Текст выступления:

Экожүйені «біріккен» шаруашылық деп атауға бола ма?
1. Экожүйе мен «біріккен» шаруашылық: Негізгі сұрақтар мен тақырып шолу

Бұл презентация экожүйе және шаруашылықтың табиғатын, олардың өзара байланысын зерттеуге арналған. Табиғат пен адам әрекетінің қиылысуындағы бұл тақырып бүгінгі таңда экология және ауыл шаруашылығы саласына маңызды бағыт боп табылады.

2. Экожүйе мен шаруашылық ұғымдарының шығу тарихы

1935 жылы ағылшын ғалымы Артур Тенсли «экожүйе» ұғымын енгізіп, тірі ағзалар мен олардың қоршаған орта арасындағы байланыстың жаңа ғылыми түсінігін қалыптастырды. Шаруашылық ұғымы ежелден бері қолданылып келеді, ол адамзаттың табиғатпен қарым-қатынасын және оның экономикалық қызметін білдіреді. Осы екі ұғымның даму тарихы бізге табиғат пен адам қызметіндегі өзара әсерлердің күрделілігін түсінуге көмектеседі.

3. Экожүйенің негізгі құрамдас бөліктері

Экожүйе – бұл жан-жақты және күрделі жүйе, оның құрамына биотикалық факторлар – өсімдіктер, жануарлар және микроағзалар кіреді. Бұлар тірі ағзалар болып табылады және экожүйеде маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, абиотикалық факторлар – ауа, су және топырақ сияқты өлі табиғат элементтері экожүйенің тіршілік ортасын қалыптастырады. Ең бастысы, экожүйеде энергия мен заттардың үздіксіз айналымы жүріп, бұл процесс жүйенің қызметін және тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

4. Экожүйенің трофикалық деңгейлері

Экожүйеде әртүрлі трофикалық деңгейлер бар. Өндірушілер – бұл өсімдіктер мен фотосинтез арқылы энергия жинайтын организмдер. Олардың энергиясы консументтер – жануарлар мен басқа тұтынушылар арқылы таралады. Соңында, қайта өңдеушілер – микроорганизмдер өлі органикалық заттарды ыдыратып, қоректік заттарды топыраққа қайтарады. Бұл құрылым экожүйенің энергия ағыны мен зат алмасуын реттеуде маңызды және табиғи баланс сақтауға көмектеседі.

5. Экожүйедегі ағзалардың өзара әрекеттесуі

Экожүйеде ағзалар түрлі өзара қатынастар арқылы байланысады. Мысалы, тозаңдандыру кезінде өсімдіктер мен жәндіктердің симбиозы пайда болады; антропогендік факторлар экожүйеге әсер етеді; жыртқыштық пен жемтіктің арақатынасы популяцияларды реттейді; паразиттік қатынастар ағзалардың тіршілік стратегияларын қалыптастырады. Бұл көпқабатты қатынастар экожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

6. Ауыл шаруашылығы жүйесінің негізгі құрамдары

Ауыл шаруашылығы жүйесі өсімдік шаруашылығы, мал шаруашылығы және балық шаруашылығынан тұрады. Әрбір құрамдас бөлік өз алдына күрделі үрдістерді қамтиды және технологиялық әдістер арқылы тиімді басқаруды қажет етеді. Мұндай жүйелер табиғат ресурстарын пайдалана отырып, адамзаттың азық-түлік қажеттілігін қамтамасыз етеді және экономиканың маңызды саласы болып табылады.

7. Экожүйедегі энергия ағыны

Экожүйеде энергия күн көзінен басталып, өндірушілерде жиналады. Сол энергия біртіндеп әр трофикалық деңгейге өтуде азайып, тек шамамен 10%-ы келесі деңгейге жетеді. Бұл процесс табиғи тепе-теңдікті сақтауға септігін тигізеді, себебі энергияның көп бөлігі жылу ретінде жоғалады.

