Текст выступления:

Искусство и традиции народа. Сопоставительный анализ предлогов и приставок
1. Искусство мен дәстүрдің химиялық терминологиядағы көрінісі

Химия мен тілдің арасында ерекше байланыс бар, ол халықтың өнері мен мәдениетінің терең қабаттарында көрініс табады. Қазақ халқының мыңдаған жылдар бойғы дәстүрлері мен тілдік ұғымдары химиялық терминологияны байытып, оны ерекше қылып көрсетеді. Осы зерттеу арқылы химиялық лексиканың халықтық жауһарлардан қалай туындағанын, оның терең мағынасын талқылауға бет бұрамыз.

2. Химия мен мәдениеттің бірігуі

Химиялық терминдердің даму тарихын қарағанда, олардың халық дәстүрімен және орыс тілінің ықпалымен қалай өзара байланыста болғанын байқауға болады. Қазақ тіліндегі химиялық атаулар тек ғылыми-техникалық прогрестің жемісі ғана емес, сонымен қатар халықтың мәдениеті мен тілдік ерекшеліктерін көрсетеді. Бұл құбылыс терминдердің құрылымдық сипатына ерекше мән беруді қажет етеді, өйткені ол химия тілінің ұлттық табиғатын ашатын бірден-бір жол болып табылады.

3. Қазақ және орыс тіліндегі химиялық терминдердің ерекшеліктері

Қазақ тілінде химиялық терминдер көбінесе тікелей аударылған немесе тілдік бейімделу арқылы қалыптасады, мысалы, сутек пен көміртек сынды негізгі элементтердің атаулары. Бұл тілдің морфологиялық құрылымына сәйкес келеді, себебі қазақ тілінде приставкалар жоқ, сол себепті жаңа терминдерді құруда жұрнақтар мен қосымшалар белсенді қолданылады. Екінші жағынан, орыс тілінде терминдер көбінесе түбір сөзге приставка қосу арқылы жасалып, бұл жаңа мағыналарға жол ашады. Мысалы, 'окисление' сөзі 'окис-' түбірінен 'ление' жұрнағымен жасалады, ал приставкалар сөздің семантикасын кеңейтеді. Бұл екі тілдің химиялық лексика құрылымындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар мәдениет пен тіл тарихының әсерімен тығыз байланысты.

4. Химиялық элементтердің атауларындағы әртүрлілік

Химиялық элементтердің атаулары әр тілде және мәдени ортада өз ерекшеліктеріне ие. Қазақ тілінде бұл элементтердің атаулары көбіне табиғи лексикалық қордан алынған және халықтың тұрмыстық заттарымен астасады. Мысалы, су элементі «сутек» ретінде аударылған, оның түбірі «су» сөзінен басталады. Ал орыс тілінде бұл элементтердің атаулары ғылыми негізде қалыптасқан және оларға приставкалар мен жұрнақтар қосу арқылы жаңа терминдер жасалады. Әр атаудың тарихы мен қалыптасуы химиялық ғылымның дамуымен параллель жүреді әрі тілдік бейімделуден тұрады.

5. Қазақ және орыс химиялық терминдерінің құрылымдық салыстыруы

Төмендегі кестеде қазақ және орыс тіліндегі химиялық терминдердің құрылымдық ерекшеліктері анық көрсетілген. Қазақ тілінде приставкалар болмағандықтан, жаңа сөздерді жасау жұрнақтар мен қосымшалар арқылы жүзеге асады. Орыс тілінде болса, приставкалар мен предлогтар мағынаны кеңейтіп, сөздердің семантикасына түрлі реңк береді. Бұл айырмашылықтар тілдің морфологиясындағы түпкі ерекшеліктерден туындайды және химиялық тілдің ұлттық бейнесін қалыптастырады. Осы ерекшеліктерді зерделеу лингвистикалық мәдениетін терең түсінуге көмектеседі.

