Текст выступления:

Сказка – наша помощница. Глагол как часть речи
1. Сказка – біздің көмекшіміз. Глагол – сөз табының негізі

Сказка – ұрпақ тәрбиесінде ерекше орын алатын, балаларға өмірлік құндылықтарды түсіндірудің таптырмас құралы. Бұл жанрдағы әңгімелер қиял мен шындықты тұтас өткізіп, бала психологиясына үйлесімді түрде әсер етеді. Сонымен қатар, қазақ тіліндегі глаголдар – яғни әрекет білдіретін сөздер – тілдің құрылымында басты орын алып, сөйлемнің мағынасын толық ашады. Осы екі элементті біріктіру арқылы оқушылардың тілдік дағдысын жетілдіру және олардың шығармашылық қабілеттерін дамыту мүмкіндігі туады.

2. Сказка мен глагол: байланыс негізі

Сказка – халық ауыз әдебиетінің маңызды және көне түрі. Ондағы глаголдар, яғни әрекеттерді білдіретін сөздер, 8-сынып оқушыларының тілдік дағдыларын әрі грамматикалық білімін тереңдетуге септігін тигізеді. Бұл байланыс тілдің құрылымын түсінумен қатар, тәрбиелік маңызы бар, себебі сказка кейіпкерлерінің істері арқылы адамгершілік және мінез-құлық үлгілері беріледі. Осы орайда, глаголдың қолданылуы оқиғаның динамикасын анықтап, оқушылардың тіл байлығын арттырады.

3. Сказканың анықтамасы мен ерекшеліктері

Сказка – қиял ғажайып әлемінен туындап, кейіпкерлер арқылы өмір шындығын көрсететін ерекше жанр болып табылады. Қазақ фольклорында сказкалар үш негізгі түрге бөлінеді: қиял-ғажайып ертегілер, хайуанаттар жайлы әңгімелер және тұрмыс салт ертегілері. Әрқайсысы қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі мен ұлттық дәстүрлерін айқын көрсетеді. Бұл жанрлардың барлығы тәрбиелік мәнге ие, олардың сюжеті мен кейіпкерлерінің мінез-құлқы арқылы ұлттық құндылықтар мен моральдық сабақтар беріледі.

4. Сказканың тәрбиелік ықпалы

Сказка арқылы тәрбие беру бірнеше аспектілерде көрініс табады. Біріншіден, балалар табиғат пен адамгершілік құндылықтарды түсінеді. Мысалы, «Ақылды түлкі мен алипаман» ертегісі жас ұрпақты тапқырлыққа және адалдыққа шақырады. Екіншіден, сказкада қолданылатын глаголдар кейіпкерлердің іс-әрекетін нақты көрсете отырып, оқушылардың тілдік қабілеттерін дамытуға ықпал етеді. Түсінікті әрі әсерлі тіл балалардың есту, оқу және сөйлеу дағдыларын жетілдіреді. Сонымен қатар, сказкалар бала қиялын кеңейтіп, шығармашылық ойлауын дамытады.

5. Глаголдың анықтамасы және маңызы

Глагол қазақ тілінде әрекеттерді, қозғалыстар мен әрекет күйін білдіретін сөз табы болып табылады. Ол сөйлемнің негізгі құрылымдық элементі ретінде мағынаны ашып, ойды нақты жеткізеді. Мысалы, «Не істеді?» «Не қылды?» деген сұрақтарға жауап беретін глаголдар оқушыларға тілдік сөйлеуді дұрыс құрастырып, іс-әрекетті дәл суреттеуге көмектеседі. Сонымен қатар, глагол сөйлемдегі оқиғаның дамуын бақылап, маңызды ақпарат көзі болып табылады. Осы ерекшеліктері арқылы глагол тілдің жүрегі іспеттес, сөйлеудің қозғалтқышы ретінде қызмет етеді.

