Текст выступления:

Деректерді жинау және жазу
1. Деректерді жинау және жазу: Негізгі тұжырымдар

Деректер біздің өмірімізде шешім қабылдау мен зерттеудің негізі болып табылады. Оларсыз ғылым мен технологияны дамыту, экономиканы жетілдіру немесе күнделікті шаруаларды ұйымдастыру мүмкін емес. Деректердің маңызы соншалық, олар болашаққа бағытталған сенімді шешімдердің іргетасы болып табылады.

2. Деректердің мәні мен шығу тегі

Дерек – нақты фактілер мен оқиғалар туралы мәліметтер жиынтығы. Алғашқы адамдар деректерді ауызша түрде жеткізіп, ұрпақтан ұрпаққа жеткізген. Қазіргі таңда технология дамып, оларды жинау мен сақтау жаңа деңгейге көтерілді: дереккөздер кеңейіп, ақпараттық технологиялар бізге әртүрлі деректерді тез әрі тиімді жинау мүмкіндігін береді.

3. Деректер жинаудың маңыздылығы мен мысалдар

Деректер жинау – ғылыми зерттеулердің дәлдігі мен сенімділігін арттыратын маңызды процесс. Мысалы, климат өзгерісін бақылау үшін ғалымдар ұзақ жылдар бойы ауа райы деректерін жинайды. Сонымен қатар, медицинада пациенттердің симптомдары мен емдеу нәтижелері жазылып, қалпына келтіру әдістері дамытылған. Бизнес саласында нарықтық зерттеулер арқылы тұтынушылардың талғамы мен сұранысы анықталады.

4. Дерек жинау әдістерінің негізгі түрлері

Дерек жинау бірнеше әдіспен жүзеге асады. Біріншісі – бақылау, яғни табиғаттағы немесе өмірдегі өзгерістерді тікелей көру. Тәжірибе – зерттеушінің бақылау жағдайын жасап, нәтижелерді тіркеуі. Сондай-ақ сауалнама мен сұхбаттар арқылы ақпарат жинау кең таралған. Соңғы кезде автоматтандырылған құрылғылар мен сенсорлар қолданылады, олар үздіксіз және дәл дерек береді.

5. Бақылау әдісі және нақты мысалдар

Бақылау кезінде зерттеуші табиғаттағы немесе әлеуметтік ортадағы өзгерістерді тікелей тіркейді. Мысалы, орман жануарларының мінез-құлқын бақылау арқылы олардың өмір сүру заңдылықтары мен экологиялық жағдай туралы мәлімет алынады. Мектеп тәжірибесінде су температурасының тәулік бойы өзгерісін дәптерге жазу – бұл бақылау әдісінің қарапайым үлгісі, ол нақты деректерді жинауға мүмкіндік береді және оқушыларға зерттеу дағдысын үйретеді.

6. Тәжірибе әдісінің ерекшеліктері

Тәжірибе әдісінде зерттеуші арнайы шарттар қалыптастырып, бақылау нәтижелерін егжей-тегжей тіркейді. Мысалы, физика сабағында заттардың құлау уақытын өлшеу немесе химияда реакция барысын зерттеу тәжірибе арқылы нақты дерек жинауға көмектеседі. Бұл мәліметтер кесте, график немесе диаграмма ретінде көрнекіленген соң, оларды талдау арқылы маңызды қорытындыларға қол жеткізіледі.

7. Сауалнама және сұхбат — зерттеудегі қолдану

Сауалнама арқылы алдын ала бекітілген сұрақтар жинақталып, көп адамнан ақпарат жинау жүзеге асады, мысалы, мектепте оқу құралдары туралы пікірлер. Ал сұхбат – жеке адамның ойы мен сезімін тікелей алу құралы, ол зерттеу нәтижелерінің тереңдігі мен сапасын арттырады, себебі сұрақтарға толық жауап алу мүмкіндігі бар.

8. Автоматтандырылған деректер жинау құрылғылары

Қазіргі заманғы сенсорлар қоршаған ортаның өзгерісін үздіксіз өлшеп, нақты әрі дәл ақпарат береді. Мысалы, фитнес браслеттер жүрек соғу жиілігі мен физикалық белсенділікті тұрақты тіркейді. Сондай-ақ, метеостанциялар ауа райы деректерін автоматты түрде жинап, сол ақпарат арқылы ауа райын дәл болжауға мүмкіндік береді.

9. Дерек жинау әдістерін салыстыру кестесі

Дерек жинау әдістерінің әрқайсысының артықшылықтары мен шектеулері бар. Кейбір әдістер жылдам әрі аз ресурсты талап етеді, бірақ дәлдігі төмен болуы мүмкін. Ал басқа әдістер дәл әрі толық дерек береді, бірақ көп уақыт пен материалдық шығынды қажет етеді. Әдіс таңдау зерттеу мақсаты мен жағдайға байланысты жүзеге асады. Бұл туралы «Жаратылыстану» 6-сынып оқулығында егжей-тегжей баяндалған.