6. Қазақ тіліндегі жұрнақ пен жалғаудың рөлі

Қазақ тілінде жаңа сөздер мен ұғымдарды жасау негізінен жұрнақтар мен жалғаулар көмегімен жүзеге асады. Мысалы, 'тұз' сөзіне '-дау' жұрнағын қосу арқылы 'тұздау' деген жаңа сөз жасалады, бұл процесті сипаттайды. Сонымен қатар септік жалғаулары арасындағы семантикалық байланыстарды айқындап, зат есімдердің өзара қатынасын нақтылайды. Бұл тілдің синтаксис және морфология заңдылықтарына сәйкес химиялық лексиканы байытады және оның мағыналық ауқымын кеңейтеді.

7. Орыс тіліндегі приставкалардың маңыздылығы

Бірінші кезекте, орыс тілінде приставкалар сөздің мағынасын айтарлықтай өзгертіп, жаңа ұғым қалыптастырады. Мысалы, 'разложение' терминінде 'раз-' приставкасы процесс бөлінуді белгілеуге пайдаланылады. Екінші, химиялық терминологияда приставкалар белсенді түрде қолданылады және олардың маңыздылығы зор. 'Перегрев' және 'подкислить' сынды сөздер осы процестердің нақты сипаттамасын береді. Бұл приставкалар лингвистикалық тұрғыдан ғылыми мәтіннің нақтылығы мен мазмұнын күшейтеді.

8. Орыс тіліндегі предлогтардың химиялық рөлі

Процестер арасындағы қатынас химиялық тілде әсіресе предлогтар арқылы айқындалады. Мысалы, 'в растворе' тіркесі ерітіндідегі реакцияны, ал 'с реагентом' тіркесі реагентпен қарым-қатынасты көрсетеді. Бұл тілдік құралдарсыз химиялық процестердің нақтылығын жеткізу қиын болар еді. Сонымен қатар, ғылыми жазбалар мен есептерде предлогтардың орынды қолданылуы мәтіннің түсінікті әрі нақты болуын қамтамасыз етеді. Бұл химиялық лексиканың құрылымдық және семантикалық ерекшеліктерінің маңызды құрамдас бөлігі.

9. Орыс тіліндегі приставка мен предлог қолдану

Бұл диаграмма орыс тіліндегі химиялық мәтіндерде приставкалар мен предлогтардың кеңінен қолданылуын көрсетеді. Олар сөз мағынасын толықтыру мен процестердің нақтылығын арттыруда аса маңызды. Ғылыми тілдің дәлдігі мен икемділігін қамтамасыз етуде бұл лингвистикалық құралдар шешуші рөл атқарады. Терең талдау нәтижесінде білуге болады, бұл элементтер орыс химиялық терминологиясының дамуына елеулі ықпал етеді.

10. Химиялық формулалардағы сөз бөлшектерінің кестесі

Кестеде элементтердің қазақша және орысша атаулары, олардың құрамындағы приставка мен жұрнақ қолдану ерекшеліктері көрсетілген. Бұл мәліметтер тілдің морфологиялық құрылымындағы негізгі айырмашылықтарды анық көрсетеді. Мысалы, орыс тілінде приставкалар мағынаны кеңейтсе, қазақ тілінде жұрнақтар негізінде жаңа сөздер жасалады. Бұл екі тілдің химиялық терминдерді ұсыну мен түсіндіргендегі әрқилы тәсілдерін айқын жеткізеді.

11. Тарихи атау және тілдік өзара әсерлер

Химиялық терминологияның тарихы тілдік мәдениеттің дамуымен тығыз байланысты. Ежелгі дәуірден бастап олардың қалыптасуы түрлі тілдердің әсерімен, әсіресе қазақ және орыс тілдерінің өзара қатынасы нәтижесінде жетілді. Уақыт өте келе бұл терминдердің белгілі бір стандартқа келуі қазақ ғылымының тілдік байлығын арттырды. Тарихи кезеңдердегі терминдердің өзгеруі мен тілдік өзара ықпалдың көріністері бүгінгі химиялық лексиканың негізін қалаған.

