Текст выступления:

Импортты алмастыру отандық өндіршілерді қолдау шарты ретінде
1. Импортты алмастыру және отандық өндірісті қолдаудың маңызы

Импортты алмастыру ұлтымыздың экономикалық тәуелсіздігін нығайтудағы стратегиялық бағыт ретінде ерекше орын алады. Бұл саясат елдің ішкі нарығын отандық өніммен толықтыру арқылы шетелдік тауарларға тәуелділікті төмендетеді. Экономикалық тұрақтылық пен ұлттық өндірістің дамуын қамтамасыз етуге жол ашады, сонымен қатар жұмыс орындарының көбеюіне ықпал етеді.

2. Импортты алмастырудың пайда болуы және тарихи тәжірибесі

Импортты алмастыру саясаты алғаш рет 20-ғасырдың орта кезеңінде дамушы елдерде басталып, 1960–1980 жылдары әсіресе Латын Америкасы, Азия және Ресейде кеңінен қолданылды. Бұл кезеңде елдер экономиканы әртараптандыру мен өнеркәсіпті жаңарту үшін шетелдік өнімдерге деген тәуелділікті төмендетуге тырысты. Тарих көрсеткендей, бұл тәсіл ұлттық өндірістің өсуін ынталандырып, әлеуметтік тұрақтылықты нығайтты. Мысалы, Бразилия мен Оңтүстік Корея секілді елдерде импортты алмастыру стратегиясы елдің индустриалды дамуында маңызды рөл атқарды.

3. Импортты алмастыру ұғымы және негізгі мақсаттары

Импортты алмастыру дегеніміз – шетелден әкелінетін өнімдерді ішкі нарықта отандық бұйымдармен алмастыру саясаты. Бұл стратегия елдің экономикалық тәуелділігін азайтуды көздейді, яғни ішкі өндірісті нығайту арқылы сыртқы тәуелділік тәуекелін төмендетеді. Негізгі мақсаттардың бірі ұлттық өнеркәсіпті қорғау мен дамыту, өндіріс салаларын технологиялық жағынан жаңарту болып табылады. Сонымен қатар, бұл саясат экономиканың тұрақтылығын қамтамасыз етіп, жұмыс орындарының көбеюіне мүмкіндік береді, осылайша халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға негіз болады.

4. Импортты алмастырудың экономикалық артықшылықтары

Импортты алмастыру ұлттық өндірістің қарқынды өсуіне ықпал етіп, ішкі нарықты отандық өнімдермен толық қамтуға мүмкіндік береді. Бұл өндіріс көлемін кеңейтіп, экономиканың өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейін арттырады. Сонымен қатар, жұмыссыздық деңгейін төмендетіп, тұрақты жұмыс орындарын құру арқылы қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылықты нығайтады. Мемлекеттік бюджет салықтық түсімдердің өсуі арқылы нығаяды, бұл өз кезегінде инновациялық технологияларға және инфрақұрылымды дамытуға жұмсалады. Ұлттық валютаның тұрақтылығы сақталады, сыртқы сауданың теңгерімі жақсарып, экономикалық тәуелсіздіктің күшеюіне ықпал етеді.

5. Қазақстанда импортты алмастыру қажеттілігі

Қазақстанның экономикалық құрылымы әлі де импортқа тәуелділікті көрсетеді, әсіресе азық-түлік пен машина жасау салаларында. Елдің геосаяси орналасуы мен әлемдік нарықтағы ауытқулар импортқа тәуелділікті айқындайды. Бұдан шығатын түпкі шешім – отандық өндірісті күшейту. Бұл өндірістік база ұлттық қауіпсіздіктің де бір нышаны болып табылады. Импортты алмастыру арқылы Қазақстан экономикасының икемділігі мен өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейі артады, бұл оның жаһандық ойыншылармен тең дәрежеде бәсекелесуіне мүмкіндік береді.

6. Импорт көлемінің өзгерісі (2015-2022 жж.)

2015-2022 жылдар аралығында импорт көлемі тұрақты түрде өсіп келеді, оның ішінде азық-түлік импортының өсуі елдің сыртқа тәуелділігін анық көрсетті. Бұл деректер Қазақстанның ішкі нарығын отандық өніммен толық жабудағы әлеуетінің жеткіліксіздігін білдіреді. Жалпы импорттың ұлғаюы экономиканың сыртқы шоктарға икемділігін төмендетеді, сондықтан импортты алмастыру саясаты бүгінгі таңда аса өзекті. Қазақстан Статистика Комитетінің мәліметтері осы үрдістің нақты көрінісін береді.

