Текст выступления:

Қазақстанның бәсекеге қабілеттілік рейтингі
1. Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігі: негізгі бағыттар мен өзектілік

Қазақстанның жаһандық экономикадағы орны мен мүмкіндіктерін анықтайтын басты факторлар мен стратегияларды талқылайтын заманауи зерттеу басталады. Елдің бәсекеге қабілеттілігін арттыру жолындағы негізгі бағыттар, әлеуеті және өзекті мәселелер тапсырманың басты мәні болады.

2. Бәсекеге қабілеттілік ұғымы: тарих пен мағынасы

Ұлттық экономика әлемдік аренада өзінше бір күрестің аренасы іспетті. Бәсекеге қабілеттілік елдің өз шикізаттық, технологиялық және адам ресурстарын мобилизациялап, нарықта лайықты орын алу қабілетін білдіреді. 2000-шы жылдардың басынан бастап Қазақстан Дүниежүзілік экономикалық форумның рейтингіне еніп, бұл көрсеткіштің дамуына серпін берген. Осы рейтингілерді талдау арқылы елдің даму кезеңдері мен экономикалық стратегиясының өзгерістері көрініс табады.

3. Жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінің маңызы

Жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексі – әлемдік мемлекеттердің экономикалық мүмкіндіктерін объективті бағалаудың заманауи құралы. Бұл индекс елдердің инфрақұрылым, инновациялар, бизнес ортасы және әлеуметтік факторлар сияқты күрделі критерийлер негізінде салыстырады. Индекстің жоғары болуы – экономика тұрақтылығы мен жетілдірудің кешенді сатысында тұрғанын көрсетеді.

4. Қазақстанның рейтингтегі орны

2023 жылы Қазақстан Жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінде 55-орында тұр, бұл көрсеткіш ТМД елдері арасында жоғары орын алуымен ерекшеленеді. Елдің саяси тұрақтылығы, бай табиғи ресурстары және стратегиялық географиялық орны бұл рейтингіде маңызды артықшылықтар болып табылады. Сондай-ақ, бұл мәңгілік орны Жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінде жоғары деңгейде екенін дәлелдейді.

5. Қазақстанның рейтингтегі динамикасы (2010-2023)

2010 жылдан бері еліміздің рейтингінде тұрақсыз кезеңдер байқалады. 2016-2018 жылдар аралығында нақты ауытқулар орын алып, экономикалық және саяси айрықша өзгерістермен байланыста болды. Соңғы бес жыл ішінде көрсеткіштер біршама тұрақтап, елдің даму бағыттары айқындалды және жүйелі түрде жүзеге асырылуда. Мұның бәрі Қазақстанның экономикалық стратегиясының тиімділігін көрсетеді.

6. Рейтингті анықтайтын негізгі факторлар

Инфрақұрылымның дамуы мен макроэкономикалық тұрақтылық мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігін нығайтуда маңызды рөл атқарады. Дамыған транспорт және энергетикалық желілер, сандық технологиялардың кеңінен енгізілуі индекстің негізгі құрамдас бөліктерін құрайды. Әлеуметтік және инновациялық компоненттерге денсаулық сақтау, білім беру сапасы жатқызылады. Инновациялар мен білім беру зерттеулер мен технологиялық жаңалықтарды дамытуда шешуші мәнге ие, бұл елдің дамуы мен экономикалық өсуіне тікелей әсер етеді.

7. Қазақстан мен жетекші елдердің негізгі көрсеткіштері

Кестеде инфрақұрылым, білім және инновациялар салалары бойынша Қазақстан мен алдыңғы қатарлы елдердің көрсеткіштері ұсынылған. Қазақстан инновациялық салада әлемдік көшбасшылардан айтарлықтай артта қалуда, сондай-ақ білім және инфрақұрылымның дамуы да әлсіз. Бұл жағдай елдің бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін стратегиялық бағыттар мен инвестицияларды қайта қарастыру қажеттігін көрсетеді.

8. Экономикалық факторлар мен тәуекелдер

Қазақстан экономикасы негізінен мұнай мен газ экспортына сүйенеді, бұл табиғи ресурстар тартымдылығын арттырса да тарифтер мен әлемдік нарықтағы тұрақсыздыққа тәуелділік туғызады. Ұлттық валютаның құбылмалылығы ішкі экономикалық тұрақтылыққа қауіп төндіріп, шетелдік инвесторлардың сенімін төмендетеді. Сондықтан экономикалық әртараптандыру – тәуекелдерді азайтып, ұлттық экономика мен оның бәсекеге қабілеттілігін жоғарылатудың негізі.

9. Білім беру жүйесінің ролі мен жетістіктері

Білім беру жүйесі – елдің инновациялық әлеуетінің басты көзінің бірі. Қазақстанда соңғы жылдары білім сапасын арттыруға және инфрақұрылымды жаңғыртуға ерекше көңіл бөлініп келеді. Сонымен қатар, халықаралық деңгейдегі білім беру стандарттарына сай жаңа жобалар мен реформалар іске асып, жас ұрпақтың кәсіби біліктілігін арттыру бағытында нақты жетістіктерге қол жеткізіледі.

