Текст выступления:

Қазақстанның халықаралық салыстырудағы орны
1. Қазақстанның халықаралық салыстырудағы орны және негізгі тақырыптар

Қазақстанның әлемдік және аймақтық экономикадағы орнын түсіну бұл өз алдына үлкен маңызға ие. Бұл елдің дамуы мен оның экономикалық, әлеуметтік және саяси бағыттарының кең ауқымын шолу арқылы тереңірек талдау жасауға мүмкіндік береді. Осы баяндаманың негізгі мақсаты – Қазақстанның халықаралық деңгейдегі орны мен оның даму бағыттарын жан-жақты қарастыру.

2. Қазақстанның халықаралық деңгейдегі орнының түпкі тарихы

1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан қарқынды экономикалық және әлеуметтік трансформация кезеңінен өтті. ТМД елдері арасында ең ірі экономикаға айналуы оның стратегиялық маңыздылығын арттырды. Елдің нарықтық экономикаға өтуі, халықаралық ұйымдармен интеграциялау, сондай-ақ әлеуметтік реформалар оның даму бағытын айқындаған басты факторлар болды. Осы процестер Қазақстанның халықаралық аренадағы орнының бекітілуіне негіз қалады.

3. Қазақстанның негізгі экономикалық көрсеткіштері

Жалпы ішкі өнімнің көлемі – ел экономикасының басты өлшемдерінің бірі. 2023 жылы Қазақстанның ЖІӨ көлемі шамамен 250 миллиард АҚШ долларын құрады, бұл көрсеткіш Ресейден кейінгі екінші орында тұрған оның өңірдегі экономикалық маңызын растайды. Экономика тұрақты өсу қарқынында дамып келеді, бұл өңірлік деңгейде Қазақстанның маңызды нарықтық серіктес екендігін көрсетеді.

Орташа айлық жалақы деңгейі 300 мың теңгеге жетті, бұл азаматтардың әл-ауқатының жақсаруын білдіреді. Сонымен қатар, ЖІӨ-нің жылдық өсу қарқыны 4,9% деңгейінде сақталып, экономикалық дамудың тұрақтылығына дәлел болуда.

4. Қазақстан және көршілес елдердің негізгі экономикалық көрсеткіштері (2023)

Бұл кестеде Қазақстан мен оның көршілес елдерінің экономикалық көрсеткіштері салыстырылған. Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша Қазақстан Орталық Азияда көшбасшы болып табылады. Экспорт құрылымы негізінен ресурстық өнімдерге бағытталған, бұл табиғи байлықтардың экономикалық өсімдегі рөлін атап көрсетеді. Қазақстан Ұлттық Банкіның деректері 2023 жылғы жағдай бойынша елдің экономикалық профильдерінің ерекшелігін анық көрсетеді.

5. Қазақстанның әлемдік бәсекеге қабілеттілік индексіндегі орны

2023 жылы Дүниежүзілік экономикалық форумның зерттеу нәтижесі бойынша, Қазақстан бәсекеге қабілеттілік рейтингінде 53-орынды иеленді. Елдің инфрақұрылымдық даму деңгейі жоғары, бұл сауда мен инвестицияларға оң ықпал етеді. Макроэкономикалық тұрақтылық пен қаржы нарықтарының тиімділігі еліміздің сенімді экономикалық орталық ретінде орнығуына септігін тигізеді. Алайда, инновациялар саласында жетістіктер әлі де арттыруды қажет етеді, бұл саланың дамуындағы маңызды бағыттардың бірі болып отыр.

6. Қазақстанның инновациялық даму индексіндегі серпін

2018 жылдан 2023 жылға дейін инновациялық шығындар 450 миллион доллардан 700 миллион долларға дейін өсті. Бұл – елдің инновацияға деген қызығушылығының артуын көрсетеді. Дегенмен, стартаптардың саны баяу өсуде, бұл инновациялық экожүйенің дамуына қажеттіліктің бар екендігін білдіреді.

Global Innovation Index мәліметтері бойынша, Қазақстан қаржыландыруды арттырып жатқаны позитивті үрдіс болса да, инновациялық экожүйені кеңейту керек екенін көрсетеді.