10. Деректер сапасының негізгі критерийлері

Дерек сапасын қамтамасыз ету үшін оның шынайы, нақтылы және жаңартылған болуы маңызды. Шынайылық – дерек нақты өмірлік жағдайларға сәйкес болуы, бұл сенімді шешім қабылдаудың негізі. Нақтылық – мәліметтердің толықтығы мен үйлесімділігі, зерттеу сапасына ықпал етеді. Ал жаңартылу уақыты – ескі деректер қазіргі жағдайды дәл көрсетпеуі мүмкін, сондықтан жаңарған деректер таңдалады.

11. Деректерді жазу тәсілдері мен құралдары

Қолжазба және дәстүрлі жазу әдістері кеңінен қолданылады, әсіресе мектепте. Олар деректерді дәптерге немесе арнайы бланкке жазу арқылы практикалық және жылдам орындалады. Цифрлық құралдар – компьютер, планшет немесе смартфон арқылы жазба жасау дәстүрлі жазуды толықтырып, кестелер мен графиктер арқылы деректерді көрнекі және түсінікті етеді. Заманауи технологиялар оқушылар мен зерттеушілердің жұмысын жеңілдетеді.

12. Мектеп оқушыларында дерек жазу әдістері бойынша таралым

Қазіргі мектеп оқушылары дәстүрлі дәптер жазуды бәрібір жиі қолданады, алайда цифрлық құралдарды пайдалану барған сайын артып келеді. Бұл диаграмма оқушы топтары арасында жазу әдістерінің әртүрлілігін байқатады. Цифрлық технологиялардың оқушылардың жазба дағдыларына әсері, олардың ақпараттық қоғамға бейімделуін көрсетеді.

13. Дерек жинау және жазу үдерісі

Дерек жинау және жазу үдерісі — мақсат қоюдан бастап, мәліметтерді талдауға дейінгі бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен зерттеу сұрағын анықтап, қажетті әдісті таңдау керек. Содан кейін деректер жиналып, олар жазбаша түрде тіркеледі. Соңғы қадам – алынған мәліметтерді талдау және қорытынды шығару. Бұл үдеріс зерттеудің құрылымын қалыптастырады, оны дұрыс ұйымдастыру нәтижелі зерттеуге әкеледі.

14. Дерексіз шешім қабылдаудың әсері

Дерекке негізделмеген шешімдер жиі күтпеген қиындықтарға алып келеді, бұл жоспардың сәтсіз орындалуына себеп болады. Мысалы, 2020 жылы ауыл шаруашылығында ауа райы деректерін ескермей жасаған жоспарлар өнімнің төмендеуіне соқтырып, экономикалық шығынға ұшырады. Тіпті тұрмыста телефон сатып алу кезінде нақтылы ақпаратсыз шешім қабылдау сатып алушыға қажетсіз шығындар мен көңілсіздіктер әкеледі.

15. Ғылымдағы деректерді жинау мен жазу мысалдары

Ғылыми зерттеулерде деректерді жинау мен жазу әдістері сан алуан. Бір мысал ретінде биология саласындағы жануарлардың мінез-құлқын бақылау деректерін айтуға болады, оларды дәстүрлі қолжазбада тіркеп, кейін талдайды. Физикада эксперимент нәтижелері сандық кестелерге енгізіліп, графиктер жасалады. Химияда реакция барысын видео және дыбыстық жазбалар арқылы тіркеп, кейін сол мәліметтер зерттеуге пайдаланылады.

16. Күнделікті өмірде дерек жинау мен жазу үлгілері

Күнделікті өмірімізде дерек жинау мен жазу үрдісі адамзат тарихымен бірге дамыды. Мысалы, ежелгі Месопатамияда клинопись арқылы алғашқы жазба жүйелері құрылды, ал Қазақстанның ежелгі тайпалары ауызша дәстүрлерін жүйелі түрде ертеден ұстанып, ақпаратты ұрпақтан ұрпаққа жеткізген. Қазіргі уақытта деректер адам өмірінің әр саласында – білім мен ғылымда, экономика және қоғамдық қатынастарда – маңызды рөл атқарады. Күнделікті өмірдегі ақпаратты жинау әдістері қағазға жазу, сандық құрылғыларды қолдану, онлайн формалар арқылы мәліметтерді тіркеу сияқты түрлерге бөлінеді. Бұл үрдістер уақыт өте ұштасып, ақпаратты жинау мен қолдану мәдениетін қалыптастырып, жаңа технологиялардың пайда болуына мүмкіндік берді.