6. Глаголдың грамматикалық белгілері

Глаголдың грамматикалық белгілері оның шақ, рай және болымдылық/болымсыздық түрлері бойынша әртүрлі ерекшеленеді. Мысалы, «жүгірді» – өткен шақтағы болымды форма, ал «жүгірмеді» – сол шақтағы болымсыз форма. Бұл грамматикалық құрылымдар сөйлемнің мағынасына нақты уақыт, әрекеттің мәні және сөйлеушінің қатысуы туралы ақпарат қосады. Қазақ тіліндегі глагол бұл белгілер арқылы сөйлемдегі логикалық құрылымды және композициялық үйлесімділікті қамтамасыз етеді. Глаголдың осындай грамматикалық сипаты оқушыларға тілдің жан-жақты қырын түсінуге мүмкіндік береді.

7. Глагол шақтарының қолданылуы

Диаграмма қазақ сказкаларындағы глагол шақтарының таралуын көрсетеді. Ең жиі қолданылатын форма — өткен шақ, ол оқиғаның баяндау сипатын анықтайды. Бұл негізінен тарихи және ауызша шығармаларда кең таралған, себебі хикаялар көбінесе өткен уақытта оқылады. Қазіргі және келер шақтар аздау қолданылып, олар оқиғаның нақтылығын немесе болашақтағы жағдайларды бейнелеуде қызмет етеді. Осылайша, шақтардың үйлесімі арқылы сказка мәтінінің уақыттық құрылымы мен оқиғаның даму динамикасы нақтыланады.

8. Глаголдың грамматикалық түрлері

Кестеде глаголдың негізгі грамматикалық түрлері: шақтар (өткен, осы, келер), райлар (ашық, бұйрық, шартты) және болымды/болымсыз формалары салыстырылған. Бұл түрлер сөйлемнің мағынасы мен құрылымын нақтылауға, іс-әрекеттің сипатын және сөйлеушінің қатысуын көрсетуге мүмкіндік береді. Мысалы, ашық рай нақты әрекетті баяндайды, ал бұйрық рай командалық немесе өтініштік мән береді. Бұл грамматикалық құралдар оқушыларға тілдің икемділігін түсінуге көмек көрсетеді және олардың сөйлеу дағдыларын жетілдіреді.

9. Сказка мәтініндегі глаголдың қызметі

Сказканың мәтінінде глагол кейіпкердің әрекетін нақтылап, оқиға желісінің дамуына әсер етеді. Мысалы, «Алпамыс батыр атқа мінді» сөйлеміндегі глагол іс-қимылдың басталуын көрсетеді. «Түлкі қаша жөнелді» деген мысалда оқырман кейіпкердің жылдам қозғалысын сезінеді, бұл оқиғаны жанды әрі әсерлі етеді. Сонымен бірге, глаголдардың жедел қолданылуы балаларға сказка сюжетін түсінуді жеңілдетіп, олардың назарын аудартады. Осылайша, глагол кейіпкердің мінезі мен іс-әрекетін ашуда басты рөл атқарады.

10. Сказка мен глаголдың байланысы: нақты мысалдар

Балаларға арналған қазақ сказкаларындағы глаголдар мысалдары арқылы олардың тілді меңгерудегі рөлі айқын көрінеді. Мысалы, «Бәйтерекке шығып, аспанға қарады» сөйлемінде «шығып» әрекеті негізгі оқиғаны бастайды. Тағы бір мысал: «Қойды бақты» деген сөйлемде глагол кейіпкердің жұмысын сипаттайды. Осылайша, глаголдар сказка сюжетінің динамикасын қамтамасыз етіп, көркем мәтінді түсінуге, оқулық материалды меңгеруге ықпал етеді.

11. Сказкадағы жиі қолданылатын глаголдар: салыстырмалы кесте

Төмендегі кестеде қазақтың танымал сказкаларынан алынған бес глаголдық мысал келтірілген. Әр глаголдың шақтық формасы, райы және сөйлемдегі контексті көрсетілген. Мысалы, «барды» глаголы өткен шақтағы ашық райда болып, оқиғаның негізгі ағымын сипаттайды. Бұл деректер глаголдардың сказка мәтінінде кейіпкерлердің әрекетін қалай анық ашып көрсететінін айқын түсінуге мүмкіндік береді. Осы әдіспен балалар тілдің құрылымын әріше меңгеріп, мәтінді терең түсінеді.

