Текст выступления:

Сказочная семья. Изменение глаголов по числам
1. Сиқырлы отбасы және етістіктің санға өзгеруі: негізгі бағыттар

Құрметті тыңдаушылар, бүгінгі бізге таныстырылатын тақырып – сиқырлы отбасының қызықты әлемі мен етістіктің санға өзгерісін зерттеу. Бұл тақырып химия мен тіл арасындағы ерекше байланысты аша отырып, оқушылардың тілдік және ойлау қабілетін дамытудың маңызды қадамдарының бірі болып табылады.

2. Химия сабақтарында отбасы мен етістіктің байланысы

Қазақстандық мектептерде химия пәні оқушылардың күнделікті өмірімен тығыз байланыста өткізіледі. Отбасы және тұрмыстық контекстте етістіктің санға байланысты түрленуі химиялық терминологиямен ұштасып, түсінікті әрі қызықты оқытуға негіз болады. Осылайша, химиялық білім мен ана тілі арасындағы көпір салу міндеті алға қойылған.

3. Отбасы мүшелері мен химиялық құралдар туралы негізгі түсініктер

Отбасындағы әрбір мүшенің рөлі мен химиялық аспаптардың әртүрлілігі үйренушілерге көркем бейнелер мен нақты мысалдар арқылы түсіндіріледі. Мысалы, әке – тәжірибені басқаратын, ана – құралдарды дайындайтын, бала – зерттеуші ретінде бейнеленеді. Химиялық құмыра, пробирка сияқты заттар отбасының құрал-жабдықтарымен салыстырылады, бұл оқушыларға терминологияны меңгеруді жеңілдетеді. Мұндай әдіс балалардың есте сақтау мен түсіну қабілетін арттыруға септігін тигізеді.

4. Етістіктің санға қарай өзгеруі: бірлік және көптік

Қазақ тілінде етістік формалары субъектінің санына сай өзгеріп отырады. Бірлік форма бір адамға немесе затқа қатысты қолданылады: "Оқушы тәжірибе жасайды" деген сөйлем анық бір адамның іс-әрекетін білдіреді. Ал көптік форма бірнеше субъектілерге қатысты бола отырып, оқушыдан оқушыларға дейінгі өзгерісті көрсетеді: "Оқушылар тәжірибе жасайды". Көптік формаларды білдіретін -лар, -лер, -дар, -дер сияқты жалғаулар қазақ тілінің ерекшелігіне сай әрі химия саласындағы әрекеттермен үйлесімді қолданылады.

5. Химиядағы бірлік және көптік етістерге мысалдар

Химия сабақтарында етістіктің бірлік және көптік формалары нақты әрекеттер арқылы көрсетіледі. Мысалы, "Сыныптаған оқушы реакцияны бақылады" – бірлік формасы. Ал "Оқушылар реакцияларды бақылады" дегенде бір емес, бірнеше қатысушының әрекеті бейнеленеді. Мұндай мысалдар тілдің синтаксисі мен морфологиясын үйретуде тиімділік береді.

6. Етістіктің бірлік және көптік формаларының салыстырмалы кестесі

Төмендегі кестеде зат есімдердің сәйкес бірлік және көптік етістіктері берілген. Бұл грамматикалық формаларды түсінуде пайдалы құрал болып табылады. Мысалы, "студент» – "студенттер", "профессор" – "профессорлар". Мұндай жүйеленген тәсіл оқушылардың грамматикалық дағдыларын нығайтады және химиялық мәтіндерді түсінуді жеңілдетеді.

7. Сиқырлы әңгімедегі етістіктің санын анықтау

Сиқырлы әңгімелер мен химия сабақтарында етістіктің санын дұрыс анықтау маңыздылығы ерекше. Біріншіден, бұл оқушыларға грамматикалық ережелерді түсінуге септігін тигізеді. Екіншіден, химиялық процестердің нақты сипатталуын қамтамасыз етеді. Үшіншіден, тіл байлығын арттырып, мәтіннің мазмұнын толық жеткізуге мүмкіндік береді.

8. Санға байланысты етістік үлгілері: химиялық әрекеттер

Химия пәнінде әр жақтың бірлік пен көптік формалары нақты әрекеттер арқылы көрсетіледі. Мысалы, "Мен ерітінді араластырамын" және "Біз ерітінді араластырамыз". Бұл үлгілер жасөспірімдерге грамматиканың құрылымын жақсы түсінуге көмектеседі, сондай-ақ химиялық процестерді дұрыс сипаттауға жәрдемдеседі.

9. Жақ пен санының химиядағы байланысы

Жақ пен сан етістіктің ұғымын өзгертеді және химиялық контекстте әрекеттің субъектісін атап көрсетеді. Бірінші жақ бірлік – "Мен эксперимент бастаймын" – бір адамның бастамасын білдіреді. Бірінші жақ көптік – "Біз бастаймыз" – бірлескен іс-қимылды көрсетеді. Екінші жақ бірлік – "Сен өлшейсің" – жеке адамның әрекетін сипаттайды. Үшінші жақ көптік – "Олар құяды" – бірнеше субъектінің қатысуын білдіреді. Бұл мысалдар тілдің икемділігін әрі химиядағы нақты құбылыстарды танытады.

