Текст выступления:

Халқымыздың салт-дәстүрі
1. Салт-дәстүрлер әлеміне саяхат

Қазақ халқының салт-дәстүрлері – олардың ұлттық рухының жарқын бейнесі, бабаларымыздан қалған қымбат аманат. Бұл дәстүрлер ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, халқымыздың өмір сүру салты мен дүниетанымын айқындаған ерекше құндылықтар болып саналады. Осындай байлығымызды өзіміздің мәдени мұрамыз ретінде мақтан тұтамыз және балаларымызға соны жеткізу маңызды.

2. Салт-дәстүр дегеніміз не?

Салт-дәстүр – бұл халықтың тарихын, дүниетанымын және құндылықтарын сақтап келген ерекше әдет-ғұрыптар жиынтығы. Қазақ халқы өз дәстүрлерін өте жоғары бағалап, оларды ұрпақтан-ұрпаққа міндетті түрде жеткізуді парыз санайды. Әрбір салт өзінің мағыналық тереңдігімен, тәрбиелік мәнімен ерекшеленеді және қоғамдық қатынастарды реттеуге қызмет етеді.

3. Наурыз: Жаңа өмір бастауы

Наурыз – көктемнің басы, жаңару мен өмірдің жаңғыруы мейрамы. Бұл күнде адамдар үйлерін жинап, дастарқан құрады, әр қала мен ауылда түрлі халықтық ойындар мен салт-дәстүрлер өткізіледі. Әсіресе, Наурыз көже ішіп, ағайын-туыспен бір ортада қуаныш пен татулықты тойлау ең басты нәрсе саналады.

4. Бесікке салу рәсімі

Балаларды бесікке салу – қазақ халқының қасиетті дәстүрлерінің бірі. Сәбиді бесікке салып, ана мен әже жүрегі жылы баталарын білдіріп, жаңа өмірдің табысты болуын тілейді. Бұл рәсім отбасының қуанышымен қатар баланың денсаулығы мен бақытына сенім артудың көрінісі болып табылады. Бесік әдетте әсем безендіріліп, сәбиді өмірлік жолда сәттілікке шақырады.

5. Тұсаукесер – алғашқы қадам

Тұсаукесер – баланың алғашқы қадамын атап өту рәсімі. Бірінші кезекте, баланың тұсауын әулеттің үлкендері кеседі, бұл дәстүр оның өмір жолындағы сәттілік пен ашықтыққа деген тілегін білдіреді. Кейін арнайы жіппен қоса, баланың батылдық пен ептілік қасиеттерін дамытуға бағытталған баталы сөздер айтылады, бұл болашақта оның тұлға болып қалыптасуына жол ашады.

6. Қонақжайлықтың ерекше дәстүрлері

Қазақ халқының қонақжайлығы — ерекше қасиет. Қонақ келгенде, иесі оны ыстық ықыласпен қарсы алып, дастарқан жайып, шырайлы сөзбен сыйлайды. Ең бастысы, қонаққа құрмет көрсету – адамның моральдық міндеті ретінде қаралады. Адамзаттың бай тарихынан бастау алатын бұл дәстүр бізге бірлікті, татулықты ұстануға үйретеді.

7. Шілдехана – жаңа өмірді құттықтау

Шілдехана – жаңа туған нәрестенің денсаулығы мен ұзақ өміріне арналған ерекше мереке. Бұл күні отбасы мүшелері ән айтып, ыстық лебіздерін білдіріп, бата береді. Бұл дәстүр үй ішін қуанышқа бөледі, туған-туысты жақындастырып, жаңа өмірдің бастауы ретінде ерекше мәнге ие болады.

8. Асық ойнау – ұлттық ойынның маңызы

Асық ойыны балалардың шапшаңдығын, ептілігін және зейінін дамытады. Біріншіден, бұл ойын дәлдік пен шоғырлануды үйретеді, балалар ойында өзара ынтымақтастық құрып, ережелерді сақтауды меңгереді. Екіншіден, асық ойыны мерекелік сәттерде ойнау арқылы әркімге ерекше қуаныш сыйлайды және достықты нығайтады.

