды рөл атқарады. Жастардың белсенділігі – демократияның дамуындағы іргелі элемент, себебі олар сол арқылы өз пікірлерін білдіріп, әлеуметтік және саяси өзгерістерге ықпал етеді.

Қазақстанның Стратегиялық зерттеулер институты жүргізген әлеуметтанулық сауалнама нәтижелері жастардың азаматтық көзқарастарын нығайтып, қоғамдағы өзгерістерге белсенді араласуына негіз болып отырғанын көрсетеді. Осындай белсенді жастар жаңа қоғамның көкейкестіліктерін шешуге, құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған бастамалардың қозғаушы күші болады.

19. Азаматтық қоғам дамуының кедергілері мен проблемалары

Азаматтық қоғамның даму жолындағы басты кедергілердің бірі – құқықтық сауаттылықтың жетіспеушілігі. Бұл мәселе азаматтардың өз құқықтарын толық түсінбеуіне және бастамаларды жан-жақты қолдауына кедергі болады.

Сонымен қатар, ақпараттың жетіспеушілігі және кей жағдайларда мемлекеттік бақылаудың күшеюі қоғамдық ұйымдардың өз қызметін еркін жүргізуіне шектеу қойып, олардың әлеуетін төмендетеді. Бұл көрсеткіштер қоғамның ашықтығын және тиімділігін шектеуге алып келеді.

Қаржыландыру мен ресурстардың жеткіліксіздігі де дамудың қиынға соғатыны анық. Ұйымдардың материалдық база мен жобалық қолдау таппауы олардың тұрақты дамуы мен жаңа бастамаларды жүзеге асыру мүмкіндігін тежейді. Осы кедергілерді шешу арқылы ғана азаматтық қоғам жаңа деңгейге көтеріліп, қоғамның әл-ауқатын арттыруда маңызды рөл атқара алады.

20. Азаматтық қоғам: Қазақстандағы даму бағыты мен келешегі

Қазақстандағы азаматтық қоғамның дамуы құқықтық мәдениеттің нығаюы мен жастардың белсенділігінің артуымен тығыз байланысты. Бұл бағыттағы тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін мемлекеттік қолдаудың маңызы зор.

Мемлекет белсенді азаматтық бастамаларға жағдай жасау және олардың дамуын қолдау арқылы қоғамдық келісім мен демократиялық қатысуды нығайтады. Сонымен қатар, жастардың қоғамдағы белсенді рөлін арттыру арқылы жаңа өрлеу кезеңіне шығудың негізі қаланып отыр.

Эксперттер пікірінше, азаматтық қоғамның күшті болуы – елдің әлеуметтік дамуы, құқықтық нормалардың сақталуы және қоғамдық тәртіптің тұрақталуының кепілі. Осылайша, Қазақстан азаматтық қоғам саласында жаңа перспективаларды қалыптастырып, оның одан әрі өркендеуіне жан-жақты жағдай туғызуда.

Дереккөздер

Тарасенко В.И. Азаматтық қоғам ұғымының тарихы және теориясы. - М., 2018.

ҚР Конституциясы. - Алматы, 1995.

Абзалова Ш. Қоғамдық бастамалар және үкіметтік емес ұйымдар. - Астана, 2020.

Doe J. Civil Society Dynamics in Central Asia. - Cambridge, 2019.

ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің ресми мәліметтері. - 2023.

Қазақстан Республикасының әлеуметтік зерттеулері, 2023

Қазақстанның Стратегиялық зерттеулер институты, әлеуметтанулық сауалнама, 2018

А.Б. Қалиев, "Қазақстандағы азаматтық қоғам және мемлекеттік басқару", Алматы, 2021

Ж.С. Сатыбалдина, "Қоғамдық бақылау мен демократия", Нұр-Сұлтан, 2022

Д.Ө. Жұмабаев, ‘‘Жастар және қоғамдық белсенділік’’, Халықаралық ғылыми журнал, 2020