10. Етістік санын анықтау алгоритмі: химиялық тәжірибе

Химиялық тәжірибеде етістік санын анықтау жүйелі алгоритм арқылы жүзеге асады. Алдымен, әрекетті орындайтын субъектіні анықтау қажет. Кейін оның санына назар аударылады – бір немесе бірнеше ме? Егер біреу болса, бірлік форма, егер көп болса – көптік форма қолданылады. Бұл процесс химиялық сабақтарда грамматикалық дұрыс сөйлеуді қалыптастыруға бағытталады, сондай-ақ тәжірибенің дәлдігін қамтамасыз етеді.

11. Ертегілік зертханалық тәжірибелердің көрінісі

Ертегілік тәсіл арқылы зертханалық тәжірибелерді суреттеу оқушылардың қиялын дамытып, сабақты қызықты етеді. Мысалы, тәжірибе жүргізуші - батыр кейіпкер ретінде бейнеленеді, ал химиялық құралдар - сиқырлы заттар ретінде сипатталады. Бұл тәсіл білім алу үдерісін жеңілдетіп, пәнге деген қызығушылықты арттырады.

12. Нақты сөйлем үлгілері: етістіктің саны химия сабақтарында

Қыз және анасы пробиркаларды мұқият жуу арқылы зертхана жұмысын ұйымдастырады, бұл көптік етістік үлгісінің нақты мысалы. Сонымен қатар, әкесінің бақылаудағы жазбалары бір ғана тұлғаға қатысты болғандықтан, тілде бірлік етістік пішіні қолданылады. Оқушылар бірге сұйықтықтарды араластырып, тәжірибе жүргізуде, сондықтан көптік етістік формасын қолданады. Бұл мысалдар оқушыларға тілдің формаларын қолданудың нақты жағдайларын түсінуге көмектеседі.

13. Дара және күрделі етістіктердің тәжірибеде көрінісі

Дара етістіктер, мысалы, «өлшейді», «жазады», химиялық әрекеттердің қарапайым әрі нақты өрнегін береді. Күрделі етістіктер «араластырып жатыр», «қыздырып отыр» сөйлеу мәнерін байытып, әрекеттің қайталанып жатқанын айқын көрсетеді. Мұндай формалар тілдің икемділігін арттырып, химиялық тәжірибелер барысында орын алатын әр түрлі әрекеттерді дұрыс сипаттауға мүмкіндік береді.

14. Сандық форманың сөйлем құрылымына әсері

Етістік формасының сандық сипаты сөйлем мазмұнын нақтылайды. Мысалы, «Апа тұз ерітеді» — бір тұлға әрекетін бейнелейді, ал «Апалар қолғамсызбен жұмыс істейді» көп субъектілердің бірлескен іс-әрекетін көрсетеді. Сандық айырмашылық әрекетті жүзеге асыратын субъектілер санын көрсетеді және сөйлем мағынасының дұрыстығын қамтамасыз етеді. Қате формаларды қолдану сөйлемнің дұрыс түсінілуіне кедергі келтіруі мүмкін, сондықтан тілдегі сандық нормаларды сақтау аса маңызды.

15. Химиядағы көптік жалғаулы заттар мен олардың ерекшелігі

Химия пәнінде көптік жалғаулылар арнайы мағына беріп, заттардың санын білдіреді. Мысалы, «молекула» сөзі бірлік затты көрсетсе, «молекулалар» көптікпен бірнеше бөлшектерді білдіреді. Бұл тура мағынасында тілдік түсінікті жетілдіріп қана қоймай, химиялық ұғымдар мен процестер туралы дұрыс хабардар болуға септігін тигізеді. Сонымен бірге, көптік жалғауларды дұрыс қолдану грамматикалық дәлдікті сақтап, оқушылардың химиялық мәтіндерді меңгеруін жеңілдетеді.

16. Етістік формасының динамикасы

Бұл диаграмма отбасы мүшелерінің сөйлемде қолданылатын етістік формаларын салыстырады. Мысалы, балалар көбінесе көптік етістік формасын жиі пайдаланады, ал ана, әдетте, бірлік формасында сөйлейді. Осы деректер тілдің грамматикалық құрылымы мен отбасының сөйлеу ерекшеліктерін айқын көрсетеді. Балалардың көптік етістік пішінін жиі қолдануы – олардың көп адам әрекетін білдіретін жағдайларды түсініп, білдіруге дағдыланғанын білдіреді. Ал ана тарапынан бірлік формасының жиі қолданылуы – жеке әрекетті сипаттауға бағытталған. Бұл құбылыс қазақ тіліндегі грамматикалық ережелердің күнделікті тілде қалай жүзеге асатынын түсінуге көмектеседі. Осылайша, отбасы мүшелерінің сөйлеу мәнеріндегі етістік формалары тілдің пәнаралық және әлеуметтік аспектілерімен тығыз байланысты екендігі анықталады.

