Текст выступления:

Тыныс алу және бөліп шығару
1. Тыныс алу және бөліп шығару: негізгі тақырыптар

Адам ағзасының өмір сүруін қамтамасыз етуде тыныс алу мен бөліп шығару жүйелерінің рөлі өте маңызды. Олардың арқасында ағзаға қажетті оттегі келеді, ал метаболизм процесінде пайда болатын зиянды заттар сыртқа шығарылады. Бұл жүйелердің үйлесімді қызметі тіршіліктің үздіксіздігін қамтамасыз етеді.

2. Тыныс алу және бөліп шығарудың маңызы

Тыныс алу – ағзаға өмірлік маңызды оттегіні жеткізіп, көмірқышқыл газын сыртқа шығару үдерісі. Бұл процесс клеткалардың энергия алуына мүмкіндік береді. Ал бөліп шығару жүйесі – ағзадағы метаболизм қалдықтарын, артық суды және басқа да зиянды заттарды тиімді түрде сыртқа шығарып, ішкі орта тепе-теңдігін сақтайды. Осылайша, екі жүйе бірге ағзаның тұрақты жұмысына негіз болады.

3. Тыныс алу жүйесінің негізгі мүшелері

Тыныс алу жүйесі құрамына мұрын қуысы, жұтқыншақ, көмей, кеңірдек және өкпе кіреді. Мұрын ауаны сүзіп, жылытып, ылғалдандырады. Жұтқыншақ пен көмей ауа жолдарын қорғайды және дыбыс шығару процесіне қатысады. Кеңірдек ауа өткізу жолы ретінде маңызды, ал өкпе газ алмасудың негізгі орталығы болып табылады.

4. Мұрынның тыныс алу кезіндегі рөлі

Мұрын – тыныс алу жолының алғашқы бөлігі ретінде ауаны шаңнан, бактериялардан және басқа микроағзалардан тиімді тазартады. Мұрынның шырышты қабығы мен кірпікшелері бұл қалдықтардың ағзаның ішіне кіруіне кедергі жасайды. Сонымен қатар мұрын ішіндегі қан тамырлары ауаны жылытып, оның температурасы мен ылғалдылығын реттейді, бұл өкпенің қызметін жеңілдетеді.

5. Өкпенің құрылымы мен қызметі

Өкпе газ алмасу үшін үлкен бетке ие болуы маңызды. Өкпенің құрамында орналасқан 300 миллионнан астам альвеолалар – оттегі мен көмірқышқыл газының тиімді алмасуына ықпал ететін өте кішкентай ұяшықтар. Бұл құрылымдардың саны мен олардың бетінің үлкен болуы тыныс алу тиімділігін арттырады және организмнің өмір сүру деңгейін сақтайды.Бұл мәлімет «Қазақстанның Биология Оқулығы» 2021 жылғы еңбегінде баяндалған.

6. Газ алмасу үдерісі: оттегі мен көмірқышқыл газы

Газ алмасу – тыныс алу жүйесінің ең маңызды механизмі. Ауадағы оттегі альвеолалар арқылы қанға өтеді, ол клеткаларға энергия өндіруге қажетті оттегіні жеткізеді. Қан құрамындағы көмірқышқыл газы қайтадан альвеолаларға өтіп, тыныс шығарған кезде сыртқа шығады. Бұл процесс ағзадағы энергия қажеттілігін толық қанағаттандырып, жүйенің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

7. Тыныс алу жиілігінің жас ерекшеліктері

Тыныс алу жиілігі адамның жасына байланысты өзгереді. Жас ұлғайған сайын бұл қарқын бәсеңдейді, оны организмнің тұрақтылыққа бейімделуі деп қарастыруға болады. Диаграммада бұл үрдіс анық көрініс тапқан және сараптамаларға сәйкес ағзаның дамуы мен өзгеруіне байланысты тыныс алу әрекетінің қарқыны өзгеретінін растайды. Бұл мәліметтер 2022 жылы адам физиологиясы бойынша жүргізілген зерттеулерден алынған.

8. Көмірқышқыл газының шығарылуы

Метаболизм үдерісінде жасушаларда пайда болған көмірқышқыл газы қан арқылы өкпеге жеткізіледі, содан кейін тыныс арқылы ағзадан шығарылады. Бұл процесс ағзаның қышқылды-негіздік балансы мен ішкі ортаның тұрақтылығын сақтауға септігін тигізеді. Егер көмірқышқыл газын шығару жүйесінде ақау пайда болса, оның қандағы мөлшері өсіп, түрлі аурулардың пайда болуына әсер етеді.