9. Сүйінші, көрімдік және байғазы дәстүрлері

Сүйінші – жақсы хабарды бөлісу, қуаныш пен жақсылықты жеткізу дәстүрі. Көрімдік – жаңа үйге көшкенде немесе үлкен іс болғанда, игі тілектер айтылады. Байғазы салты — қиын кезеңдерде халыққа қолдау көрсету, қайырымдылық пен төзімділікті арттыруға арналған дәстүр. Бұл салттар қоғамдағы бірлік пен қолдаудың нығаюына септігін тигізеді.

10. Ата-ананы құрметтеу – басты парыз

Үлкенді сыйлау – қазақ мәдениетінде маңызды орын алады. Балалар үлкендерді сәлемдесіп, амандық сұрау арқылы құрмет көрсетеді, бұл күнделікті қоғамдағы тәртіп пен ынтымақтастықтың негізі болып табылады. Сонымен қатар, қариялардан баталы сөз алу – өмірлік даналық пен адамгершілік тәрбиесін қабылдаудың ерекше жолы, оның мәні тек тілектес болу ғана емес, тұлға ретінде өсуге бағыт береді.

11. Сәукеле тағу және қыз ұзату

Сәукеле тағу – қазақтың ұлттық киімінің ең көркем және салтанатты бөлігі. Қыз ұзату – үлкен және маңызды дәстүр, онда қызды жаңа өмірге шығарып салу рәсімі өткізіледі. Бұл рәсімдерді өткізу кезінде отбасылар арасындағы құрмет, келісім және сүйіспеншілік ерекше назарда болады. Дәстүрлер арқылы жаңа отбасының беріктігі мен бақытына тілектер айтылады.

12. Бата беру дәстүрі

Бата – үлкендердің жастарға жасаған ізгі ниеті мен тілектері. Ол қуаныш пен қиыншылықтардан қорғап, бақыт пен денсаулық тілейтін жылы сөздерден тұрады. Әр батаның өз мағынасы мен мәні бар, олар жастарға рух береді, өмірдің қиын жолдарын еңсеруге көмектеседі және ұрпақты мықты әрі тәртіпті қылады.

13. Тойлар мен көкпар

Қазақ тойлары маңызды оқиғаларды атап өтуге арналса, онда ән, би және ұлттық ойындар маңызды орын алады. Олар отбасы мен туыстарды біріктіріп, қуанышты сәттерді есте қаларлықтай етеді. Ал көкпар – ұлттық батырлық пен ептілікті көрсететін ойын, ол тойдың сәнін келтіріп, қатысушылар мен көрермендердің көңілін көтереді, салт-дәстүрлердің бір көрінісі болып табылады.

14. Жеті ата – туыстық шежіре

Жеті ата дәстүрі туыстық байланыстарды нығайтуға бағытталған. Бұл дәстүр отбасылық дау-дамайлардың алдын алып, бауырластық пен сенімділікті арттырады. Сонымен қатар, жеті атаға дейін қыз алыспау заңы қазақ қоғамында отбасының бірлігін сақтау мен туысқандық қарым-қатынасты дұрыс деңгейде ұстауға көмектеседі. Бұл халықтық тәжірибе өз маңыздылығын әлі күнге дейін жоғалтқан жоқ.

15. Шашу шашу дәстүрі

Шашу шашу — той, мереке сәттерінің көрікті дәстүрі. Қонақтар мен қатысушыларға бақыт, табыс пен жеткілікті білдіретін бұл рәсімде ақшалар немесе тәттілер шашылады. Бұл игі тілектер мен мейірімділіктің белгісі ретінде қабылданады, арнайы дайындық пен ерекше көңіл-күй арқылы мәдениетіміздің байлығын көрсетеді.

16. Киіз үй – дәстүрлі баспана

Киіз үй – көшпелі қазақ халқының өмір салтына тамаша үйлескен ерекше баспана. Ол жыл бойы қысты суықтан да, жазды ыстықтан да қорғап, жылуды сақтауда аса тиімді болып келеді. Шеңбер бойындағы киіз үйдің құрылымы отбасының бірлігін, тұтастығын бейнелейді. Бұл үйлердің әр бөлігінде өзіндік мән-мағына бар, олар қазақ халқының салт-дәстүріне терең тамырланған.

Киіз үйдің төріндегі орын — құрметті қонаққа арналған ерекше орын. Бұл қазақ мәдениетіндегі қонақжайлылықтың символы саналады. Сол жерде отбасылық мейрамдар мен маңызды кездесулер өтеді, бұл қоғамның бірлігін және дәстүрлердің сақталуын көрсетеді. Киіз үй — жай ғана баспана емес, ол қазақ рухының тірегі әрі мәдениетінің айнасы.

