Текст выступления:

Неліктен жаңалықтар ашу мүмкін емес?
1. Жаңалық ашудың неге шектеулі екендігіне жалпы шолу

Ғылым мен технология дамыған заманымызда жаңа білім мен жаңалықтар адамзаттың өмір сүру сапасын айтарлықтай жоғарылатып келеді. Алайда, жаңалық ашу үдерісі қиындықтар мен кедергілерге толы. Бұл шектеулер ғылымның табиғи, адамның танымдық және жалпы адамзаттық мүмкіндіктерімен байланысты.

Осы баяндаманың мақсаты – жаңалық ашудың негізгі шектеулерін қарастыру. Ол үшін ең алдымен «жаңалық» түсінігін нақтылай отырып, танымның, табиғат заңдарының және әлеуметтік мәдени факторлардың әсерін қарастырамыз.

2. Жаңалық дегеніміз не?

Жаңалық – бұл ғылымда, техникада бұрын белгілі болмаған, адамзатты жаңа дүниелермен таныстыратын мәліметтер мен құбылыстар. Мысалы, электр қуатын қолдануды ашу, интернеттің пайда болуы – бұл жаңалықтардың адам өміріне тікелей әсер еткен революциялық оқиғалары. Алайда, жаңа нәрсе табу оңай шаруа емес. Көптеген жаңалықтар ұзақ зерттеулер мен тәжірибелердің нәтижесі болып табылады.

3. Адам танымының табиғи шектеулері

Адам миының мүмкіндіктері шектеулі, ол тек белгілі ақпаратты ғана өңдей алады. Бұл жағдай кейде маңызды деректердің назардан тыс қалуына әкеледі.

Тікелей көрінуі қиын құбылыстарды бақылау және түсіну әрқашан да қиын, әсіресе ғылыми құралдар жетімсіз болған жағдайда. Бұл табиғи бір қиындықтың қызметі.

Сонымен қатар, адамның жасына, білім деңгейіне және тәжірибесіне байланысты таным саласы әртүрлі дамиды. Алайда барлық жағдайда арнайы құралдар мен техникалар қажет, олардың мүмкіндіктері де шектеулі.

4. Табиғат заңдары және олар қоятын шектеулер

Ғылымның негізі болып табылатын физика мен химия заңдары әлемдегі процестердің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Мысалы, энергияның сақталу заңы энергияның жаратушысы болмайтынын, бірақ ол тек бір күйден екінші күйге ауыса алатынын көрсетеді.

Бұл заңдар кейде жаңалық ашуға тежеу салуы мүмкін. Мысалы, ешбір құрал энергияны нөлден жаратпайды, бұл ғылымды жаңа энергия көздерін табуға шектеу қояды. Яғни, табиғат заңдары біздің зерттеу және жаңалық ашу қабілетімізге нақты шектеу қояды.

5. Ғылыми зерттеудің кезеңдері мен мүмкін еместігі

Өкінішке қарай, бұл слайдқа арналған нақты деректер берілмеген. Бірақ жалпы ғылыми зерттеу бірнеше кезеңнен тұрады: мәселені анықтау, теориялар құру, гипотезаларды сынау, тәжірибелер өткізу және нәтижелерді талдау. Әрбір кезеңде белгілі бір қиындықтар, техникалық және теориялық шектеулер туындайды. Кейде бүкіл зерттеулер ұмтылған нәтижеге қол жеткізбей аяқталуы мүмкін.

6. Ғылыми құралдар мен технологиялардың маңызы және шектеулері

Берілген слайдқа мәтін толығымен келтірілмеген, бірақ жалпы ғылымдағы құралдар мен технологиялардың рөлі зор. Мысалы, микроскоптар мен телескоптар көрінбейтін дүниелерді зерттеуге мүмкіндік беріп, адам танымын кеңейтті. Дегенмен, олар да белгілі бір шектеулерге ие — мысалы, камералардың шешімі немесе аспаптардың сезімталдығы.

Осының әсерінен жаңа ұсақ немесе алыс объекттер туралы толықтай мәлімет алу мүмкін емес, бұл да зерттеулердің дамуына тосқауыл болып табылады.

7. Ақпараттың шексіздігі мен парадоксы

Біріншіден, интернет заманы ақпараттың көлемін арттырды, бірақ адам миы мен қазіргі компьютерлер ақпаратты шексіз алып, түсіне алмайды. Ақпаратты өңдеу, сараптау мен маңыздыларын іріктеу қиындықтары пайда болады.

Екіншіден, ақпараттың көптігі кейде маңызды жаңалықтарды байқамауға әкеледі, себебі шудың ішінде қажетті мәлімет жоғалып кетеді. Бұл керісінше адам танымының шегін ұлғайтуға бөгет болады, яғни көп ақпарат танымды кеңейтуден гөрі күрделендіреді.

8. Ғылыми жаңалықтардың уақыт бойынша өсімі

XVII ғасырдан бастап ғылыми жаңалықтар саны едәуір өсті, бұл ғылыми революция мен техникалық прогрестің әсерінен. Алайда соңғы онжылдықтарда өсу қарқыны баяулауда, бұл инновациялардың күрделілігі мен табиғат заңдарының шектеулеріне байланысты.