7. Отандық өндірушілерге қойылатын талаптар

Импортты алмастыру саясатын табысты жүзеге асыру үшін отандық өндірушілерге бірнеше маңызды талаптар қойылады. Алдымен, олар өнімнің сапасын халықаралық стандарттарға сәйкестендіруі қажет, бұл экспорттық мүмкіндіктерді арттырады. Сонымен қатар, өндіріс көлемін ұлғайту және бәсекеге қабілетті баға саясатын ұстану арқылы нарықтағы орындарын нығайтуы шарт. Ақырында, инновациялық технологияларды енгізіп, өндірісті автоматтандыру арқылы тиімділік пен өнімділікті арттыру маңызды.

8. Импортты алмастырудың негізгі құралдары

Импортты алмастыру процестерін тиімді жүзеге асыру үшін бірнеше кезеңдерді ескеру қажет. Алғашқы қадам – нарықты талдау және импортқа тәуелді салаларды анықтау. Одан кейін, мемлекеттік қолдау шараларын енгізу арқылы өндірісті дамытуға қаржы мен технологияларды инвестициялау маңызды. Үшінші кезеңде инновациялық шешімдерді енгізу және кадрлар әлеуетін арттыру жүзеге асырылады. Соңғы қадам ретінде, өндіріс сапасын бақылап, отандық өнімдердің бәсекеге қабілеттілігін арттыру шаралары қабылданады. Бұл жүйелі тәсіл саясаттың табыстылығын қамтамасыз етеді.

9. Импорт алмастыратын салалар және үлесі (2022 ж.)

Қазақстандағы стратегиялық салалар арасында азық-түлік және машина жасау салалары импорттың үлкен үлесін құрайды. Бұл көрсеткіштер осы бағыттарда отандық өндірісті дамыту қажеттігін айқын көрсетеді. Азық-түлік қауіпсіздігі мемлекеттің басты басымдықтарының бірі болғандықтан, ауыл шаруашылығы саласындағы импортты алмастыруға баса көңіл бөлінеді. Машина жасаудағы импортты азайту елдің индустриалдық дамуын қолдап, экономиканың технологиялық жаңғыруына көмектеседі.

10. Мемлекеттік бағдарламалардың рөлі

Қазақстанда импортты алмастыруды қолдау мақсатында бірнеше мемлекеттік бағдарламалар іске асырылуда. «Өнімділік-2020» бағдарламасы өндіріс инфрақұрылымын жаңарту мен технологиялық дамуға бағытталған нақты шаралар ұсынады. Сонымен қатар, «Индустрия 4.0» бағдарламасы автоматтандыру және цифрлық технологияларды енгізу арқылы өндірісті тиімді әрі инновациялық деңгейге көтереді. «Бизнестің жол картасы 2025» кәсіпкерлікті қаржылық және кеңес беру жағынан қолдап, жаңа өндірістердің пайда болуына жағдай туғызады. Бұл бағдарламалар еліміздің экономикалық дамуына айтарлықтай серпін беруде.

11. Кәсіпкерлерді қолдау түрлері

Қазақстанда кәсіпкерлерді қолдаудың бірнеше тиімді түрлері бар. Біріншіден, жеңілдікті несиелер мен гранттар арқылы қаржылық көмек көрсетіледі. Екіншіден, кәсіпкерлік қызметті дамытуға бағытталған оқыту және кеңес беру бағдарламалары енгізілген. Үшіншіден, инновациялық жобаларды қолдау және технологиялық жаңғыртуға бағытталған субсидиялар қолданылады. Мұндай шаралар отандық өндірісті тиімді әрі тұрақты дамытуға мүмкіндік береді.