9. Тыныс алу жолының жүру схемасы

Тыныс алу жолының күрделі әрі дәл үйлескен схемасы бар. Алдымен ауа мұрын қуысына түседі, одан кейін жұтқыншақ арқылы көмейге өтеді. Көмейден кеңірдекке, ал кейін бұтақтарға және өкпенің альвеолаларына жетеді. Мұнда газ алмасу іске асады, содан соң көмірқышқыл газы кері жолмен шыққанша сыртқа шығарылады. Осындай дұрыс жұмыс жүйесінің арқасында, ағза оттегімен үнемі қамтамасыз етіліп, тыныс алу процесі сәтті жүзеге асады.

10. Тыныс алу қозғалыстары: шабыт және дем шығару

Тыныс алу қозғалыстары екі негізгі кезеңнен тұрады. Біріншісі – шабыт алу, мұнда диафрагма төмен түсіп, кеуде қуысы кеңейеді, бұл өкпеге ауаның кіруіне мүмкіндік береді. Екіншісі – дем шығару, диафрагма жоғары көтеріліп, кеуде қуысы тарылып, ауа сыртқа шығарылады. Қабырғааралық бұлшықеттер бұл үдерістерді күшейтіп, тыныс алу қозғалысына тиімділік береді. Тыныс алу бұлшықеттерінің тұрақты жұмысы күнделікті ағзаның оттегімен қамтамасыз болуын қамтамасыз етеді.

11. Тыныс алудың жасушалық деңгейдегі маңызы

Оттегі жасушаға жетіп, онда глюкоза молекулалары тотығып, энергия – АТФ молекуласы түзіледі. Бұл энергия жасушаның тіршілік әрекетін қамтамасыз етіп, организмнің өмір сүруін қолдайды. Сонымен қатар, көмірқышқыл газы – жасушалық тыныс алудың соңғы өнімі ретінде қан арқылы өкпеге жеткізіліп, тыныс шығарғанда сыртқа шығады. Осылайша ағзаның қышқыл-сілті тепе-теңдігі және метаболизмнің дұрыс жұмысы қамтамасыз етіледі.

12. Бөліп шығару жүйесінің негізгі мүшелері

Бөліп шығару жүйесіне бүйрек, зәр шығару түтігі, зәр шығару қуыс және зәр шығару тесігі кіреді. Бүйрек қанды сүзіп, артық заттарды және суды алып тастайды. Зәр шығару түтігі бұл зәрді жиналған жерден қуысқа жеткізеді, ал зәр шығару қуыс оның уақытша жинақталу орнын жасайды. Соңғысы зәрді сыртқа шығаруға мүмкіндік беретін құрылым болып табылады.

13. Бүйрек жұмысы мен құрылымы

Әр бүйрек миллионнан астам нефроннан тұрады, олар қаннан артық су мен зиянды заттарды сүзеді, осылайша зәр түзіледі. Сонымен қатар нефрондар арқылы судағы тұздар мен басқа да маңызды элементтердің мөлшері реттеліп, организмнің сұйықтық балансы сақталады. Бұл механизм ағзадағы ішкі ортаның бірқалыпты жұмысын қолдайды.

14. Бөліп шығару арқылы жіберілетін басты заттар

Бөліп шығару мүшелері арқылы ағзадан түрлі метаболизм қалдықтары, артық су, тұздар, сонымен қатар кейбір токсиндер шығарылып отырады. Бұл жүйелердің үйлесімді жұмысы ағзаның ішкі ортасының тазалығы мен тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Кестеде әр жүйенің шығаратын негізгі заттары көрсетілген және бұл ақпарат «Адам физиологиясы» (2020) еңбегінен алынған. Жүйелер организмдегі зиянды заттардың әртүрлі жолдармен шығарылуын қамтамасыз етіп, дененің тұрақтылығын сақтауда маңызды рөл атқарады.

15. Зәр түзілу кезеңдері

Зәр түзілу үдерісі үш кезеңнен тұрады. Алдымен фильтрация кезінде қан бүйрек капиллярларынан сүзгіштен өтіп, алғашқы зәр түзіледі, ал ірі заттар қайта қанға қайтарылады. Екінші кезең - қайта сіңіру, мұнда маңызды заттар мен су нефрон түтіктері арқылы қанға қайта жеткізіледі. Үшінші кезең – секреция, артық және зиянды заттар түтіктерге бөлініп, зәр құрамына қосылады. Осылайша толыққанды зәр қалыптасып, ағзадан шығаруға дайын болады.

