Текст выступления:

Физикалық жаттығулардың жүрек жұмысына әсері
1. Физикалық жаттығулар мен жүрек жұмысы: негізгі бағыттар

Қазіргі уақытта денсаулық сақтау саласында физикалық жаттығулардың жүрек қызметіне тигізер маңызы зор деп танылуда. Бұл баяндамамызда жасөспірімдердегі жүректің физиологиялық ерекшеліктері мен физикалық жаттығулардың ағзаға пайдасы туралы кеңінен талқылаймыз. Бұл тақырып күнделікті өмірде спортпен айналысуды енді жаңадан бастаған жасөспірімдерге де, олардың ата-аналарына да қызығушылық тудырары анық.

2. Жүрек пен қозғалыс арасындағы маңызды байланыс

Жасөспірім кезеңі – жүрек-қантамыр жүйесінің қарқынды дамитын кезеңі. Қазақстанда бұл жас топта физикалық белсенділік деңгейінің төмендігі жүрек қызметіне зиян келтіруде. Қозғалыстың және физикалық жаттығудың маңызы осы кезеңде аса жоғары, өйткені бұл жүйелердің қалыпты қалыптасуына негіз болады. Қалыпты жүрек қызметі үшін тұрақты белсенділік қажет, ал оның болмауы қайталама асқынуларға алып келеді.

3. Жүрек: анатомиясы мен қызметі

Жүрек – адам организміндегі маңызды бұлшықет органы, ол кеуде қуысының сол жақ ортасында орналасқан және шамамен 250-300 грамм салмақта болады. Оның төрт негізгі камерасы бар: екі жүрекше және екі қарынша, олар қанның бір бағытта қозғалуын қамтамасыз етеді. Жүректің басты міндеті – оттегі мен қоректік заттарға бай қанды үзіліссіз бүкіл ағзаға тарату, бұл организмнің өмір сүруін қамтамасыз етеді.

4. Физикалық жаттығулар типтері

Физикалық жаттығулар әртүрлі түрлерге бөлінеді. Мысалы, аэробтық жаттығулар жүрек-қан тамыр жүйесін жақсартады және төзімділікті арттырады. Бұл жүгіру немесе велосипед тебу сияқты белсенді қозғалыстар. Анаэробтық жаттығулар, мысалы, күш жаттығулары бұлшықеттердің күшін арттырады, ал икемділікке негізделген жаттығулар дененің қызметін үйлестіреді. Әрбір жаттығудың жүрекке әсері әр түрлі, сондықтан олардың үйлестіріп қолданылуы маңызды.

5. Жаттығу кезіндегі жүрек соғу жиілігі

Физикалық белсенділік кезінде, әсіресе орта және жоғары қарқынды жаттығуларда, жасөспірімдердің жүрек соғу жиілігі минутына 120-180 рет аралығында өзгереді. Бұл жүректің ағзаға талаптарға жауап ретінде қан айналымын күшейтудің маңызды көрсеткіші. Мұндай қарқын жүректің тиімді жұмыс істеуінен хабар береді, және жаттығулардың қарқындылығын бақылауға мүмкіндік береді.

6. Жүрек соғу жиілігінің физикалық белсенділік деңгейіне тәуелділігі

Әртүрлі физикалық белсенділік деңгейіне сәйкес жүрек соғу жиілігі айтарлықтай өзгереді. Мысалы, тыныштық жағдайында жүрек минутына 60-80 рет соғады, ал жеңіл жүру кезінде бұл көрсеткіш 90-110 аралығында болады. Орташа қарқынды жаттығуларда – 120-140, ал жоғары қарқындылықта – 160-180 ретке дейін жетеді. Бұл деректер жүректің жұмысын қарқындылыққа қарай бейімдей алатынын көрсетеді. Қазақстанның Ұлттық спорт медицинасы орталығының мәліметтері бұл әсерлердің ғылыми негізделгенін дәлелдейді.

