Текст выступления:

Қазыналы қарттың тәлімі
1. Қазыналы қарттың тәлімі: шолу және негізгі идеялар

Адам өмірінде қарттық кезең ерекше орны бар. Қарттардың өмірлік тәжірибесі мен парасаты — ұрпаққа берілетін асыл қазына. Осы сөздер арқылы әрбір отбасы мен қоғам қарттардың қадірін ұғынса екен деп тілейміз. Олардың даналығы мен қамқорлығы ұрпақтың рухани тірегі болып табылады.

2. Қарттарға деген құрметтің бастауы

Қазақ халқы ежелден қарттарға ерекше құрметпен қарап, олардың даналығын қастерлеген. Қарттардың сөзі — ұрпаққа жол сілтейтін тәрбие, ал олардың өмірлік тәжірибесі қазақтың салт-дәстүрлерінде қасиетті орын алған. Бұл дәстүр ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, отбасылық және қоғамдық өмірдің негізін құрайды.

3. Қарт деген кім?

Қарт — өмірдің қызығын да, қиын күндерін де бастан өткерген, мол тәжірибеге ие адам. Қазақта «Қарты бар үй — қазыналы үй» дейді, бұл сөз олардың отбасында ерекше мәртебеде екенін айғақтайды. Ақ сақал мен жылы жүз — қарттың мейірімділігі мен парасатының белгісі саналады. Міне, осы өмірлік даналық оларды ерекше құрметтеуге бастайды.

4. Қарттардың қоғамдағы орны

Қарттар — қоғамның тірегі. Олар ата-бабадан қалған әдет-ғұрып пен дәстүрді сақтап, қоғамның рухани дамуына ықпал етеді. Мысалы, ауылдағы үлкен кісілер жиындарда сөз алып, даналық кеңестерін береді. Қарттың пікіріне әрқашан құлақ асылады, себебі олардың тәжірбиесі мен тәрбиесі ұрпаққа өте қажет. Олар отбасында да, ортада да сенімді демеу болып табылады.

5. Даналықтың бастау бұлағы

Даналық — өмірлік тәжірибенің жемісі, ол қарттардың ең маңызды қасиеті. Қарттардың ұлағатты сөздері арқасында ұрпақ дұрыс жолға бағыт алады. Олардың мейірімділігі, сабырлылығы, әділдігі — отбасының және қоғамның берекесі мен татулығының кепілі. Осындай қасиеттер арқылы олар жастарға өнеге көрсетеді.

6. Отбасындағы қарттың рөлі
Аталар мен әжелер балаларды ертегі мен жұмбақтар арқылы тәрбиелейді. Олардың әңгімелері отбасындағы жылы әрі сенімді қарым-қатынасты нығайтады. 2. Қарттардың даналық сөздері отбасын біріктіріп, татулық пен сүйіспеншілікті арттырады. Бұл жылы отбасылық атмосфераның негізін қалайды, шаңырақтың берекесін сақтайды.
7. Қарттардан үйренетін асыл қасиеттер
Сабырлылық — қиын сәттерде дұрыс шешім қабылдауға үйретеді, өмірге төтеп берудің маңызды құралы. 2. Еңбекқорлық — олардың табандылығы мен жауапкершілігі жастарға үлгі болады. Қарттардың еңбек сүйгіштігі отбасының қалыптасуына мол үлес қосады. 3. Мейірімділік пен ізеттілік — бұл қасиеттер отбасылық және қоғамдық өмірдегі татулық пен жанашырлықты арттырады.
8. Қарттың сөзі – нақыл мен өнеге

Қарттардың ұлағатты сөздері ұрпақ тәрбиесінде өлшеусіз маңызды. Мысалы, «Сабыр түбі – сары алтын» деген нақыл сөз атадан балаға мирас болып келеді. Олардың айтқан көркем тілегі мен өнегелі әңгімелері күнделікті өмірде дұрыс бағытты көрсетеді, қиын сәттерде демеу болады.