12. Сказка тіліндегі образдылық және глаголдың орны

Сказкалардағы глаголдар оқиғаның шынайылығын және көркемдігін арттырады. Мысалы, «жүгірді», «секірді» сияқты глаголдар оқиғаларды жанды, әсерлі етіп жеткізуге көмектеседі. Кейіпкердің әрекеті арқылы оқырман оқиғаға терең бойлап, кейіпкерлердің образын жақсырақ түсінеді. Сондай-ақ, глагол арқылы әрекеттер нақты, әсерлі суреттеліп, балалардың есте сақтау және ойлау қабілетін дамытуға ықпал етеді. Бұл көркемдік құрал балалардың қызығушылығын оятып, мәтінге қызыға еніп кетуіне септігін тигізеді.

13. Сказка арқылы глаголды меңгеру жолдары

Глаголды меңгерудің тиімді әдістерінің бірі – сказкалар арқылы тілдік тәжірибені байыту. Мысалы, түрлі сказкалардағы глаголдардың қолданысын талдау, оларды сөйлем ішінде дұрыс орналастыру, сондай-ақ жаңа сөздерді контекстте қолдану балаларға глаголды терең түсінуге және есте сақтауға көмектеседі. Сонымен қатар, сказкаларды оқу және қайталап айту да глаголды игеру процесін жеңілдетеді, тілдік дағдыларды дамытуға негіз болады.

14. Сказка мәтіндеріндегі глаголдың шақтық ерекшелігі

Сказкаларда өткен шақ негізінде оқиға баяндалады, мысалы 'жүрді', 'кетті' формалары арқылы. Бұл формалар баяндау тілінің негізгі элементі болып табылады. Осы шақ түрлі оқиғалар мен әрекеттердің дәл қазіргі уақыттағы барысын көрсетіп, тыңдаушыға оқиғаны көз алдыңа елестетуге мүмкіндік береді. Келер шақ болса оқиғаның алдағы болжамдарын білдіреді, 'барады', 'көретін болады' сияқты формалар арқылы. Глаголдың шақтық үйлесімі мәтіннің уақыттық логикасын сақтап, оқиғаның табиғи дамуын қамтамасыз етеді.

15. Глаголдың рай формалары және ертегідегі мысалдар

Ашық рай формалары, мысалы 'айтты', 'жүгірді', нақты фактілерді баяндауда қолданысып, оқиғаның негізгі ағынын құрайды. Бұйрық рай командалық, өтініштік үнді жеткізіп, кейіпкерлердің эмоциясын ашады: «Тыңдаңыз!», «Құлақ салыңыз!» сияқты. Ал шартты рай формалары ('барса', 'келсе') мүмкіндіктер мен шартты жағдайларды көрсетіп, әңгімеге күрделілік қосады. Осы формалар арқылы ертегідегі оқиғалардың эмоционалды және сценарийлік құрылымы толық көрініс табады.

16. Сказкадағы глаголдың болымды және болымсыз түрлері

Қазақ ертегілерінің тілдік құрылымында глаголдың екі негізгі түрі – болымды және болымсыз түрлерінің маңызы зор. Болымды глаголдар әрекеттің жүзеге асуын білдірсе, болымсыздар – әрекеттің жоқтығын немесе болмайтындығын көрсетеді. Мысалы, «жұтылды» - болымды, ал «жұтылмады» - болымсыз түрі. Бұл айырмашылық оқиғалардың дамуын айқын бейнелеуге және батырлардың іс-әрекеттерін нақтылап беруге көмектеседі. Қазақ тілінде глаголдардың бұл типтері кейіпкерлердің тағдырын ашып, оқиғаның логикалық құрылымын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Ертегілерде болымды және болымсыз глаголдардың үйлесімді қолданылуы тіл мәдениетін дамыту ғана емес, бала санасының логикалық ойлау қабілеттерін де жетілдіреді.