17. Ойын арқылы етістік санын меңгеру

Ғылыми-зерттеу әдістерінің арасында ойындар оқушылардың грамматикалық дағдыларын жетілдіруде маңызды орын алады. Оқушылар химиялық сөз тіркестерінде етістіктің бірлік және көптік формаларын ауыстыру арқылы өз білімдерін тәжірибелік тұрғыда бекітеді. Мысалы, «Ұл реактив әкелді» сөйлемін «Ұлдар реактив әкелді» формасына өзгерту тапсырмасы — бұл оқушылардың көптік формаларды дұрыс қолдануға мүмкіндік береді. Осындай ойын әдісі тілдік материалды есте сақтауды жеңілдетіп, практика жағдайында дұрыс қолданылуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, бұл тәсіл оқушыларды белсенді ойлауға және тілдік құрылымдармен жұмыс істеуге ынталандырады.

18. Етістік формасының қолданылуындағы қателер жиілігі

Қазіргі уақытта білім беру үрдісінде оқушылардың 65%-ы химия сабақтарында көпшілік субъектілерге қатысты көптік етістік формасын дұрыс қолдануда қиындықтар туғызады. Яғни, олар көбіне көптік субъектілерге бірлік етістік пішінін қолданады, бұл грамматикалық қателікті көрсетеді. Бұл феномен оқушылардың грамматикалық құрылымды толық меңгермеуін немесе тілдік ережелерді араластырып алуын білдіреді. Ондай қателер әсіресе күрделі сөйлемдер мен ғылыми тілде жиі кездеседі, бұл өз кезегінде білім сапасына теріс әсер етуі мүмкін. Сондықтан мұғалімдер етістік формаларының қолданылуын мұқият бақылап, қосымша жаттығулар мен түсініктер беруі маңызды.

19. Сиқырлы отбасыдағы етістік қолданудың ерекшеліктері

Отбасылық тіл қолдануында етістік формаларының ерекше динамикасы байқалады. Мысалға, бірінші әңгімеде ана мен баланың қарым-қатынасында етістіктің бірлік және көптік формалары ерекше үйлестіріледі – көбіне ана бірлік формасында, ал балалар көптік форманы жиі қолданады. Екінші әңгіменің мазмұны отбасындағы жағдайларды, құндылықтарды және тілдік ерекшеліктерді бейнелейді, мұнда етістік формалары коммуникацияның эмоционалдық және мағыналық реңктерін жеткізуге қызмет етеді. Бұл шығармалар етістіктің функционалдық және стилистикалық рөлін тағы бір рет айқындайды, сондай-ақ қазақ тіліндегі грамматикалық құрылымды отбасылық контекстте қалай қолдану қажеттігін көрсетеді.

20. Етістіктің сандық формаларының маңызы мен практикалық қолданысы

8-сынып оқушылары химиялық және отбасылық контексттер арқылы етістіктің бірлік пен көптік формаларын нақты игереді. Бұл грамматикалық дағдылар оқу процесінде және күнделікті тіл қолдануда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, бірлік пен көптік етістік пішіндерін меңгеру оқушылардың сөйлеу мәдениетін қалыптастырып, тілдік коммуникативтік қабілеттерін жоғарылатады. Осы арқылы оқушылар тілдік қателерден аулақ болып, өз ойын нақты әрі тиімді жеткізе алады. Бұл дағдылар болашақта жазу және сөйлеу деңгейін тереңдетуге, соның ішінде кәсіби салада да қажет болады.

Дереккөздер

Биржанова А. К. Қазақ тілі грамматикасы. – Алматы, 2015.

Мұхаметжанова Н. Т. Мектепте химияны оқыту әдістемесі. – Нұр-Сұлтан, 2020.

ҚР Білім және Ғылым министрлігі. Орта мектеп химия оқулығы. – Алматы, 2022.

Сағындықова Г. Тіл және химия сабақтарындағы грамматикалық дағдылар. – ҚазҰУ, 2018.

Тілтану және педагогика саласындағы қазіргі зерттеулер. Алматы, 2019.

Ақылбеков, М.Қ. Қазақ тілінің синтаксисі. Алматы: «Білім» баспасы, 2021.

Нұрсейітова, Қ.А. Қазақ тіліндегі етістік формаларының қолданылуы. Шымкент: «Фолиант» баспасы, 2022.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Оқыту сапасын зерттеу есебі, 2023.

Тілтану ғылымдары журналы, №5, 2023.

Садуакасова, Г. Отбасылық тіл контекстіндегі грамматикалық ерекшеліктер. Қазақ тілі және әдебиеті, 2023.