10. Инфрақұрылымның даму бағыттары

Қазақстан инфрақұрылымын дамытуда бірнеше негізгі бағыттар бар, оның ішінде транспорттық және логистикалық жүйелерді жетілдіру, сандық технологияларды енгізу және энергия секторын жаңғырту. Бұл бағыттар экономиканың барлық салаларына серпін беріп, елдің инвестициялық тартымдылығын арттырады. Мемлекет инфрақұрылымды жақсарту арқылы халықаралық нарықта бәсекеге қабілеттілікті күшейтуге бағыт алады.

11. Қазақстанның негізгі индикаторлары бойынша көрсеткіштер (2023)

2023 жылдың деректеріне сәйкес, макроэкономикалық және нарықтық көрсеткіштер Қазақстанда салыстырмалы түрде жақсы деңгейде. Алайда инновация саласындағы әлсіздік экономикалық өсуді тежейді, технологияларды енгізуде қиындықтар байқалады. Бұл жағдай елдің ұзақ мерзімді даму стратегиясында инновациялық секторды қолдау қажеттігін айқын көрсетеді.

12. Инновациялық жетістіктер мен мүмкіндіктер

«Digital Kazakhstan» бағдарламасы сандық инфрақұрылымды дамытуға бағытталған ірі жоба ретінде ІТ саласында жаңа технологияларды кеңінен енгізеді. Astana Hub халықаралық ІТ-стартаптар орталығы әлемдік нарықта қазақстандық кәсіпкерлердің инновациялық жобаларын қолдап келеді. 2022 жылы ұлттық компаниялардан 150-ден астам ғылыми патент тіркеліп, бұл зерттеулер мен өнертапқыштыққа қатысты белсенділіктің жоғары екенін дәлелдейді. Сонымен қатар, Қазақстандық командалар халықаралық технологиялық байқаулардан жиі жүлделі орынына ие болып, елдің инновациялық әлеуетін күшейтуге үлес қосуда.

13. Кәсіпкерлікті қолдау және даму

Бизнестің жол картасы және Start-up Bolashak сияқты мемлекеттік бағдарламалар шағын және орта бизнесті нығайтып, мемлекеттік гранттар мен тренингтер арқылы қолдау көрсетеді. Бұл бастамалар кәсіпкерлік экожүйесін дамытуға және жұмыс орындарын ашуға ықпал етеді. Сонымен қатар, жоғары технологиялы стартаптардың санының өсуі жастар арасында кәсіпкерлікке деген қызығушылықты арттырып, олардың экономикадағы үлесін өсіруде маңызды қадам болып отыр.

14. Сыртқы сауда және инвестиция динамикасы

Қазақстанның энергетика, ауыл шаруашылығы және көлік салаларына шетелдік инвестициялар қарқынды кіріп жатқандығы экономиканың өсуін қолдайды. Ең үлкен сауда серіктестері ретінде Қытай, Ресей және Еуропалық Одақ елдері ерекшеленіп, олардың экономикалық өзара байланысы тұрақты түрде дамуда. 2022 жылы шетелдік тікелей инвестициялар көлемі 28 миллиард АҚШ долларынан асты, бұл инвестициялық климаттың жақсарғанын және сыртқы капитал тарту саясатының тиімділігін көрсетеді.

15. Заңнамалық және институционалдық дамулар

Қазақстанда Орталық Азиядағы ең либералды инвестициялық заңнама қолданылады, бұл өңірдегі кәсіпкерлік пен шетелдік инвесторларға тартымды орта қалыптастырады. Ашықтық деңгейін көрсететін Open Government Index бойынша 2023 жылы 0.54 балл жинап, бұл бағытта айтарлықтай оң қадамдар жасалды. Жемқорлықпен күрес және бизнестің жүргізілуін жеңілдету үшін мемлекеттік реформалар қолға алынып, кәсіпкерлердің сенімін арттыру мақсатында жүйелі жұмыс жүргізілді. Бұның нәтижесінде Дүниежүзілік банктің Doing Business рейтингінде Қазақстан 25-ші орынға көтерілді, бұл институционалдық реформалардың және экономиканы жақсарту шараларының табысты екендігіне дәлел.

16. Әлеуметтік факторлар және адам капиталы

Қазіргі таңда Қазақстанда орташа өмір сүру ұзақтығы 73 жасқа жетіп, халықтың денсаулығы мен тұрмыс деңгейі айтарлықтай жақсарды. Бұл индикатор халықтың өмір сүру сапасының артуын және әлеуметтік-экономикалық жағдайдың тұрақтылығын көрсетеді. Сонымен қатар, экономикалық белсенді халық саны 9 миллионға дейін ұлғайып, бұл еңбек нарығының кеңеюіне және ұлттық экономикаға қосымша күш-қуаттың қосылуына септігін тигізді. Жастардың экономикалық белсенділігі 81%-ға жетіп, бұл елдің келешек дамуында жастардың рөлінің зор екенін дәлелдейді. Гендерлік теңдік индексінің 0.71 деңгейінде болуы әйелдер мен ерлердің тең құқықтары мен мүмкіндіктерін қамтамасыз етуде оң өзгерістердің бар екендігін білдіреді. Адам капиталын дамыту тұрғысынан бұл көрсеткіштер еліміздің бәсекеге қабілеттілігін күшейтуге бағытталған стратегиялық міндеттерді жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады.