16. Тері арқылы бөліп шығару мен жылу реттеу

Адам ағзасының тіршілік әрекеті терімен бөліп шығару және жылу реттеуді қамтиды. Тері — ағзаның ең үлкен органы, ол тер бездері арқылы артық суды, тұздар мен басқа қалдықтарды бағалы ролімен бөледі. Бұл процестің арқасында дене температурасы тұрақты сақталады, өйткені терлеу кезінде судың булануы жылудың таралуына әсер етеді. Мысалы, спортпен шұғылданған кезде тер көп бөлініп, ағза салқындайды. Француз физиологы Шарль Бернар XIX ғасырда терлеудің маңызды рөлін зерттеп, оны организмнің гомеостазының маңызды бөлігі ретінде сипаттады.

17. Тәулігіне ағзадан бөлінетін сұйықтық мөлшерінің салыстырмасы

Ағза тәулігіне әртүрлі процестер арқылы сұйықтықты бөледі. Ең ірі шығын — несеппен, оның көлемі орта есеппен тәулігіне 1.5 литрге жетеді. Сонымен қатар, тыныс шығару кезінде аз мөлшерде су буы бөлініп, терлеу арқылы да қосымша сұйықтық жоғалады. Бұл механизмдер ағзаның су балансы мен гомеостазды сақтауына көмектеседі. Қазақтың дәстүрлі медицинасында да терлеу және несеп бөлу функциялары ағзаның тазалық жүйесі ретінде қарастырылады. «Адам физиологиясы» еңбегінде (2020) мұндай сұйықтық шығынының маңыздылығы нақтыланған.

18. Бөліп шығару және тыныс алу жүйесінің байланысы

Тыныс алу және бөліп шығару жүйелері организмнің ішкі ортасын тұрақты сақтау үшін бірігіп жұмыс істейді. Тыныс алу жүйесі көмірқышқыл газын сыртқа шығара отырып, қандағы рН деңгейін теңестіріп, негіздік тепе-теңдікті ұстап тұрады. Ал бөліп шығару жүйесі несепнәр мен артық суды ағзадан шығарып, электролиттік тепе-теңдікті бақылайды. Бірлескен жұмыстары ағзаны зиянды заттар мен қалдықтардан тазартып, гомеостазды қамтамасыз етеді. Ұлы грек дәрігері Гален бұл жүйелердің үйлесімін ежелгі дәуірден бастап зерттеген және ағза тазалығының негізі деп санаған.

19. Жүйелердің бұзылуының салдарлары мен қауіптілігі

Бөліп шығару және тыныс алу жүйелерінің қызметінің бұзылуы денсаулыққа ауыр салдарлар әкеледі. Мысалы, бүйрек қызметінің нашарлауы несеппен бөлінетін қалдықтардың ағзада жиналуына және улануға себеп болады. Ал тыныс алу проблемалары көмірқышқыл газын тиімді шығармау арқылы қандағы қышқылдықтың өзгеруіне әкеледі, бұл дененің түрлі жүйелерінің жұмысына кері әсер етеді. Бұндай бұзылыстарды алдын алу үшін уақтылы медициналық тексерулер және дұрыс өмір салты қажет. 20-шы ғасырдағы медициналық зерттеулер бұл жүйелердің кемістігі денсаулық жағдайының нашарлауына және өлім қаупінің өсуіне алып келетініне назар аударған.

20. Қорытынды: Тыныс алу және бөліп шығару жүйелерінің маңызы

Тыныс алу және бөліп шығару жүйелері адамның негізгі тіршілік қызметтерін жүзеге асырады. Олар жасушалардың оттегіні алуын қамтамасыз етумен қоса, ағзадан қалдықтарды шығарып, ішкі ортаның тепе-теңдігін тұрақты сақтайды. Осы екі жүйенің үйлесімді жұмысы адамның жалпы саулығы мен өмір ұзақтығы үшін аса маңызды. Осыдан келіп, ағзаның тазалығын, дұрыс тыныс алу мен қалыпты бөліп шығару қызметін қадағалау – барлық адамның міндеті екенін түсінуге болады.

Дереккөздер

Қазақстанның Биология Оқулығы. — Алматы, 2021.

Адам физиологиясы зерттеулері, 2022.

Адам физиологиясы. — Алматы, 2020.

Медициналық биология: оқу құралы / Н.Ж. Төлен, Ә.С. Байжанов. — Алматы, 2019.

Физиология человека / П. А. Брайан. — Москва, 2018.

Адам физиологиясы: оқулық / Ред. Қ.Е. Нұрғожин. – Алматы: Атамұра, 2020.

Бернар, Ш.Ж. Тері және оның физиологиясы. – Париж, 1865.

Гален. Адам ағзасының тазалығы туралы трактаттар. – Рим, 160 г.ж. – Қайта басылым.

Қазақ дәстүрлі медицинасы және физиология. – Алматы, 2018.