7. Қазақстанның табиғи ресурстарындағы әлемдік артықшылықтар

Қазақстанның табиғи ресурстарына қатысты бірнеше маңызды аспектілерді көрсетуге болады. Біріншіден, оның мұнай және газ қоры әлемдік деңгейде ерекше орынға ие, бұл экономиканың сыртқы саудасына үлкен үлес қосады. Екіншіден, уран және басқа да металдар бойынша Қазақстан ірі өндіруші ретінде танымал.

Осының арқасында елдің халықаралық нарықтағы бәсекеге қабілеттілігі артқан, табиғи ресурстар экономикалық өсімнің негізгі драйвері болып отыр.

8. Қазақстанның халықаралық сауда құрылымы мен негізгі серіктестері

Қазақстан 2023 жылы 78 миллиард АҚШ доллары көлемінде экспортты жүзеге асырды. Негізгі сатып алушылар Ресей, Қытай және Италия болып табылады, бұл сауда қарым-қатынастарының географиясының кеңдігін білдіреді. Сонымен бірге, Ресей мен Қытай саудадағы ірі серіктестер ретінде маңызға ие болса, Нидерланды сияқты Еуропалық елдердің де рөлі айтарлықтай.

Импорт құрылымында машина жасау, техника мен химиялық өнімдердің үлесі басым, бұл елдің өнеркәсіп секторындағы даму деңгейін көрсетеді.

9. Қазақстан экспортының құрылымдық диаграммасы

Ұзақ мерзімді перспективада мұнай және металл өнімдері Қазақстан экспортының басым бөлігін құрайды. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы саласы да даму үстінде, бұл экспорттық баланстың әртараптандырылуына ықпал етеді.

2023 жылғы Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, ресурстық өнімдер мен ауыл шаруашылығы өнімдерінің Қазақстанның сыртқы сауда балансында маңызды рөл атқаратыны айқын.

10. Қазақстанның әлеуметтік даму динамикасы

Қазақстанда орташа өмір сүру ұзақтығы 73 жасқа жетті, бұл байқау еліміздің денсаулық сақтау саласындағы жетістіктерін көрсетеді. Әйелдердің өмір сүру ұзақтығы 77 жасқа дейін ұзарып, ерлер арасында 69 жас деңгейінде байқалады. Денсаулық сақтауға бөлінетін шығындар ЖІӨ-нің 2,8%-ын құрайды, бұл саланың маңыздылығын ашып көрсетеді.

Білім беру саласына бөлінетін қаражат ЖІӨ-нің 3,5%-ын құрайды. Соңғы онжылдықта қалалық тұрғындардың саны 63%-ға өсті, бұл урбанизацияның қарқынды дамуын білдіреді. Бұл өзгерістер қоғамның әлеуметтік және экономикалық құрылымын түбегейлі өзгертіп отыр.

11. Адам даму индексі: аймақтық салыстыру

2022 жылғы Адам даму индексі (АДИ) және негізгі әлеуметтік көрсеткіштер бойынша Қазақстан аймақта көшбасшы мәртебесіне ие. Білім деңгейі мен өмір сүру ұзақтығы көрсеткіштері жоғары деңгейде, бұл елдің әлеуметтік дамуындағы зор жетістігін растайды.

UNDP Human Development Reports деректері Қазақстанның әлеуметтік-саяси тұрақтылық пен дамудың маңызды факторлары екенін айқын көрсетеді.

12. Саяси тұрақтылық және мемлекеттік басқару көрсеткіштері

2023 жылы Дүниежүзілік банктің саясат тұрақтылығы және коррупцияны бақылау индекстері бойынша Қазақстан орташа деңгейден жоғары позицияны иеленді. Бұл ішкі тұрақтылықтың нығаюына дәлел.

Мемлекеттік басқару тиімділігі бойынша Қазақстан Орталық Азия елдері арасында көшбасшы болып табылады, бұл әкімшілік реформалар мен «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасының нәтижесі.

Саяси тұрақтылық және заманауи басқару әдістері экономикалық және әлеуметтік дамуды қолдауды күшейтуде.

