Текст выступления:

Зерттеу жүргізген кезде қандай қауіпсіздік техникалық ережелерін сақтау қажет
1. Зерттеу барысында қауіпсіздік техникасының маңызды тақырыптары

Қазіргі әлемде білім алу мен тәжірибе жинау маңызды, ал қауіпсіздік — осы процестің ең басым шарты. Мектеп зертханаларында қауіпсіздік техникасын сақтау — оқушылар мен мұғалімдердің денсаулығын қорғаудың негізі ғана емес, сонымен қатар білім мен зерттеу нәтижелерінің сапасын арттыратын фактор болып табылады. Бұл тақырып бойынша зерттеулер мен сабақтар барысында қауіпсіздікті сақтау практикасы ерекше орын алады.

2. Мектеп зертханасындағы қауіптер мен қорғау шаралары

Зертхана — игерілетін ғылымның әлемі ғана емес, сонымен қатар белгілі бір қауіптіліктердің көзі. Мұнда химиялық реагенттердің улы әсері, электр құралдарымен жұмыс кезінде жарақат алу, сондай-ақ биологиялық материалдардан туындайтын қауіптер бар. Сондықтан, жан-жақты қауіптерді алдын-ала бейімдеу және деңгейлеу қажет. Оқушылар мен қызметкерлердің қауіпсіздік ережелерін толық түсінулері зерттеу кезінде жарақат алу ықтималдығын төмендетіп, сенімді әрі сапалы нәтижелер алуға мүмкіндік береді.

3. Жарақат алу қаупі және алдын алу

Зертхана ішінде жарақаттар түрлі жолдармен пайда болуы мүмкін. Мысалы, сынаптың немесе күкірттің улы буымен тыныс алу, ыстық заттарға қол тигізу немесе өткір құралдардың кесуі. Бұл оқиғалар алдын-ала ескерілуі тиіс. Сондай-ақ, қарапайым сақтық шараларын сақтау, мысалы, қолғап пен көзілдірікті кию, заттармен мұқият жұмыс істеу арқылы ауыр зардаптардың алдын алуға болады. Кәсіби мамандардың пікірі бойынша, ең бастысы — қауіптерді толық анықтап, тиісті сақтық шараларымен қамтамасыз ету.

4. Химиялық заттармен қауіпсіз жұмыс ережелері

Химиялық заттардың дұрыс қолданылуы — зертханалық жұмыстардың қауіпсіздігінің негізі. Алдымен, химиялық реагенттің этикеткасын мұқият оқу қажет, себебі бұл оның қасиеттері мен қауіптері туралы маңызды ақпарат береді. Күтпеген иіс немесе белгісіз сұйықтықты иіспеу және татпау – өмірлік маңызды ережелер. Сонымен қатар, заттарды араластыру кезінде олардың ретіне ерекше көңіл бөлу керек. Мысалы, суға алдымен су құйылып, енді ғана оған қышқыл қосылуы тиіс, себебі керісінше жасағанда қауіпті реакциялар пайда болады. Химиялық заттар тек арнайы жабық ыдыстарда сақталуы қажет, ал қолдану кезінде қорғаныш көзілдірігі мен қолғапты міндетті түрде кию керек.

5. Қауіпсіздік құралдары және қолдану аймақтары

Зертханалық қауіпсіздік құралдарының әрқайсысының нақты мақсаты бар. Мысалы, қорғаныш көзілдірігі көзді химиялық шашырандылардан қорғайды, ал қолғаптар теріні улы заттардан қорғауға арналған. Сондай-ақ, жұмыс үстелінде оттықтар мен өрт сөндіргіштер қолжетімді болуы тиіс. Қазақстан Республикасы мектеп стандарттары бұл құралдардың түрі мен қолдану аймақтарын нақты анықтаған. Әр құралды өз мақсатына сәйкес дұрыс қолдану оқушылар мен мұғалімдердің қауіпсіздігін қамтамасыз етудің кепілі болып табылады.

6. Электр құралдарын пайдалану қауіпсіздігі

Электр құралдарымен жұмыс жасағанда ең алдымен олардың сымдары мен жалғағыштарының бүтіндігін тексеру керек. Қандай да бір ақау немесе зақым байқалса, бұл құралды қолдану қауіпсіз емес. Сонымен қатар, ылғалды ортада электр құралдарын пайдалану өте қауіпті, себебі электр тогына түсу ықтималдығы артады. Бұзылған электр жабдықтарын пайдаланудан бас тарту керек. Жұмыс орнында құрғақ қолмен жұмыс істеу және қауіпсіздік белгілеріне мұқият назар аудару – мұндай жағдайларда басты талаптар болып табылады.