8. Экожүйе мен өндірістік жүйенің негізгі айырмашылықтары

Экожүйе – табиғи, өзін-өзі реттейтін жүйе болып, онда процестер табиғи заңдарға бағынады. Ал өндірістік жүйеде адамның сыртқы басқаруы бар, ол ресурстарды мақсатты түрде пайдаланады. Экожүйеде энергия айналымы және зат алмасу еркін жүреді, ал шаруашылықта олар бақылауда болады. Сонымен қатар, шаруашылық жүйесінде жоспарлы басқару мен өнімді арттыру басты, ал экожүйе табиғи балансқа негізделеді.

9. Экожүйедегі қоректік тізбек пен тәуелділік

Қоректік тізбек экожүйедегі ағзалардың бір-бірімен байланысының негізі болып табылады. Өнімді өсімдіктер бастап, оларды тұтынатын жануарлар және соларды жейтін жыртқыштар арқылы энергия мен заттар өтеді. Бұл тізбек әртүрлі түрлердің өзара тәуелділігін және экожүйенің тіршілігін қамтамасыз етеді.

10. Экожүйе мен шаруашылық жүйесінің салыстырмасы

Кестеде экожүйе мен шаруашылықтың құрылымдық, басқару және энергетикалық ерекшеліктері қарастырылған. Экожүйе табиғи тұрақтылыққа ие, динамикалық тепе-теңдікте жұмыс істейді. Шаруашылық жүйесі жоспарлы және бақыланатын құрылымға ие болғанымен, ол табиғатқа кейде кері әсерін тигізуі мүмкін. Тиімді басқару мен экологиялық қағидаларды сақтау өңірдің тұрақты дамуына ықпал етеді.

11. «Біріккен» шаруашылық ұғымының анықтамалары және пайда болуы

«Біріккен» шаруашылық – табиғи ресурстарды кешенді пайдаланып, өндіріске әртүрлі бағытта қарайтын ауыл шаруашылығы моделі. Бұл ұғым XIX ғасырдың аяғында пайда болды, сол кезде дала, мал және орман шаруашылығы қатар дамып, ресурстарды тиімді пайдалану қажеттілігі туындады. Негізгі мақсаты – жер мен су ресурстарын барынша тиімді пайдаланып, өндірістік өнімді арттыру арқылы тұрақты даму мен экономикалық пайдаға жету.

12. Экожүйені шаруашылықпен салыстыру ерекшеліктері

Экожүйе – табиғи жағдайда қалыптасқан, ағзалардың өзара әсерлесуіне негізделген тұрақты жүйе. Шаруашылықты адамдар мақсатты басқарып, ресурстарды бақылап, өнім өндіруге бағыттайды. Екі жүйеде де энергия және зат айналымы жүреді, алайда шаруашылықта бұл үдерістер жоспарлы және экономикалық қажеттіліктерге бағынады. Сонымен қатар, экожүйе биологиялық әртүрлілікті сақтай отырып, табиғаттың өзін-өзі реттеу қабілетін қамтамасыз етеді, бұл шаруашылыққа тән емес.

13. Экожүйе мен шаруашылық арасындағы өзара байланыс және айырмашылықтар

Экожүйе – табиғи жүйе, ал шаруашылық – адам басқаруындағы жүйе болып табылады. Бұл екі жүйенің бірігуі табиғи ресурстарды тиімді пайдалануға негізделеді. Экожүйе табиғи тепе-теңдікті ұстайды, ал шаруашылық мақсатты өнім өндіруді қамтамасыз етеді. Өзара байланыс табиғат пен адамның қызметін ұтымды үйлестіру арқылы қоршаған ортаны қорғауға және экономикалық тиімділікке жетуге мүмкіндік береді.

14. Экожүйеге «біріккен» шаруашылық тәсілінің артықшылықтары

«Біріккен» тәсіл табиғи ресурстарды бір мезгілде тиімді пайдалану арқылы өнім көлемін арттырады және табиғи тепе-теңдіктің сақталуына үлес қосады. Қалдықтарды азайту, биологиялық әртүрлілікті сақтау арқылы жердің экологиялық тұрақтылығы нығаяды және табиғи ортаның сақталуы артады. Сонымен қатар, агроэкожүйелерде экожүйелік принциптерді ескеру өндірісті жақсартуға және экологиялық ұтымдылыққа септігін тигізеді.