9. Тарихи тұлғалар мен қарияның ақылы
Кез келген қазақ батырлары мен хандары қарттардың даналығына сүйеніп, елді мықты басқарды. 2. Абылай хан қарт абыздардың кеңесін ерекше құрметтеп, маңызды шешімдер қабылдағанда олардың пікірін міндетті түрде тыңдады. 3. Шешендер мен билер өз істерінде қарттардың батасын алып, қоғамда тұрақтылық пен әділдік орнатты. 4. Қарттар ұлттық тәрбиені беріп, тарихи мұраны сақтап, ұрпаққа жанашырлық пен парыз сезімін ұялата білді.
10. Қарттардың беретін батасы

Бата — қарттардың жүректен шыққан ізгі тілегі. Ол жаңа бастамаларда сәттілік, беріктік пен амандық беру үшін айтылады. Өмірдің маңызды кезеңдерінде бата алу жақсы бастамалардың белгісі болып, көпке сенім мен қуат сыйлайды. Батаның маңыздылығы отбасы мен қоғам арасындағы байланыстарды нығайтады.

11. Ата мен әженің өнегелі үлгісі

Ата-әжелер еңбекті, шыншылдық пен үлкенге құрмет көрсетуді өмірлік негізгі құндылық ретінде тәрбиелейді. Олар ұрпаққа кішілерге ізетті, мейірімді болуды үйретеді, бұл отбасы берекесін арттырады. Өмірлік сабақтары мен даналық сөздері балалар үшін күнделікті үлгі болып, тәрбиеге дұрыс бағыт береді.

12. Ұлттық дәстүр мен қарттың байланысы

Қарттардың ұлттық дәстүрлердегі орны тарих бойы айтарлықтай маңызды болған. Олар ата-бабамыздың әдет-ғұрпын сақтап, жаңа ұрпаққа жеткізетін көпір секілді. Мерекелерде қарттарға құрмет көрсетіліп, олардың даналығы қоғамның негізін қалыптастырады. Осылайша, дәстүр мен қарттың байланысы қоғамның рухани іргетасын бекітіп отыр.

13. Ертегі, аңыз бен тағылымды әңгімелер

Қарттардың айтып берген ертегілері мен аңыздары халықтың рухани байлығын арттырды. Мысалы, кейбір аңыздар батырлық пен әділдіктің үлгісі болып табылады. Бұл әңгімелер жастарға өмірлік сабақ береді, ұлттық тәрбиенің бір бөлігі ретінде ұрпақ санасына терең бойлайды.

14. Қазіргі қоғамдағы қарттардың орны

Немерелерін тәрбиелеудегі рөлі: Қарттар немерелерге ұлттық салт-дәстүр мен рухани құндылықтарды үйретеді, олар отбасылық мейірімділік пен тұрақтылықтың тірегі. Қоғамдық шараларға қатысуы: Қарттар түрлі қоғамдық жиындарға белсенді араласып, өздерінің даналық тәжірибелерімен бөліседі. Бұл олардың қоғамдағы ізгіліктің символы екенін көрсетеді.

15. Қарттарды құрметтеу – адамдық қасиет

2023 жылғы Қазақстанның әлеуметтік зерттеуі көрсетті: халықтың басым бөлігі қариялардың даналығы мен ақыл-кеңесін жоғары бағалайды. Бұл ұлттық дәстүріміздің сақталып, қарттарды құрметтеу мәдениетінің дамып келе жатқанын білдіреді. Яғни, қарттарға деген құрметіміз — қоғамымыздың адамгершілік негізінің айқын көрінісі.

16. Қарттарға арналған мерекелер

Қарттарға арналған мерекелер – біздің қоғамымыздың құрмет пен ризашылық көрсетудің тамаша мүмкіндігі. Мысалы, 1 қазан – Халықаралық қарттар күні болып саналады, ол әлемнің әртүрлі елдерінде қабылданған. Осы күні адамдар өздерінің үлкендеріне арналып, сыйлықтар береді, мерекелік шаралар ұйымдастырады. Қазақстанда да бұл күн кеңінен тойланып, зейнеткерлерге арналған концерттер мен кездесулер өтеді. Мерекелер арқылы біз қарттарымыздың өмірлік тәжірибесін құрметтеп, олардың қоғамдағы маңызын атап өтуіміз керек.