12. Импортты алмастырудағы кедергілер

Импортты алмастыру саясатын жүзеге асыру барысында бірнеше қиындықтар белең алуда. Біріншіден, өндірістік шығындардың жоғары болуы отандық өнімнің баға бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді. Екіншіден, техникалық құралдарының ескіргендігі кейбір кәсіпорындардағы өндіріс көлемі мен сапасына әсер етеді, жаңартуға қосымша инвестициялар қажет. Үшіншіден, жоғары сапалы шикізаттың жетіспеушілігі өндіріс тұрақтылығы мен өнімнің сапасына қауіп төндіреді. Соңғысы – білікті мамандардың тапшылығы инновацияларды енгізуге және өндірісті дамытуға кері әсерін тигізеді.

13. Импортты алмастыру процесінің негізгі кезеңдері

Импортты алмастырудың тиімділігі бірнеше негізгі кезеңге байланысты. Бірінші кезеңде стратегиялық мақсаттар анықталады, оның ішінде импортқа тәуелді салаларды нақтылау маңызды. Екінші кезеңде мемлекеттік саясат пен инвестициялық қолдау шаралары енгізіледі. Үшінші кезең – өндірістік қуаттардың жаңартылуы мен инновациялық технологиялардың енгізілуі. Төртінші кезеңде нәтижелер мониторингі жүргізіліп, қажет болған жағдайда түзетулер енгізіледі. Осылайша, бұл жүйелі процесс отандық өндірістің орнығуына және экономиканың тұрақты дамуына жағдай жасайды.

14. Нақты мысал: ауыл шаруашылығындағы импортты алмастыру

2019 жылдан 2022 жылға дейін сүт өнімдерін өңдеу көлемі 15%-ға өсті, бұл отандық кәсіпорындардың нарықтағы үлесінің артуынан хабар береді. Сонымен қатар, жаңа ауыл шаруашылығы зауыттары мен заманауи техника енгізіліп, өңірлерде өндіріс тиімділігі арттырылды. Ішкі нарықты қамту үлесі 72%-ға жетіп, импортқа деген тәуелділік айтарлықтай төмендеді. Бұл ауыл шаруашылығындағы импортты алмастырудың нақты табысты әрі тиімді болғанын көрсетеді.

15. Жоғары технологиялық тауарлардағы жетістіктер мен қиындықтар

2022 жылы электрондық өнімдердің 70%-ы импортталды, бұл жоғары технологиялық секторда әлі де белсенді тәуелділіктің бар екенін білдіреді. Электрондық құрылғылар көбіне шетелден жеткізіледі, бұл салада ұлттық өндірісті дамытуға әлі де көп көңіл бөлуді қажет етеді. Қазақстанның осы бағыттағы дамуы инновацияға, технологиялық инвестицияларға және жоғары білікті мамандар дайындауға тікелей байланысты болады.

16. Инфрақұрылым мен логистиканың рөлі

Қазіргі әлемдік нарықта бәсекеге қабілетті болу үшін өндірістің ғана емес, сонымен бірге инфрақұрылым мен логистика жүйесінің де дамуы маңызды. Заманауи көлік дәліздері мен қойма кешендері арқылы отандық өнімдердің нарыққа жылдам және сенімді жетуі қамтамасыз етіледі. Бұл тек өнім жеткізудің жай ғана механизмі емес, экономикамыздың тұтастай алғанда тиімділігін арттыратын маңызды фактор болып табылады. Мысалы, Қазақстанның транзиттік логистика мүмкіндіктерін жетілдіру бағытындағы жұмыстары еліміздің Еуразиялық экономикалық одақ ішінде және одан тыс нарықтарға шығысын күшейтеді.

2021 жылы елімізде 32 индустриялық аймақ жұмыс істеп, өндірісті қолдау мен дамытуға ықпал етті. Бұл аймақтар кәсіпкерлікке қолайлы жағдай жасап, жаңа технологияларды енгізуге мүмкіндік береді. Индустриялық аймақтардың дамуы салалық кластерлердің құрылуына, инвестиция тартуға және жұмыс орындарын ашуға жол ашады. Соның арқасында ұлттық экономика тұрақты өсу жолына қойылуда.

17. 2017–2022 жылдары өнеркәсіп өнімінің өсуі

2017 жылдан 2022 жылға дейінгі кезеңде Қазақстан өнеркәсібі тұрақты өсім көрсетіп келеді. Азық-түлік өндірісі ең жоғары өсімге қол жеткізіп, фармацевтика секторындағы даму да тұрақты жалғасуда. Бұл көрсеткіштер ұлттық денсаулық сақтау және халықтың азық-түлік қауіпсіздігі салаларындағы маңызды қадамдардың нәтижесі.