15. Экожүйені шаруашылық деп қабылдаудың шектеулері

Экожүйелер – табиғи заңдарға бағынатын тұрақты жүйелер болып келеді, оларда адамға бағытталған нақты жоспарлау және басқару болмағандықтан, экожүйелерді шаруашылық деп толық қабылдау мүмкін емес. Бұл шектеу экожүйелердің табиғи тепе-теңдігін түсініп, оны сақтау керектігін көрсетеді.

16. Экожүйе қызметтерінің экономикалық құндылығы

Экожүйелердің қызметтері әлемдік экономикада айтарлықтай маңызға ие. Табиғат ұсынатын әр түрлі қызметтер миллиардтаған долларлық пайда әкеледі, мысалы, су тазалау, ауа сапасын сақтау, өнім өндіру және биоалуантүрлілікті қолдау сияқты маңызды функциялар арқылы. Ғалымдар экожүйелердің бұл қызметтерін «қызмет көрсетушілер» деп атайды және олардың экономикалық әсері жыл сайынғы қаржы ағындарымен өлшенеді.

Экономикалық тұрғыда, осындай қызметтерді жоғалту экономиканың көптеген салаларына зиян келтіреді және осылайша табиғатты қорғау мен оның ресурстарын тұрақты басқару қажеттілігін растайды. Дүниежүзі бойынша экожүйелік қызметтердің құндылығы өнеркәсіп пен саудадағы көптеген қызметтермен салыстырғанда аса жоғары. Бұл олардың күйзелісін тоқтатып, дұрыс пайдалану шараларын жасауды талап етеді.

Заманауи зерттеулер көрсеткендей, экологиялық тепе-теңдікті сақтау – тұрақты дамудың өзі болып табылады. Мысалы, Париж келісімінің экологиялық ережелері табиғат ресурстарын пайдалану мен қоршаған ортаны сақтаудың теңгерімін сақтауды мақсат етеді. Қазақстанның да экологиялық саясатында осындай принциптер басымдыққа ие болып отыр.

17. Табиғи экожүйе мен агроэкожүйенің нақты айырмашылығы

Табиғи орман экожүйелері жоғары биоалуантүрлілігімен танымал, бұл оларды қоршаған ортадағы басты тіршілік нүктесіне айналдырады. Мұндай экожүйелер тұрақты және өзін-өзі реттеп отыру қабілеті жоғары, яғни өздігінен теңгерімге келіп, сыртқы өзгерістерге бейімделе алады.

Ал агроэкожүйелер, керісінше, адамның белсенді араласуымен қалыптасқан және бақыланатын жүйелер болып табылады. Бұл жүйелерде өсімдіктердің немесе малдың біртүрлілігі көп, сондықтан биоалуантүрлілік шектеулі. Олардың тұрақтылығы көбінесе адамдардың тыңайтқыштар мен суды қамтамасыз етуіне байланысты, ал қауіпсіздік пен қоршаған орта жағдайлары кейде кері әсер етуі мүмкін.

Сонымен бірге, табиғи экожүйелердің өзін-өзі қалпына келтіру қабілеті күшті, ал агроэкожүйелерде бұл мүмкіндік әлсіз. Сондықтан агроэкожүйелерде үнемі адам араласуы қажет, ал табиғи ормандар мен су көші сияқты экожүйелер өздігінен дамып, тіршілік табатын табиғи процестерге негізделген.

18. Экожүйеге шаруашылық көзқарастың қауіптері мен шектеулері

Экожүйені тек шаруашылық мақсатта пайдалану кезінде табиғи тепе-теңдік бұзылып, экологиялық дағдарыстар орын алуы мүмкін. Мысалы, ормандарды маскүнемдікпен кесу немесе су көздерін ластау ұзақ мерзімді зардаптарға соқтырады.

Биологиялық әртүрліліктің төмендеуі экожүйенің қызметін әлсіретеді және біраз уақыттан кейін оның тұрақсыздығына әкеледі. Бұл үрдіс әлемдегі көптеген аймақтарда байқалуда және жануарлар мен өсімдіктер түрлерінің жойылуы экономикалық және экологиялық қауіптер тудырады.