7. Жаттығу кезіндегі жүрек пен қантамыр адаптациясы

Жаттығу барысында жүректің соғу жиілігі мен қан айдау көлемі артады, бұлшықеттерге көп оттегі жеткізуге мүмкіндік береді. Қан тамырлары кеңейіп, қан айналымы жақсарады, көмірқышқыл газын шығару тиімді болады. Осындай өзгерістер ағзаның төзімділігін арттырады, жалпы денсаулықты жақсартып, энергия деңгейін жоғарылатады. Бұл механизмдер физикалық жаттығулардың организмге ұзақ мерзімді пайдасын айқын көрсетеді.

8. Тұрақты жаттығудың ұзақ мерзімді тиімділігі

Тұрақты физикалық белсенділік жүрек-қантамыр жүйесін нығайтып, организмнің жалпы қызметін жақсартады. Ұзақ мерзімді жаттығу жүрек бұлшықетінің қалыңдауына, тыныс алу жүйесінің жетілуіне ықпал етеді. Сонымен қатар, спорттық өмір салты жүрек ауруларының алдын алу шарасының негізгі құралы болып табылады. Сонымен қатар, бұл жүрек жұмысының тиімділігін арттырып, өмір сапасын жақсартады.

9. Дүниежүзілік зерттеулер нәтижелері

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша жүйелі спорт жасөспірімдердің жүрек-қантамыр аурулары тәуекелін 40%-ға төмендетеді. 12-15 жас аралығындағы балаларда тұрақты жаттығу жүрек соғу жиілігін қалыптастырады және жүйке жүйесін реттейді. Зерттеулер жаттығу уақыты мен қарқындылығын сақтау маңызды екенін көрсетеді. Осылайша спортпен шұғылдану жүрек пен жалпы денсаулықты нығайтып, өлім-жітім деңгейін азайтады.

10. Жаттығу қарқындылығы мен жүрек соғуының байланысы

Диаграмма көрсеткендей, жаттығудың қарқындылығы артқан сайын жүрек соғу жиілігі тез және жоғары деңгейге жетеді. Жүрек соғу жиілігінің динамикасы дененің қажеттіліктеріне сәйкес қалыптасады, бұл спорт кезінде қауіпсіздік пен тиімділік үшін маңызды. ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің 2022 жылғы мәліметіне сәйкес, қарқынды жаттығулар барысында жүрек қызметін бақылау қажет.

11. Физикалық белсенділіктің жетіспеушілігі: тәуекелдер мен қауіптер

Қозғалыс аздығы жүрек бұлшықетінің әлсіреуіне, қан айналымының баяулауына әкеледі, бұл жалпы төзімділіктің төмендеуіне әсер етеді. Ұзақ уақыт отыру, оқу кезіндегі белсенділіктің болмауы гипертония және артық салмақ сияқты ауруларды тездетеді. Жасөспірімдерде дұрыс қозғалыс әдеттерінің қалыптаспайтыны ересек өмірде жүрек ауруларының пайда болуына себепкер болады, сондықтан ерте жастан спортқа қызығушылық тудыру аса маңызды.

12. Жаттығулардың жүрек ауруының алдын алудағы рөлі

Аптасына кемінде 150 минут орташа қарқынды физикалық жаттығу жасау инфаркт пен инсульт қаупін 25%-ға төмендетеді. Тұрақты қозғалыс жүрек бұлшықетін нығайтып, қан қысымын қалыпты деңгейде сақтауға көмектеседі. Сонымен қатар, жаттығулар қан құрамындағы зиянды холестеринді азайтып, тамырлар саулығын қолдайды. Әсіресе жасөспірімдер үшін бұл шаралар жүрек-қантамыр ауруларын болдырмауға аса қажет.