Технологиялар дамыған сайын кейбір кезеңдерде жаңалықтар саны қарқынды түрде өзгерген, ал қазіргі уақытта өсу тұрақталған. Бұл ғылым мен техниканың жаңалық ашу қабілетінің шегін көрсетеді.

9. Табиғи құбылыстар және зерттелу деңгейі

Кестеде табиғи құбылыстардың зерттелу деңгейі көрсетілген. Мысалы, ғарыш пен терең мұхиттардың көп бөлігі әлі толық зерттелмеген. Бұл біздің құралдарымыздың шектеулігін және адамдар зерттеуге жұмсайтын ресурстардың шектеулі екенін көрсетеді.

Осы кедергілер кейбір құбылыстар жайлы жаңалықтарды ашуға кедергі келтіреді. Мысалы, әлі анықталмаған биологиялық немесе физикалық процестердің бар болуы мүмкін.

10. Ғалымдар қате немесе дәлелденбеген гипотезалар

Кейбір ғылыми идеялар тәжірибе нәтижесінде расталмай қалады. Мысалы, суық термоядролық синтез туралы зерттеулер көптеген рет жүргізілді, бірақ нақты нәтиже әлі жоқ.

Сонымен қатар, теориялық тұрғыдан сенімді көрінген кейбір гипотезалар шындықта дәлелденбеуі ықтимал. Ғылымда жалған немесе қате зерттеулер ұзақ уақыт бойы жасырын қалып отырады.

Бұл қателіктер мен түзетулер ғылымның даму процесінің табиғы бөлігі болып табылады және зерттеуде тәжірибенің маңызды екенін көрсетеді.

11. Тіл және ұғым шектеулері

Ғылыми тіл мен ұғымдар жаңалықты түсінуде белгілі бір шектеулер қояды. Тіл кейде тұжырымдамалардың толық мәнін жеткізе алмағандықтан, идеялар дұрыс қабылданбауы мүмкін.

Ұғымдардың шектеулігі жаңа теориялардың пайда болуы мен дамуына әсер етеді. Әртүрлі мәдени тілдердегі терминдер мен түсініктер жаңалықты интерпретациялауда әртүрлі оқшаулануға алып келеді.

Осы себепті, тіл мен ұғымдар жаңалық ашуда және білім таратуда маңызды рөл атқарады, бірақ олар да кейде тосқауылға айналады.

12. Табиғат заңдарына қайшы нәрселердің мүмкін еместігі

Табиғат заңдары бейбіт өзгермейтін және орныққан тұжырымдар болып табылады. Мысалы, энергияның сақталу заңы барлық физикалық процестерде орындалады, оған қайшы әрекеттер жасау мүмкін емес.

Ғылыми тұрғыдан алғанда, ауырлықсыз өмір сүру немесе уақыттың кері ағымын зерттеу әзірге мүмкін емес.

Бұл заңдар ғылыми зерттеулердің шегін анықтап, эксперименталды дәлелдеуді талап етеді. Қазіргі ғылымда кейбір қасиеттер мен құбылыстардың мүмкін еместігі нақты расталған.

13. Әлеуметтік және мәдени тосқауылдар әсері

Ғылымның дамуына дәстүрлі құндылықтар мен әлеуметтік көзқарастар да әсер етеді: кейде олар жаңа идеялардың таралуына кедергі жасайды. Мысалы, ортағасырлық кезеңде шіркеудің ықпалы ғылымның дамуын айтарлықтай тежеді.

Бұл факт қоғам мен мәдениеттің ғылыми жаңалықтарға қалай ықпал ететінін айқын көрсетеді.

Қазіргі заманда кейбір қауымдарда жаңа технологияларға сенімсіздік сақталуда, бұл инновацияларды енгізуге және таратуға тосқауыл болады.

14. Галилео Галилейдің ғылыми қызметі мен ауыршылықтары

Галилео Галилей – ғылым тарихындағы ұлы тұлға, ол астрономия мен физикадағы жаңалықтарымен танымал болды. Оның телескоппен аспанды зерттеуі көптеген ғылыми теориялардың дамуына негіз салды.

Алайда, Галилейдің қызметі шіркеудің қарсылығына тап болып, ол халыққа өз көзқарасын ашық айтуға мәжбүр болды. Бұл жағдай ғылыми жаңалықтардың қоғам және мәдениет алдындағы кедергілерінің классикалық мысалы болып табылады.

15. Жаңалық – әркімге әрқалай көрінетін құбылыс

Зерттеулер көрсеткендей, оқушылардың 65%-і бұрын естіген ақпаратты өздері үшін жаңалық деп санайды. Бұл білім деңгейі мен тәжірибеге байланысты жағдай.

Білімді қайтадан меңгеру барысында таныс ақпарат жаңалық ретінде қабылдануы жаңа түсініктердің қалыптасуына ықпал етеді, әрі таным шегінің кеңеюіне жол ашады.