Экономикалық даму барысында қоршаған орта ресурстарының сарқылуы да оңай байқалады. Мысалы, судың, жердің және орманның жағдайы нашарлайды, бұл да экожүйенің қызмет ету қабілетін төмендетеді. Сондықтан, теңгерімді басқару және тұрақты даму саясаттары қажет.

Табиғи жүйелердің өзін-өзі қалпына келтіру мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, оларды дұрыс басқару және қорғау маңызды. Өткен тәжірибелер табиғи ресурстарды жиі теңгерімсіз пайдалану олардың қалпына келуін кешеуілдететінін дәлелдеді, бұл өз кезегінде экожүйелік қызметтердің төмендеуіне алып келеді.

19. Экожүйелерді үйлесімді басқарудың болашағы

Экожүйелерді үйлесімді басқару болашаққа бағытталған маңызды қадам болып табылады, ол табиғатты сақтау мен экономиканың тұрақты өсуін қамтамасыз етеді. Бұл бағытта бірнеше кезеңді кезең-кезеңімен дамыту керек:

Біріншісі — экожүйелердің қазіргі жай-күйін жан-жақты зерттеп, олардың қызметтерін толық бағалау. Бұл кезеңде ғылыми зерттеулер мен мониторинг жүйелерінің дамуы үлкен рөл атқарады.

Екінші кезең экожүйелерді қорғау мақсатында құқықтық және ұйымдастырушылық негіздерді орнату болып табылады. Бұл жерде халықаралық келісімдер мен ұлттық заңнамалар интеграцияланады.

Үшінші кезеңде тұрақты басқару стратегиялары жүзеге асырылады, онда экономикалық және экологиялы мақсаттар үйлестіріледі. Мұндай теңгерімді шешімдер қоғамның саналы қатысуымен дамиды.

Соңғы кезеңде ақпараттық технологиялар мен инновациялық әдістер қолданылады. Олар экожүйелік қызметтерді онлайн мониторингтеуге және басқарудың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

20. Экожүйе мен шаруашылық арасындағы үйлесімділік – болашақ кепілі

Экожүйе мен шаруашылықтың өзара байланысы терең әрі күрделі әуелден. Бұл байланыстарды дұрыс түсініп, олардың айырмашылықтарын ескергенде ғана, тұрақты даму мен табиғатты қорғауда ойдағыдай нәтижеге жетуге болады. Теңгерімді өмір сүру – бұл болашақтың кепілі әрі адамзаттың ұзақ мерзімді тіршілігінің негізі.

Орнатылған теңгерім экожүйелік қызметтер мен адам шаруашылығының тиімді үйлесімін қамтамасыз етіп, табиғат пен экономика арасындағы алшақтықты жояды. Осылайша, болашақ ұрпаққа таза және өнімді орта қалдыру міндеті бар. Әркімнің жағдайын жақсартатын, сонымен қатар табиғатты сақтайтын үйлесімді өмір сүру үлгісі маңызды әрі қажеттілікке айналуда.

Дереккөздер

Тенсли А. Экожүйе туралы. – 1935.

Экология негіздері: оқулық / авторлар ұжымы. – Алматы, 2023.

Маликов Б.М. Ауыл шаруашылығын экологиялық басқару. – Астана, 2021.

Жұмабаев А. Қоршаған орта мен адам қызметінің өзара байланысы. – Алматы, 2022.

Громов В.А. Экология және тұрақты даму. – Мәскеу, 2020.

Daily, G.C., et al. Ecosystem services: Benefits supplied to human societies by natural ecosystems. Issues in Ecology, 2000.

Millennium Ecosystem Assessment. Ecosystems and Human Well-being: Synthesis. Island Press, Washington, DC, 2005.

Costanza, R., et al. The value of the world's ecosystem services and natural capital. Nature, 1997.

Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі, 2021.

Pimm, S.L., Jenkins, C.N., Abell, R., et al. The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection. Science, 2014.