17. Бәсекеге қабілеттілік рейтингіне әсер ететін басты кедергілер

Қазақстанның бәсекеге қабілеттілік деңгейіне әсер ететін негізгі кедергілер қатарына жемқорлық мәселесі басымды орын алады. Дүниежүзілік экономикалық форумның 2023 жылғы есебінде бұл фактор саяси және экономикалық дамудың алға басуына айтарлықтай кедергі келтіретіндігі көрсетілген. Сонымен қатар, технологиялық даму саласындағы артта қалушылық және нарықтық шектеулер де экономиканың толық әлеуетін іске қосуға тосқауыл болады. Құқықтық жүйені нығайту және ол арқылы инвестициялық орта мен бизнестің сенімділігін арттыру маңызды шара ретінде ұсынылған. Бұл кедергілерді азайту елдің халықаралық аренадағы позициясын жақсартып, инновациялық даму жолын күшейтеді.

18. Халықаралық ұйымдардың бағалауы мен ұсыныстары

Дүниежүзілік банк инновацияны ынталандыру мақсатында ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қаржыландыру көлемін ұлғайтуды ұсынады. Бұл ұсыныс өндіріс пен экономикадағы технологиялық жаңартуларды жеделдетеді. Экономикалық ынтымақтастық және даму Ұйымы (ЭЫДҰ) адами капиталды дамытуға бағытталған инвестицияларды арттыру қажеттігін атап көрсетеді, өйткені бұл жұмыс күшінің кәсіби деңгейін және өнімділігін арттыруға ықпал етеді. Еуропа қайта құру және даму банкі (ЕҚДБ) экономика саналы түрде әртараптандырылып, кәсіпкерлікті қолдайтын жүйелі саясатты жүзеге асыруға баса назар аударуды айтады. Бұл ұсыныстар елдің тұрақты даму мен бәсекеге қабілеттілігін арттыруға арналған кешенді стратегиялардың негізін құрайды.

19. Бәсекеге қабілеттілікті арттыру жолдары

Ұлттық стратегияның қадамдық тәсілі бойынша бәсекеге қабілеттілікті арттыру бірнеше кезеңдерден тұрады. Алдымен, экономикалық және әлеуметтік жағдайларды жан-жақты талдап, нығайту қажет. Осыдан кейін инновациялық технологиялар мен ғылыми зерттеулерді енгізу арқылы өндіріс тиімділігін арттыру бағытында жұмыстар жүргізіледі. Сондай-ақ, кадрларды кәсіби дайындау және қайта даярлауға басымдық беріледі, бұл адами капиталдың сапасын жоғарылатады. Құқықтық ортаны жақсарту, бизнес жүргізуді жеңілдету және коррупцияға қарсы күресті күшейту стратегиялық мақсат ретінде қарастырылады. Бұл жүйелі әдіс Қазақстанның халықаралық деңгейде бәсекеге қабілеттілігін біртіндеп нығайтуға мүмкіндік туғызады.

20. Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін нығайтудың маңызды бағыттары

Қазақстанның экономикалық дамуын тұрақты әрі тиімді ету үшін жүйелі реформалардың жалғасуы және адами капиталды дамыту аса маңызды. Адам ресурстарын тәрбиелеу мен инновациялық қабілеттерін арттыру елдің халықаралық аренадағы бәсекеге қабілеттілігін күшейтеді. Сонымен қатар, экономиканы әртараптандыру мемлекет үшін стратегиялық басымдық болып табылады, себебі ол тәуекелдерді азайтып, түрлі секторлардың дамуына жол ашады. Осы бағыттар бойынша нақты іс-шараларды қабылдау арқылы Қазақстан өзінің орнықты өсуін қамтамасыз ете алады.

Дереккөздер

Дүниежүзілік экономикалық форум. Global Competitiveness Report 2023.

Қазақстан Ұлттық статистика бюросы. ЭКОНОМИКалық көрсеткіштер 2023.

Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі. Сыртқы сауда статистикасы 2022–2023.

Astana Hub. Халықаралық ІТ-стартап орталығы туралы аналитика, 2023.

Дүниежүзілік банк. Doing Business Report, 2023.

Дүниежүзілік экономикалық форум. Әлемдік бәсекеге қабілеттілік есептері. Жарияланған: 2023.

Дүниежүзілік банк. Инновация және даму стратегиялары бойынша баяндамалар. 2022–2023 жылдар.

Экономикалық ынтымақтастық және даму Ұйымы (ЭЫДҰ). Адами капиталды дамыту баяндамасы. 2023.

Еуропа қайта құру және даму банкі. Экономиканы әртараптандыру мен кәсіпкерлікті қолдау әдістемесі. 2022.