16. Қазіргі инновациялық дамулар және бұрынғы білімнің рөлі

Қазіргі заманғы инновациялар – бұл тек жаңа технологиялар жасау емес, олар негізінен бұрынғы ғылыми жетістіктер мен білімнің жалғасуы болып табылады. Мысалы, бүгінгі смартфондар құрылымы саласында көптеген ескі электрондық және байланыс технологияларының бірігуін көрсетті. Бұл бізге белгілі бір жетістіктерді тек қана жаңалық ретінде қарамай, оларды тарихи және ғылыми негіздерімен түсінуді талап етеді.

Ғылым мен техника саласындағы қазіргі жетістіктер көбінесе бұрыңғы ашылған заңдар мен теорияларға негізделген, бұл жаңа ізденістердің тезірек және дәл болуына жол ашады. Бұрыннан бар білім болмаса, қазіргі инновациялардың дамуы мүмкін емес еді, өйткені олар орасан зор негізге сүйенеді. Осындай контекстте инновациялардың даму үрдісін қарастыру, өткеннің табыстары мен жаңалықтары арқылы бүгінгі жетістіктердің қаншалықты маңызды екенін анықтайды.

17. Ғылымдағы жалған немесе асыра бағаланған жаңалықтар

Ғылым саласында кейде алғашқы ашылымдар шындыққа сай емес болып шығады, бұл зерттеушілердің сақтықпен және жүйелі түрде жұмыс істеу қажеттігін көрсетеді. Мысалы, пилтдас минералының алғашқы анықталуы ғылыми қауымда біршама қызығушылық тудырды, алайда кейінгі терең зерттеулер оның жалған екенін дәлелдеді. Мұндай жағдайлар ғылыми ортадағы сенімділікті артыруға да ұмтылады.

Қате ақпараттар мен жалған жаңалықтар ғылымның дамуында маңызды сынақ ретінде қаралуы керек. Олар нақты дәлелдер мен қосымша тексеру арқылы ғана бұзылуы мүмкін. Демек, ғылымның объективтілігі – әрқашан сынақтан өту әрекеті, бұл процестің өзі білімімізді шынайы және терең етеді.

18. Болашақтағы жаңалық ашудағы шектеулер мен үміттер

Қазіргі уақытта әлемдегі ғылыми жаңалық ашуда түрлі кедергілер мен шектеулер бар. Бұл шектеулер – бюджеттік қиындықтар, технологиялық ресурстардың шектеулілігі, этикалық мәселелер мен әлеуметтік кедергілер болуы мүмкін. Бірақ, осындай шектеулердің өзі зерттеушілердің шығармашылығын арттыра түседі және жаңа шешімдер іздеуге мәжбүрлейді.

Біздің үмітіміз – болашақта инновациялар мен жаңалықтар бұрынғыдан да жоғары деңгейде дамып, адамзатқа жаңа мүмкіндіктер ашуға жол табады. Ғылыми ізденістердің шектелуі – мұндай үміттің қозғалтқыш күші болып табылады.

19. Ашылмаған табиғат құпияларының зерттелу салалары

Табиғат әлеміндегі сансыз құпиялардың бірі – терең мұхиттардың зерттелмеуі. Мұхит асты әлемінің көптеген түрлері әлі күнге дейін анықталмаған, ал олардың кейбіреулері биомедициналық зерттеулер үшін туынды бұйымдар болуы мүмкін. Сонымен қатар, кеңістіктегі қаралай заттың табиғаты және оның ғаламдағы тұрғындарға әсері ғылыми зерттеулердің маңызды бағыты болып табылады. Осы құпияларды ашу адамзаттың болашақтағы дамуына зор үлесін қосар еді.

Тағы да зерттеуді қажет ететін сала – климаттық өзгерістердің микро деңгейдегі әсерлері. Бұл бағытта берілген жаңа деректер экологиялық тепе-теңдікті сақтауда тың тәсілдер табуға септігін тигізеді.

20. Жаңалық ашудағы шектеулер – танымның дамуына қозғаушы күш

Жаңалықтар ашуда кездесетін кедергілер мен шектеулер білім алудың және ғылыми ізденістің ауқымын тереңдетеді, бұл бағыттағы талпынысты күшейтеді. Осы қиындықтардың болуы адамдарға өмір бойы үйренуге және қайтадан сұрақтар қоюға ынта береді. Бұл – ғылымның шексіз дамуы мен жаңалықтар ашудың басты қозғаушы күші.

Дереккөздер

Андреев В.В. Философия науки. - М.: Наука, 2010.

Кузнецов А.А. Основы научного познания. – СПб.: Питер, 2015.

Петров С.Н. Научные открытия и их ограничения // Журнал науки и техники. – 2018. – №4.

UNESCO Science Report. 2021.

NASA, CERN және UN Oceanic ғылыми деректері.

Абай Кунанбаев. Философиялық шығармалар. Алматы, 2017.

Джеймс Клир. "Атомдық әдеттер". — Алматы: Білім, 2020.

Никола Тесла. Инновациялар тарихы. Нью-Йорк, 2015.

Стивен Хокинг. Ғылым және болашақ. Лондон, 2018.

Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясының баяндамалары, 2022.