12. Халықтық өнердегі химиялық атаулар

Қазақ халқының ұлттық өнері химиялық ұғымдарды бейнелеуде ерекше әдіс-тәсілдерді қолданады. Мысалы, ою-өрнектерде заттардың табиғи элементтері символикалық түрде бейнеленеді. Сондай-ақ халықтық дастархан мен тағамдарда химиялық заттардың қабылдануы тілдік ұғымдармен байланысты болады. Бұлар химия мен мәдениеттің өзара байланысын паш етеді және терминологиялық бірегейлікті көрсетеді.

13. Мәдени және ғылыми мәтіндердегі сөз құрылымы

Мәдени және ғылыми мәтіндерде қолданылатын сөздердің құрылымы тілдің ерекшелігін айқындайды. Қазақ тілінде ғылыми терминдерді жасау тұтас дәстүрмен үндеседі, бұл тілдің байырғы негіздерін сақтайды. Сонымен қатар, орыс тіліндегі ғылыми мәтіндерде приставкалар мен жұрнақтардың қатысуы семантикаға түбегейлі өзгерістер енгізеді. Осы екі түрдегі мәтіндердің салыстырмалы талдауы тілдік мәдениеттің дамуы мен ғылымның арасындағы байланысты айқындайды.

14. Химиялық күрделі сөздердің жасалу жолдары

Қазақ тілінде химиялық атаулар негізінен түбірге жұрнақтар мен жалғаулар қосу арқылы жасалады. Мысалы, 'тұздар' және 'қышқылдық' сынды сөздер осылай пайда болған. Бұған қоса, қазақ тілі қосымша арқылы мағынаны нақтыландырып, зат есім мен сын есім ретінде қолданылады. Ал орыс тілінде химиялық терминдер көбінесе приставка мен жұрнақтың бірге қолданылуымен әсерлі күрделенеді, мысалы 'перекись' және 'подкисление'. Бұл тілдердің сөзжасам жүйелерінің ерекшеліктері олардың мәдениет пен ғылыми тілінің даму деңгейіне тікелей байланысты.

15. Аудармадағы жиі кездесетін грамматикалық қателер

Химиялық мәтіндерді аударғанда оқушылар көбінесе предлог пен приставканың мағынасын шатастырады, бұл аудармада қателіктерге әкеледі. Мысалы, 'по реакции' тіркесін дұрыс аудармай, оның нақты мағынасын түсінбеуі жиі кездеседі. 'По реакции'-ні 'реакция бойынша' деп емес, 'реакцияға сай' деп нақты аудару керек екенін уақтылы түсіндірмесе, оқушыларда қиындық туындайды. Бұл грамматикалық қателер 8-сынып оқушылары арасында кең таралған және оларды арнайы жаттығулар, түсініктемелер арқылы жою қажет.

16. Мектеп оқулығындағы нақты салыстырулар

8-сынып оқулықтарында қазақ және орыс тіліндегі химиялық терминдердің баламалары нақтылы және үйлесімді түрде берілгені ерекше маңызды. Мысалы, "натрий сульфаты" термині екі тілде де ұқсас құрылымда көрсетіліп, бұл оқушыларға терминдердің мағынасын түсінуде үлкен көмек береді. Мұндай нақты салыстырулар тілдік ерекшеліктерді айқындап қана қоймай, химия сабағын оқытудағы түсініктерді бірдей деңгейге көтереді.

Оқулықтардағы тапсырмаларда "жанасу реакциясы" деген қазақша термин үйлесімді әрі дәл қолданылып, орысша "контактная реакция" баламасымен салыстырылады. Бұл тәсіл оқушыларға терминдердің мағыналық сәйкестігін ғана емес, тілдің стилдік және семантикалық қасиеттерін де тереңірек ұғынуға мүмкіндік жасайды. Әсіресе тіл аралық түсініктеме мақсатында осындай нақтылық маңызды дер едім.

17. Заманауи медиа мен әлеуметтік желідегі қолданыстар

Өкінішке орай, осы слайдтағы мақалалардың мәтіні мәліметтер толық берілмеген. Дегенмен, осы тақырып бойынша айтуға болады, бүгінгі заманда химиялық терминдер мен ғылыми ұғымдар медиа кеңістігінде қарқынды таралып жатыр. Әлеуметтік желілерде жастар мен орта буын өкілдері қарапайым ғылыми терминдерді қолданып, танымдық контенттердің деңгейін көтеруде. Бұл өз кезегінде қазақ тіліндегі ғылыми ұғымдардың қолданысын жаңа деңгейге көтеріп, тілдің дамуына серпін береді. Осындай үрдістер тілдік экожүйенің қазіргі тұстағы бейімділіктерін көрсетеді.