13. Марафонға дайындық кезіндегі жүрек жұмысы: нақты мысал

Марафонға дайындалған спортшылардың жүрек жұмысы уақыт өте өзгереді. Дайындық процесінде жүректің көлемі ұлғаяды, бұл қан айдау қабілетін арттырады. Жаттығулар қарқындылығы артқан сайын жүрек соғу жиілігі де көбейеді, бірақ жүйелі жаттығулар жүрек бұлшықетін сарқылтуға жол бермейді. Мұндай тәжірибелер марафоншылардың төзімділігін және денсаулықтарын сақтауда маңызды рөл атқарады.

14. Әр түрлі жаттығу түрлерінің жүрекке әсері: салыстырма

Кестеде танымал жаттығулардағы жүрек соғу жиілігінің орташа көрсеткіштері берілген. Мысалы, жүгіру кезінде жүрек минутына 140-160 рет соқса, йога кезінде бұл көрсеткіш 90-100 аралығында болады. Бұл айырмашылық жаттығудың қарқындылығына байланысты және жүректің қаншалықты белсенді екенін анықтайды. Ұлттық спорттық зерттеулер орталығының деректері жаттығудың дұрыс таңдалуы жүрекке тиімді екендігін дәлелдейді.

15. Дұрыс жаттығу техникасы және жүрек қауіпсіздігі

Жаттығу алдында бұлшықеттерді жақсылап жылыту жүрек пен қан тамырларға түсетін жүктемені жұмсартады және жарақат алу қаупін азайтады. Жаттығу кезіндегі су ішу тәртібін сақтау мен үзілістер жасау қан қысымы мен дене температурасын тұрақтандыруға көмектеседі. Сонымен қатар, пульсометр сияқты бақылау құралдарын пайдалану жаттығу қарқынын тиімді басқаруға және жүректің жұмысын қадағалауға мүмкіндік береді.

16. Жасөспірімдерге арналған физикалық белсенділік нормалары

Жасөспірімдер жас кезеңінде физикалық белсенділіктің маңыздылығы ерекше. Қазіргі заманғы зерттеулер көрсеткендей, 12-14 жас аралығындағы балаларға аптасына кемінде 60 минут орташа қарқынды жаттығулар қажет. Бұл дене шынықтыру әдісі жүрек-қан тамырларының жүйесін нығайтып, жүрек саулығын қолдауға ықпал етеді.

Топтық ойындар мен спорттық жарыстар жасөспірімдердің дене дамуын ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік дағдыларын жетілдіреді. Командалық спорттарда бір-біріне сенім артып, коммуникацияның жаңа деңгейін үйренеді.

Жеңіл серуендеу немесе велосипед тебу секілді қозғалыс түрлерінің де жүрекке пайдалы әсері бар. Олар жүрек жұмысына зиянсыз әсер етіп, жалпы физикалық қалып­ты арттырады.

Нәтижесінде жүйелі түрде белсенді қозғалыспен айналысу жасөспірімдердің төзімділігін дамытып, салауатты өмір салтын қалыптастыруда өмір бойы әсерін тигізеді.

17. Тыныштық пен белсенді қозғалыстың жүрек жұмысына әсерін салыстыру

Жүрек адам ағзасындағы ең маңызды бұлшық ет болып табылады және оның жұмысы адамның физикалық күйіне тікелей байланысты.

Тыныштықта жүрек соғу жиілігі минутына 70-90 рет шамасында болады, бұл ағзаның минималды оттегі мен қоректік заттарға деген қажеттілігін қамтамасыз етеді. Жүрек баяу, тұрақты жұмыс істейді, бұл энергияны үнемдеуге мүмкіндік береді.

Ал физикалық белсенділік кезінде, мысалы, спортпен шұғылданғанда, жүрек жиілігі минутына 160-180 ретке жетеді. Бұлшықеттерге көп оттегі мен қоректік заттар жеткізу үшін жүрек соғуы күшейеді, бұлшықеттің жұмысына қолдау көрсетеді. Әсіресе жасөспірімдердің денсаулығы мен төзімділігін дамытуда осы қимылдың маңызы зор.