17. Қарттарға қамқорлық көрсету үлгілері

Қарттарға қамқорлық – тек қана отбасыға қатысты іс емес, ол ұлттың мәдениеті мен әлеуметтік дамуының көрсеткіші. Әлеуметтік қызметкерлер қарттарға медициналық және тұрмыстық қолдау көрсетіп, олардың жан-дүниесін өздеріне серік етеді. Осы үлгі бойынша, мектеп оқушылары да қарттарға барып, өнер байқатады, жылы сөздерімен қуантады, бұл өз кезегінде жас ұрпақты мейірімділік пен адамгершілікке тәрбиелейді. Бұл іс-шаралар адамдар арасында жылы байланыс орнатып, қоғамның бірлігін нығайтады.

18. Қартқа құрмет – берекелі елдің белгісі

Қарттарға құрмет көрсету — берекелі қоғамның негізгі құндылығы. Отбасы мен қоғамда олар ынтымақтастық пен татулықтың басты діңгегі ретінде саналады. Қарттардың даналығы мәдени мұраның сақтаушысы — олар салт-дәстүріміздің негізін қалайды. Сонымен қатар, қоғамдағы әлеуметтік және экономикалық тұрақтылық осы құрметтің деңгейіне байланысты. Қарттар жастарға тәлім беріп, елдің рухани бірлігін сақтайтын тірек болып табылады. Міне, осындай қатынас – берекелі елдің ең сенімді белгілерінің бірі.

19. Жас ұрпаққа тағылым мен тілек

Үлкендерден үйрену – әрбір жас баланың маңызды міндеті. Қарттардың өмірлік тәжірибесі мен даналығы балаларға рухани азық болып, олардың қасиетті тұлға ретінде қалыптасуына көмектеседі. Қарттарға деген құрмет жас ұрпақты ұлттық мәдениетті сүйіп, оны сақтауға тәрбиелейді. Ұрпақтар арасындағы сыйластық пен батылдықтың арқасында елдің болашағы жарқын болары даусыз. Әрбір ата-әженің тәлімі – ұрпаққа қалатын ерекше қазына.

20. Қазыналы қарттың тәлімі – ұрпақ үшін мол мұра

Қарттардың даналығы – бұл әр отбасының жүрегіндегі баға жетпес рухани байлық. Олардың өмірлік сабақтары мен өнегелері ұрпақтан-ұрпаққа жетіп отырады. Осы қазынаны құрметтеп, сақтау арқылы әрбір отбасы елдің мәдениеті мен болашағын нығайтып, мызғымас мемлекеттің негізін қалайды. Сондықтан есейген үлкендерімізге құрметіміз мәңгілік болуға тиіс.

Дереккөздер

Нұрмарзиев Б.А. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. Алматы: Қазақ университеті, 2015.

Айтбаев К.Қ. Қазақтың этнографиясы: үрдістер мен ерекшеліктер. Нұр-Сұлтан, 2019.

Қазақстан Республикасының әлеуметтік зерттеулері. – Алматы, 2023.

Жұмабеков Ұ., Тәжірибе мен дәстүр: Қазақстандағы қарттардың рөлі. Алматы, 2021.

Сейтқалиев Б.Қ. Қарттардың қоғамдағы орны. Қазақ этнологиясы журналы, 2020, №4.

Асанов Ж. Қарттар мен олардың қоғамдағы рөлі. – Алматы: Ғылым, 2018.

Қазақ халқының салт-дәстүрі мен мәдениеті. – Астана: Елорда Publishing, 2020.

Республикалық әлеуметтік қызметкерлер қауымдастығының баяндамалары. – Нұр-Сұлтан, 2023.

Дәулетова Г. Ұрпақтар сабақтастығы: ұлттық тәрбие негіздері. – Алматы: Білім, 2019.