18. Қазақ тіліндегі кірме сөздердің даму динамикасы

Қазақ тіліне енген кірме сөздердің саны жыл сайын артып келеді. Бұл – тілдің дамуы мен ғылым саласындағы жаңалықтардың енуінің бір көрінісі. Әсіресе химиялық лексикада орыс тілінен алынған терминдер жиі кездеседі, себебі екі тілдің ғылыми саласындағы байланысы тарихи құбылыс болып табылады.

Кірме сөздердің үлесінің өсуі лингвистикалық процестер мен қазақ тілі ғылым тілінің байыту тарихына дәлел болады. Орыс тілінен терминдердің көбейюі қазақ тілінің жаһандануы мен ғылыми дамуымен үндеседі. Бұл мәліметтер ҚР Білім және ғылым министрлігінің 2023 жылғы оқулықтар мен ғылыми мақалалардың сөздік қорынан алынған.

19. Салыстырмалы талдаудың нәтижелері

Қазақ тілінде химиялық мағыналар жиі сөз тіркестері мен грамматикалық қосымшалар арқылы беріледі. Бұл ерекшелік тілдің морфологиялық құрылымы мен синтаксисін айқын көрсетеді, мысалы, қосымшалар арқылы мағыналық байланыс беріледі.

Орыс тілінде жаңа мағыналарды жасау үшін приставкалар мен предлогтар кеңінен қолданылады. Бұл тәсіл сөз жасауда икемділік пен вариативтілікті арттырады, мысалы, "преобразование" және "переход" сияқты түрлі терминдерді құру.

Екі тілдегі сөз жасау тәсілдерінің айырмашылығы оның тілдік дәстүрімен және ғылыми білім алмасу мәдениетімен байланысты болып табылады.

Осы салыстыру қазақ тілі мен орыс тілінің химиялық терминологиясының мәдени әрі ғылыми даму жолдарын ашып көрсетеді, бұл білім беру мен терминологиялық саясатта маңызы зор.

20. Негізгі қорытындылар мен маңыздылығы

Химиялық терминологиядағы қазақ және орыс тілдерінің айырмашылығы тіл мен ғылымның өзара ықпалының жемісі болып табылады. Бұл зерттеу ұлттық білім беру сапасын арттырып, тілдік сауаттылықты тереңдетуге септігін тигізеді. Сонымен қатар, екі тілдің ғылыми терминологиясының салыстырмалы талдауы білім беру процесін жетілдіру мен тілдік мәдениеттің дамуына негіз болады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министрлігі химия оқулығы, 2022 жыл.

И.С. Сметанин. "Русская терминология в химии". Москва, 2018.

Жұмаділов Н.Н., "Қазақ тіліндегі ғылыми терминологияның мәселелері", Алматы, 2019.

D.I. Mendeleev, "Principles of Chemistry", Translated edition, 1901.

Тіл білімі институтының жеке зерттеулері, 2023.

ҚР Білім және ғылым министрлігі. (2023). Оқулықтар мен ғылыми мақалалардың сөздік қоры.

Аманжолов, А. К. (2020). Қазақ тіліндегі ғылыми терминологияны жаңарту мәселелері. Лингвистика және білім, 12(3), 45-53.

Серікбаев, М. Ө. (2019). Тілдің морфологиялық жүйесі және терминологиялық баламалар. Алматы: Білім-ПРЕСС.

Құдайбергенова, Г. С. (2021). Химиялық терминдердің екітілді білім беру жүйесіндегі рөлі. Тілтану журналы, 5(2), 112-120.

Нұрғалиев, Е. Т. (2018). Қазақ және орыс тілдерінің терминологиялық мәдениеттері. Қазақ тілі және әдебиеті, 1(1), 25-33.