7. Биологиялық материалдармен жұмыс істеу ережелері

Зертханалық жұмыстарда микробиология мен биологияға қатысты материалдармен жұмыс істеу кезінде арнайы шараларды ұстану керек. Микроорганизмдер мен ұлпаларды қолданарда зарарсыздандырылған құралдарға ғана сенім арту керек. Жұмыс аяқталған соң, қолды бактерияға қарсы сабынмен мұқият жуыңыз, бұл инфекциялардың таралуын болдырмайды. Биоматериалдарды арнайы қалташаларға жинап, оларды қорғау мен жоюдың тиісті әдістерін қолдану – жалпы қауіпсіздіктің маңызды бөлігі. Сонымен қатар, бөтен заттарға қол тигізбеу және бөлме тәртібін сақтап, материал қалдықтарын дұрыс өңдеу қажет.

8. Зерттеу алдындағы қауіпсіздік тексерулерінің кезеңдері

Зертхана жұмыстары алдында қауіпсіздікті тексеруді жүйелі жүргізу талап етіледі. Алдымен құрал-жабдықтардың жағдайы мен заттардың саны тексеріледі. Одан кейін жұмыс аймағының тазалығы мен қорғаныс құралдарының жарамдылығы қаралады. Егер барлық талаптарға сай болса, зерттеуші жұмысқа кіріседі. Бұл кезеңдер зертхана тәжірибесінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесіндегі маңызды қадамдар қатарында. Ұқыпты жоспарлау мен дайындық кез келген оқыс оқиға алдын алуға септігін тигізеді.

9. Зертханалық құрал-жабдықтарды дұрыс пайдалану

Зертханалық құралдардың оларды қолданған сайын таза және бүтін болуы өте маңызды. Құралдарды үнемі тексеріп, қолданған соң мұқият тазалау оның ұзақ және қауіпсіз қызмет көрсетуін қамтамасыз етеді. Мысалы, шыны ыдыстарды екі қолмен ұстап, сынып қалдырмау керек. Үлкен құрылғыларды немесе материалдарды тасымалдағанда бір-біріне көмек көрсету ұсынылады, бұл жарақат алу ықтималдығын азайтады және құралдардың бұзылуын болдырмайды.

10. Өрт қауіптері және шұғыл әрекет ережелері

Зертханадағы өрт қауіптері ерекше мәнге ие. Өрт кезінде бірінші кезекте эвакуация жолдарын білу және бірыңғай жаттап алу қажет. Сонымен қатар, өрт сөндіргіштердің қайда орналасқаны туралы ақпарат әркімге таныс болуы маңызды. Зертхонада ашық жалын — сіріңке мен оттық қолдану қатты тыйым салынады. Қауіп туындаған жағдайда шұғыл түрде дабыл қосу керек. Мұғалімге дереу хабарлап, барынша жылдам қауіпсіз жерге эвакуациялану заңды шаралардың бірі.

11. Жеке гигиена мен зертхана ішіндегі тәртіп

Жеке гигиена — зертханалық жұмыс қауіпсіздігінің маңызды бөлімі. Әсіресе қолды сабындап, мұқият жуу бактериялар мен химиялық қалдықтардың таралуын тиімді тежейді. Сонымен қатар, зертхана тәртібі де ерекше назарға ие: мұнда тамақ пен сусын ішуге рұқсат етілмейді. Ұзын шаштарды жинау, сырт киімдерді арнайы ілгіштерге ілу және қорғаныш құралдарын үнемі тағу — осылардың барлығы зертхананың санитарлық жағдайын сақтау үшін қажет.

12. Қауіпті заттардың белгілері мен арнайы ескертпелері

Қауіпті заттар арнайы таңбалармен айқын белгіленеді, олардың маңызы аса зор. Мысалы, бас сүйек белгісі уытты заттарды, ал жалын сызығы тез тұтанатын материалдарды білдіреді. Бұл таңбаларды дұрыс тану арқылы оқушылар химиялық және өрт қауіптерінен тиімді қорғанады. Жарылғыш заттарда жарылыс белгісі болады, бұл қауіптің шындығын ескертіп, дұрыс реакция жасауға көмектеседі. Мұндай арнайы белгілеулер қауіпсіздікті қамтамасыз етудің маңызды элементі болып табылады.