ҚР ҰЭМ Статистикасы мәліметі бойынша, бұл өсу үрдісі экономикамыздың әртүрлі салаларында маңызды алға жылжуды білдіреді. Аталған кезеңде өнім өндірісінің түрлі бағыттарындағы кеңею ішкі нарықты қамтамасыз ету мен экспорттық әлеуетті арттыруға мүмкіндік тудырады. Кәсіпорындар жаңа технологиялар мен инновацияларды енгізу арқылы өнім сапасы мен көлемін арттырып, бәсекеге қабілеттілігін нығайтуда.

18. Импортты алмастыру және инновациялық даму

Импортты алмастыру саясаты инновацияларды ендіруді жеделдетіп, ғылыми зерттеулердің өндірісте қолданылуын арттыруға септігін тигізуде. Бұл бағыт – экономикалық тәуелсіздікті арттыру жолындағы маңызды қадам.

2022 жылы инновациялық өнімдердің саны 1,9 есеге өсті. Бұл мемлекеттік қолдаудың тиімділігін көрсетеді және ғылыми әлеуетті коммерцияландыруға ынталандырады. Мемлекет тарапынан берілетін гранттар мен бағдарламалар технологиялық стартаптарға жаңа жобаларды іске асыруға мүмкіндік береді. Осылайша, еліміздің ғылыми-инновациялық секторы қарқынды дамып, әлемдік нарықта өз орнын нығайтуды мақсат етеді.

19. Болашақ бағыттар: цифрлық экономика және жасыл өндіріс

Өндірісті цифрландыру еліміздің экономикалық даму стратегиясының басты бағыттарының бірі болып табылады. Бұл процесс өндірістік тиімділікті арттырып, процестерді автоматтандыруға жағдай жасайды. Қазақстанда цифрлық технологияларды енгізу еңбек өнімділігін жоғарылатады және өндіріс сапасын жақсартады.

Бұдан бөлек, жасыл энергетикаға көшу климатқа әсерді азайту мен экологиялық жауапкершілікті арттыруды мақсат етеді. Елде экологиялық таза технологиялар мен энергоүнемді өндіріс стандарттары кеңінен қолданысқа енгізілуде. «Жасыл Қазақстан» және «Цифрлы Қазақстан» бағдарламалары индустрияны жаңғырту мен трансформациялауда негізгі құрал ретінде қызмет етеді, бұл ұзақ мерзімді тұрақты даму кепілі болып табылады.

20. Импортты алмастыру: болашақтың негізі

Импортты алмастыру отандық өндірістің дамуына, экономиканың өсуіне және қоғамдағы тұрақтылыққа ықпал етеді. Бұл саясатты жүзеге асыру арқылы елдің экономикалық егемендігі нығайып, инновациялық әлеуеті еселенеді. Ұлттық экономикамыздың бәсекеге қабілеттілігі мен технологиялық дамуының негізі – осы бағыттағы үдемелі шаралар.

Импортты алмастырудың тиімді іске асуы – Қазақстанның әлемдік экономикалық аренада өз орнын айқындап, тұрақты әрі жаңғыртылмалы даму жолына түсуінің маңызды факторы.

Дереккөздер

Қазақстан Статистика Комитеті. Экономикалық көрсеткіштер, 2023.

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі. Импортты алмастыру стратегиясы, 2022.

Нұрқасымова К.Импортты алмастыру саясатының тарихи және қазіргі тәжірибесі. Алматы, 2021.

Байгенжина А. Мемлекеттік бағдарламалар арқылы индустриялық дамуды қолдау. Экономика және Өндіріс, 2022.

Жұмабаев Т. Қазақстандағы отандық өндірісті дамыту жолдары. Ұлттық Ғылым Академиясы, 2023.

ҚР Ұлттық экономика министрлігі. Статистикалық жинақ, 2023.

Әбдірахманов Д. Индустриялық саясатының даму бағыттары. Экономика және инновация, 2022.

Исмаилова Г. Қазақстанның цифрлық трансформациясы: мүмкіндіктер мен перспективалар. Технология және қоғам, 2021.

Республикасының тұрақты даму агенттігі. Жасыл Қазақстан – болашақ стратегиясы, 2023.