18. Жаттығудың жүрекке кері әсері және қауіпсіздік шаралары

Физикалық белсенділік көптеген пайдалы жақтары барымен, жүрек ауруына бейім жасөспірімдерге ерекше назар аудару қажет.

Дегенмен, кейбір балаларда жүрек проблемалары болуы мүмкін, сондықтан жаттығудың алдында міндетті түрде дәрігердің кеңесін алу керек. Бұл жеке ұсынымдарды анықтап, қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар, спорт кезінде қатты шаршау, дене қызуының жоғарылауы немесе жалпы жағдайдың нашарлауы байқалса, дереу жаттығуды тоқтату қажет.

Жүктемені біртіндеп арттыра отырып, үзілістер жасап, жүрек үздіксіз бақылауда болуы маңызды. Мұндай шаралар спорттық белсенділік кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз етеді және денсаулықты сақтауға көмектеседі.

19. Физикалық белсенділікке мотивация және оны қолдау

Жасөспірімдердің дене белсенділігін арттыруда мотивацияның маңызы зор. Достармен бірге спортпен айналысу – бұл қозғалысқа деген қызығушылықты оятатын тамаша фактор.

Сонымен қатар, отбасымен бірлесе серуендеу – қозғалысқа үйреншікті әдет қалыптастырып, эмоционалды тұрғыда қолдауды күшейтеді. Бұл сенімділік пен ұжымдылық сезімін дамытуға ықпал етеді.

Жеке мақсаттар қою және жетістіктерді бақылау жүйелі белсенділікті жалғастыруға ынталандырады. Жасөспірімдер өз істерінің нәтижесін көре отырып, үлкен мотивация алады.

Ұлттық және халықаралық деңгейдегі спорт түрлерін байқап көру әртүрлілік пен қызығушылықты арттырып, жасөспірімнің көпқырлы дамуын қамтамасыз етеді, бұл олардың болашағына оң ықпалын тигізеді.

20. Жүрек денсаулығын сақтау — салауатты өмірдің негізі

Жүрек пен қан айналымы жүйесінің дұрыс жұмыс істеуі – жалпы денсаулықтың және ұзақ өмір сүрудің негізі. Физикалық белсенділік бұл процестерді үздіксіз нығайтып, жасөспірім кезінен бастап салауатты әдеттерді қалыптастырады.

Ұйымдастырылған жаттығулар және жүйелі қозғалыс жүрек аурулары мен қан тамырларының түрлі ауруларын алдын алу шарасы ретінде қызмет етеді. Сонымен қатар, бұл әдеттер адамның өмір сүру сапасын арттырады, күш-қуатын және төзімділігін жоғарылатады.

Теңдессіз қуат пен денсаулықтың кепілі – салауатты жүрек, ол жасөспірімнің өмір бойы серігі болуға тиіс.

Дереккөздер

Ғылыми медициналық энциклопедия. – Алматы, 2018.

Денсаулық сақтау министрлігі. Қазақстан Республикасының ресми статистикасы, 2022.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы. Жүрек-қантамыр ауруларын алдын алу туралы доклад, 2020.

Ұлттық спорт медицинасы орталығы. Зерттеу мәліметтері, 2023.

Қазақ мемлекеттік медицина университеті. Физикалық жаттығулар және жүрек қызметі, 2021.

Американская кардиологическая ассоциация. Руководство по физической активности для детей и подростков. – 2018.

Петров, И.И. Влияние физических нагрузок на сердечно-сосудистую систему подростков. // Журнал медицинских исследований, 2020.

Иванова Е.А. Безопасность занятий спортом у детей с сердечными заболеваниями. – Москва, 2021.

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі. Физикалық белсенділікті арттыру бойынша нұсқаулықтар. – Нұр-Сұлтан, 2022.

Smith J. The role of team sports in adolescent social development. // Sports Medicine, 2019.