17. Отауға түсу салты

Жас жұп үшін жаңа отау тігу — бұл құрмет пен қуаныштың ерекше көрінісі. Отау қою рәсімі қазақ отбасыларында аса маңызды салт ретінде сақталған, онда отбасы құндылықтары мен бірлікке ерекше көңіл бөлінеді. Бұл сәт жаңа өмірдің басталуы, жаңа отбасының шаңырағының көтерілгені деген мағынаны береді.

Отауға тілек айту мен ақ батаны үлкендер үлкен жауапкершілікпен орындайды. Олар жаңа үйленген жұпқа мейірімділік пен табыс тілеп, олардың өмір жолына нұрлы жеңістер мен мол береке тілейді. Бұл дәстүр жаңа отбасылардың өміріндегі маңызды сәт ретінде есте қалады және ұрпақтан-ұрпаққа жалғасуда.

18. Ұлттық тағамдар салты

Ұлттық тағамдар қазақ халқының мәдени мұрасының бір бөлігі болып табылады. Мысалы, атақты бесбармақ — бұл қазақ дастарханының сәні, ол үлкен отбасылар мен мейрамдарда міндетті түрде дайындалады. Әрбір тағам ұлттық өзіндік ерекшелігі мен салт-дәстүрімен ерекшеленеді.

Қазы-қартаны, жылқы етінен дайындалатын ұлттық өнімдер қазақтың көшпелі өмір салтына сай дамыған. Ата-бабаларымыз тағам арқылы бір-біріне құрмет көрсетіп, қонаққа ерекше көңіл бөлген. Бұл дәстүр бүгінге дейін сақталып, қазақ халқының ынтымағын, бірлігін бекіте түседі.

19. Мақал-мәтел – ұлттық даналық

"Өмірлік тәжірибенің жинағы" атты бөлімде, қазақ мақал-мәтелдері халқымыздың өмірлік тәжірибесі мен даналығын қысқа әрі әсерлі сөздерде жеткізеді. Олар түрлі өмірлік жағдайларға қатысты пайдалы кеңестер мен нұсқаулар береді, жастарға дұрыс жол көрсетуге көмектеседі.

"Тәрбие мен ақыл-кеңес" бөлімінде мақалдардың балаларды тәрбиелеуде үлкен рөл атқаратыны айтылған. Олар өз-өзін басқаруға және жақсы мінез-құлыққа үйретеді. Бұл сөздер ұрпақтан ұрпаққа беріліп, ұлттық дәстүр мен мәдениеттің маңызды бір бөлігі ретінде бағаланады.

20. Салт-дәстүр мен рухани тұтастық

Салт-дәстүрлер – ұлттың рухани негізі, олар жастарға өмірлік тәлім беретін маңызды құндылықтар болып табылады. Бұл дәстүрлер біздің ұлттың бірлігін нығайтып, болашаққа үлкен сеніммен қарауға мүмкіндік туғызады. Мәдени мұраға деген құрмет пен оны сақтап қалу міндеті әрбір азаматтың төл парызы ретінде алдыңғы қатарда тұруы тиіс.

Дереккөздер

Ермекбаев, Ә. Қазақ салт-дәстүрлері: тарихы мен қазіргі замандағы маңызы. Алматы, 2018.

Жұмабай, С. Ұлттық ойындар мен дәстүрлер. Нұр-Сұлтан, 2020.

Қабылбеков, Т. Қазақ мәдениеті және салт-дәстүр. Шымкент, 2019.

Сүлейменова, А. Отбасы және дәстүрдегі тәрбиелік мәні. Алматы, 2021.

Мұқанов, Е. Қазақ халқының ұлттық ойындары. Нұр-Сұлтан, 2017.

Абдуллина, Н.С. Қазақтың киіз үй мәдениеті. – Алматы: Қазақ университеті, 2015.

Ыбыраев, Т. Қазақ салт-дәстүрлері. – Астана: Елбасы баспасы, 2018.

Жұмабаев, С. Ұлттық тағамдар мен дәстүрлер. – Қарағанды: Қазақ ұлттық баспасөз, 2020.

Сағындықов, Арман. Қазақ мақалы және оның тәрбиедегі ролі. – Алматы: Мәдениет және білім, 2017.