17. Деректердің қауіпсіздігі мен құпиялылығы

Деректерді қорғау мәселесі қазіргі цифрлық ғасырдың басты басымдықтарының бірі болып табылады. Құпия сөздерді пайдалану және шифрлау технологиялары – деректерге рұқсатсыз қолжетімділіктің алдын алатын маңызды тәсілдер. Мысалы, шифрлау әдістері арқылы хабарламалар тек берілген құқықтары бар тұлғаларға ғана ашылады, бұл ақпаратты ұрлау мен бұрмалаудан сақтайды. Қазақстанда жеке деректерді қорғау заңнамасы бірқатар ерекшеліктерге ие. 2013 жылы қабылданған «Жеке деректер және оларды қорғау туралы» заң жеке мәліметтерді жинау, сақтау және өңдеуді реттеп, азаматтардың құқығын нығайтады. Бұл нормативтік актілердің негізінде жеке ақпараттың қорғалуы қамтамасыз етіледі, ал бұл өз кезегінде қоғамдық сенімді нығайтады.

18. Дерек сапасына әсер етуші факторлар

Деректердің сапасы түрлі факторларға байланысты өзгереді, ал сапалы ақпараттың болуы кез келген зерттеу мен жобаның табыстылығын айқындайды. Біріншіден, дерек жинау ортасы мен құралдарының сапасы басты рөл атқарады: сенімді және дәл құралдардың көмегімен алынған мәліметтер шынайылығын сақтайды. Екіншіден, адамның қателіктері деректердің сенімділігін төмендетеді; мысалы, жазу кезіндегі дұрыс емес ақпарат немесе теру қателері талдаудың нәтижесіне кері әсерін тигізеді. Үшіншіден, дереккөздің сенімділігі мен беделі маңызды, өйткені негізсіз ақпараттар жалған тұжырымдар мен шешімдерге әкеліп соғуы мүмкін. Сондықтан дерек сапасын бақылау – ғылыми және практикалық зерттеулердің ажырамас бөлігі.

19. Заманауи технологиялар көмегімен дерек жинау

Қазіргі заманғы технологиялар дерек жинау әдістерін түбірімен өзгертуге мүмкіндік берді. Мысалы, үлкен деректерді (Big Data) өңдеу құралы ретінде түрлі сенсорлар, мобильді құрылғылар мен интернет заттары қолданылады. Сонымен қатар, жасанды интеллект пен машиналық оқыту алгоритмдері жинақталған мәліметтерді талдау мен түсіндіруді автоматтандыруда маңызды рөл атқарады. Әлеуметтік желілер мен онлайн платформалар пайдаланушылардың интеракциясын тіркеп, сапалы статистикалық деректер алуға жағдай жасайды. Бұл технологиялар бизнесте, медицинада, экологияда және қоғамдық басқаруда деректерге негізделген шешімдер қабылдауды айтарлықтай жеңілдетеді.

20. Деректер – білім мен дамудың негізі

Деректерді дұрыс жинау, жазу және пайдалану білім мен ғылымның негізін құрайды. Олар негізінде тұрмыстық және ғылыми шешімдердің табысты болуы мүмкін. Қауіпсіздік пен ақпараттық сауаттылық қазіргі кезеңде аса маңызды, себебі олар адам мен қоғамды түрлі ақпараттық қатерлерден қорғайды. Мәселен, деректердің дұрыс қолданылуы экономикалық тиімділікті арттырады, ал ақпараттық мәдениеттің жоғарлауы тұлғаның цифрлық әлемдегі сенімділігін нығайтады. Сондықтан дерек пен ақпараттың маңыздылығын түсіну және оны үйлесімді пайдалану – болашақтағы табыстың кепілі.

Дереккөздер

Жаратылыстану. 6-сынып оқулығы. — Алматы: Білім, 2020.

Қайсанов Т.М. Эксперимент және бақылау зерттеу әдістері. — Алматы: Ғылым, 2019.

Мұхаметжанова А.С. Ғылыми зерттеу әдістемесі. — Нұр-Сұлтан: Л +, 2021.

Ғылым мен техника энциклопедиясы. — Қ.: Қазақ энциклопедиясы, 2018.

Қазақстан Республикасының «Жеке деректер және оларды қорғау туралы» Заңы, 2013 жыл.

Сүлейменов И. Қ., "Деректерді шифрлау технологиялары және олардың қолданылуы", Алматы, 2019.

Алиева Г.Ш., "Заманауи ақпараттық қауіпсіздік және дерек қорлары", Қазіргі ғылым және білім, №2, 2021.

Big Data and Artificial Intelligence in Modern Society, Springer, 2020.