13. Ғылым және технология: серпінді даму бағыттары

Қазақстан ғылым мен технология саласында серпінді даму жолында. Елдің ғылыми-зерттеу институттарындағы инновациялық жобалар жоғары деңгейде қаржыландырылады. IT секторындағы технологиялық стартаптар мен жоғары технологиялық өндірістер пайда болуда.

Бұл бағыттағы даму Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін арттыруға, сондай-ақ халықаралық ғылыми қауымдастықта беделін нығайтуға мүмкіндік береді.

14. Қазақстанда шетелдік инвестиция тарту процесі

Қазақстан үкіметі мен Kazakh Invest компаниясы шетелдік инвестицияларды тарту үшін жүйелі процесс ұйымдастырған. Бұл процесс стратегиялық жоспарлаудан бастап, инвестициялық жобаларды бағалау, әкімшілік қолдау көрсету және мониторингке дейін бірнеше кезеңнен тұрады.

Осы байлауларды тиімді орындау арқылы ел экономикасына шетелдік капиталды тарту жолдары кеңейтілуде, бұл экономика дамуының маңызды факторы болып табылады.

15. Қазақстанның туризм саласындағы жетістіктері мен мүмкіндіктері

Қазақстан туризм саласында айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді. Мәдени мұра, табиғи әсем жерлері мен тарихи орындар мыңдаған туристерді тартады. Экожүйені сақтай отырып, туризмнің дамуына инвестиция салу өнімділікті арттыруда.

Сонымен бірге, инфрақұрылымды жетілдіру және халықаралық маркетингтік стратегиялар туристік саланың одан әрі өркендеуіне мүмкінік береді.

16. Халықаралық білім сапасын салыстыру (PISA-2022)

2022 жылғы PISA бағалауына сәйкес, Қазақстанның білім жүйесі әлемдік деңгеймен салыстырғанда әлі де жетілдіруді қажет етеді. Бұл тест білім беру саласындағы халықаралық шолу болып табылады, онда оқушылардың оқу сауаттылығы, математика және жаратылыстану ғылымдары бойынша дағдылары өлшенеді. Қазақстанның көрсеткіштері әлемдік орташа деңгейден төмен тұрады, әсіресе жаратылыстану және математика пәндері бойынша. Мұндай нәтижелер елдің білім беру саласында стратегиялық жаңартуларды қажет ететіндігін айқындайды. Бірқатар Еуропа елдері арасында жоғары балл жинаған мемлекеттер бар, олар білім стандарттарының биік деңгейін қамтамасыз етеді және оқыту әдіснамасын үздіксіз жетілдіріп жатыр. Қазақстан үшін бұл көрсеткіштер оқу бағдарламаларын модернизациялау, мұғалімдердің біліктілігін арттыру және заманауи білім технологияларын енгізу бағытында маңызды себеп болады. Бұл сынақтың нәтижелері білім жүйесінің дамуына бағытталған саясаттар мен реформаларды жүзеге асыруды жетілдіруге мүмкіндік береді, сонымен қатар оқушылардың келешек нарық талаптарына сай білім алуына жағдай жасау керек екенін нақты көрсетеді.

17. Қоғамдық тұрақтылық және этномәдени әртүрлілік

Қазақстан – көпэтносты және көпмәдениетті ұлттар қауымдастығы, мұнда этносаралық келісім мен қоғамдық тұрақтылық негізгі құндылықтар ретінде бағаланады. Елдің құрамында қазақтардан бөлек 130-дан астам ұлт пен ұлыс өкілдері тұрады, бұл қоғамның байырғы ұлттық салт-дәстүрлері мен мәдениетін сақтау мен дамытуда ерекше міндеттерді қалыптастырады. Ұлттық бірлік пен толеранттылық саясаты Қазақстанның тұрақты дамуы мен бейбіт өмірінің негізі болып табылады. Ел үкіметі этномәдени қарым-қатынасты сақтау және нығайтуға бағытталған кешенді бағдарламаларды жүзеге асырады, бұл өз кезегінде әртүрлі этностар арасындағы диалог пен өзара құрметті арттырады. Қоғамдық тұтастықты қамтамасыз ету үшін білім беру мекемелерінде тілдік және мәдениетаралық оқыту бағдарламалары енгізілген. Тарихи кезеңдер өткен сайын, Қазақстан бейбітшілік пен келісім орнату үлгісі ретінде танылып, халықаралық қоғамдастықта да жоғары бағаға ие болды.