17. Сказка мәтінінде глагол қолдану жиілігі – диаграмма

Сказкалардағы глаголдарды қолдану жиілігі – тілдің динамикасын, оқиғаның қозғалысын бейнелейтін маңызды элемент болып табылады. Қазіргі зерттеулер бойынша, глаголдар балаларға арналған қазақ ертегілерінің мәтінінің шамамен 28%-ын құрайды. Бұл сан глаголдардың құжатталған мәтінде қалайша басым екендігін көрсетеді. Әрбір глагол оқиғаны алға тартатын қозғаушы күш ретінде қызмет етеді, бұл балалардың тілдік дағдыларын дамытып, сөздік қорын толықтыруға септігін тигізеді. Мұндай талдау білім беру үдерісінде ертегілердің тиімді құрал ретінде қолданылуын негіздейді және тіл оқыту әдістемесін жақсартуға мүмкіндік береді.

18. Қолданбалы тапсырмалар: сказкадан глагол табу

Оқу процесін қызықты әрі өнімді ету үшін қолданбалы тапсырмалар маңызды рөл атқарады. Сөзжұмбақтар мен квесттер арқылы глаголдарды анықтау және олардың мағынасын түсіндіру балалардың белсенді тілдік әрекетін оятады. Сонымен бірге, символды суреттер көмегімен глаголдарды сәйкестендіру – бұл тілдік сезім мен абстрактылы ойлауды дамытудың тиімді әдісі. Бұған қоса, ертегі мәтінінен іс-әрекет білдіретін сөздерді іздеп табу балалардың грамматикалық түсінігін нығайта отырып, оқу процесін жан-жақты және терең етеді. Мұндай тапсырмалар балалардың тілдік құзыреттілігін дамытып, олардың шығармашылық ойлау қабілеттерін арттырады.

19. Қазақ сказкаларындағы глаголдың ұлттық ерекшелігі

Қазақ ертегілерінде глаголдардың ұлттық ерекшелігі көрініс табады. Мысалы, кейбір глаголдар ұлттық тұрмыстың, дала табиғатының көрінісін дәл береді және дәстүрлі іс-әрекеттерді сипаттайды. Бұл глаголдардың шағын сөздік қорында халық өмірінің тарихи-социокультурлық элементтері шоғырланған. Сонымен қатар, кейбір глаголдар олардың мағынасы мен қолданылу контекстінде қазақтың ұлттық дүниетанымын, адамгершілік құндылықтарын бейнелейді. Ертегілерде глаголдар – тек тілдік құрал емес, сонымен қатар халық тәжірибесінің, салт-дәстүрдің, өмір философиясының символы ретінде қызмет етеді.

20. Сказка мен глаголдың оқушыларға әсері: қорытынды және ұсыныстар

Ертегілер арқылы глаголды тиімді үйрену балалардың тіл мәдениетін жетілдіруге, сондай-ақ шығармашылық қабілеттерін арттыруға ықпал етеді. Бұл әдісті оқу үдерісіне жүйелі түрде енгізу – қазақ тілін оқытудың нәтижелілігін арттырудың негізі. Мектептерде ертегі мәтіндеріндегі глаголдарды зерттеу балаларға тілдің құрылымын терең түсінуге, өз ойын еркін жеткізуге және қазақ тілінің байлығын сезінуге мүмкіндік береді. Осындай тәсілдеме арқылы үйретілген балалар тіл меңгеруде сенімді болып, тілдік дағдыларын жан-жақты дамытатынына кепілдік беруге болады.

Дереккөздер

Бабаков А.С. Қазақ әдебиеті тарихы: Халық ауыз әдебиеті. – Алматы, 2019.

Мұхтаров К.Б. Қазақ тілінің грамматикасы. – Нұр-Сұлтан, 2022.

Нұрланова Г.Н. Қазақ фольклоры мен тіл білімінің сабақтастығы. – Алматы, 2021.

Смайылов Б.Т., Ділдәханова Л.М. Қазақ тілі: 8-сынып оқулығы. – Алматы, 2022.

Қазақ әдебиеті және тіл зерттеулері: ғылыми журнал. Алматы, 2022.

Тіл білімінің салалық энциклопедиясы / Бас редактор Ә. Мұхамеджанов. Алматы, 2020.

Қазақ тілінің грамматикасы: оқулық. А. Тұрсынбай, Н. Ахметова. Алматы, 2019.

Қазақстан халықтарының тілдері: тарихи-мәдени аспектілері / Қырғызбаев М. Қ., 2021.