18. Қазақстанның халықаралық ұйымдарға белсенді қатысуы

Қазақстанның халықаралық деңгейдегі белсенділігі оның 70-ке жуық ұйымдарға мүше болуы арқылы айқын көрінеді. БҰҰ, ЕҚЫҰ, Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы және Ислам Ынтымақтастығы Ұйымы секілді маңызды құрылымдарда белсенділік танытады. Бұл қатысу Қазақстанның халықаралық аренадағы беделін арттырып, жаһандық және аймақтық мәселелерді шешуге ықпал етеді. Елдің сыртқы саясаты негізінде оның қауіпсіздігі мен экономикалық дамуын қамтамасыз ету, сондай-ақ халықаралық ынтымақтастықты дамыту мақсаттары тұр. Сонымен қатар, Қазақстан ядролық қарусыздану бойыншы міндеттемелерді орындап, экономикалық және аймақтық қауіпсіздік саласында маңызды үлестерін қосуда. Бұл бағыттағы белсенділігі мемлекетке тұрақтылық пен даму үшін қажетті сенімді серіктес мәртебесін нығайтуға мүмкіндік береді.

19. Климат және «Жасыл экономика» бастамалары

Қазақстан 2013 жылдан бастап «Жасыл экономика» концепциясын енгізіп, бұл елдің энергия тиімділігі мен экологиялық тұрақтылықты арттыруға бағытталған маңызды қадамы болып табылады. Бұл саясат елдің табиғатты пайдалануын тиімді етуге, ресурстарды ұтымды сақтауға жол ашады. Сонымен қатар, Қазақстан Париж келісімін ратификациялап, БҰҰ-ның тұрақты даму мақсаттарына қосылуы арқылы климаттық өзгерістерге қарсы жаһандық күресте белсенділігін көрсетті. 2023 жылғы рейтингтер бойынша биоалуантүрлілік пен табиғатты қорғау саласында Қазақстан Орталық Азияда көшбасшы елдер қатарында. Бұл көрсеткіш елдің табиғатты қорғау саласындағы күш-жігері мен нәтижелі саясатын айқын дәлелдейді. Экологиялық мәселелерді шешу – болашақ ұрпақтың өмір сүру сапасын сақтайтын және әлемдік деңгейде жауапкершілік көрсететін маңызды міндет.

20. Қазақстанның халықаралық деңгейдегі орны және даму бағыттары

Қазақстан табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, саяси тұрақтылық пен мәдени әртүрлілікті сақтай отырып, халықаралық аренада сенімді қатарлас ретінде танылып отыр. Ел инновация саласын, білім беру жүйесін дамыту мен экологияны қорғау бағыттарын басты басымдықтар ретінде белгілеп, тұрақты даму жолында белсенді қадамдар жасауда. Бұл бағыттар Қазақстанның әлемдік қауымдастықта бәсекеге қабілетті, жауапты және жаңашыл мемлекет ретінде орнығуына септігін тигізеді. Елдің халықаралық қатынастардағы сенімділігі мен көпвекторлы саясат жүргізуі аймақтық және жаһандық деңгейдегі тұрақтылық пен дамуға үлесін қосып келеді. Болашақ ұрпақ үшін бұл тетік тұрақты өмір сүру, білім мен технологиялар арқылы әлемнің талаптарына сай келетін саналы қоғам қалыптастыруға негіз болады.

Дереккөздер

Қазақстан Ұлттық Банкі, 2023

Global Innovation Index, 2018-2023

Қазақстанның Ұлттық статистика бюросы, 2023

UNDP Human Development Reports, 2022

Дүниежүзілік экономикалық форум, 2023

OECD PISA, 2022. Programme for International Student Assessment: 2022 Results.

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің ресми материалы, 2023.

А.Б. Әлімжанова, «Қазақстандағы этномәдени әртүрлілік пен қоғам тұрақтылығы», Алматы, 2021.

Қазақстан Республикасының Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің статистикалық есебі, 2023.

М.Ж. Қасымов, «Жасыл экономика – Қазақстанның болашағы», Астана, 2020.