13. Зертханадағы оқыс оқиғалардың негізгі түрлері

2022 жылы мектеп зертханаларында ең жиі кездескен оқыс оқиғалардың көбі күйіктер мен кесулерге қатысты болды. Бұл жарақаттар химиялық заттармен және өткір заттармен дұрыс жұмыс жасамаудан туындады. Басқа түрдегі жарақаттар салыстырмалы түрде азайып, қауіпсіздік шараларының тиімділігі байқалды. Мұндай статистикаға сәйкес, күйік пен кесуге қарсы алдын алу шараларын күшейту қажет, атап айтқанда оқушыларға осы аспектілер бойынша қосымша нұсқау жүргізу маңызды.

14. Психологиялық қауіпсіздіктің маңызды аспектілері

Мектеп зертханасында физикалық қауіптер ғана емес, сонымен бірге психологиялық қауіпсіздік те маңызды. Бұл — оқушылар мен мұғалімдердің сенімді жұмыс істеуі үшін қолайлы және қолдаушы орта қалыптастыру. Қатысушылар арасындағы сенімді қарым-қатынас, стресс деңгейін төмендету және ынталандыру жұмыстың сапасын арттырады. Сонымен қатар, әр түрлі жағдайларда эмоционалды тұрақтылықты сақтау, қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру психологиялық аспектілердің негізін құрайды.

15. Жұмыс орнын ұйымдастыру талаптары

Жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыру зертханадағы қауіпсіздікті қамтамасыз етудің бірден-бір жолы. Біріншіден, жұмыс үстелі үнемі таза әрі тәртіпте болуы тиіс. Қауіпті және өткір заттар арнайы белгіленген, қорғалатын орындарда сақталуы қажет. Екіншіден, қозғалыс жолдары әрқашан бос болуы керек, бұл төтенше жағдай кезінде тез эвакуациялануға мүмкіндік береді. Қосымша жақсы жарық пен желдету құралдары жұмысты тиімді әрі қауіпсіз жүргізуге септігін тигізеді.

16. Қауіп-қатерлер және сақтану шаралары

Зертханада қауіпсіздік ең басты талаптардың бірі болып табылады. Бұл кестеде зертхана барысында кездесетін негізгі қауіп-қатерлер мен солардан қорғану құралдары қарастырылған. Мысалы, химиялық заттармен жұмыс істегенде арнайы қолғаптар мен көзілдіріктер пайдалану - химиялық күйіктерден қорғаудың ең тиімді жолы. Электр құрылғыларымен жұмыс кезінде зақымдануды болдырмау үшін оқшаулағыш құралдар қажет. Сонымен қатар, өрт қауіпі туындағанда өрт сөндіргіштер мен жұмсақ өртке қарсы материалдар маңызды рөл атқарады.

Бұл тізім зертханада қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін кешенді және жүйелі түрде алдын алу шараларын қолданудың маңыздылығын көрсетеді. Әр түрлі қауіптің табиғатына қарай арнайы құралдар мен әдістерді пайдалану арқылы оқудағы жарақат алу қаупін барынша азайту мүмкін болады. Мектеп зертханасындағы қауіпсіздік стандарттары осы талаптардың негізінде жасалған және оларды сақтау барысында біз өзіміздің денсаулығымыз бен өмірімізді қорғаймыз.

17. Оқыс оқиға кезіндегі іс-әрекет тәртібі

Зертханада қандай да бір оқыс оқиға болған кезде тез және дұрыс әрекет ету керек. Мектеп зертханасы қауіпсіздік нұсқаулығы бойынша, оқиғалар тізбегі алдымен қауіптің анықталуымен басталады. Қауіп анықталған жағдайда, алғашқы көмек көрсетіледі немесе оқиға туралы мұғалімге баяндалады.

Кейіннен бақылау мен жағдайды бағалау жүргізіледі, әрі қарай зардап шеккен адамды немесе қауіп жағдайдағыларды қауіпсіз жерге жылжыту қажет. Соңында, оқиға туралы арнайы журналға немесе құжатқа жазып, тиісті органдарға хабарлау маңызды. Бұл іс-әрекет жоспары апаттық жағдайларда адами фактордың зиянын азайтуға бағытталған.

Бұл рәсімдер сақтық пен тәртіп сақтаудың маңызы зор екенін айқын көрсетеді. Әрбір кейіпкердің нақты рөлі мен қадамы бар, олар бір-бірімен үйлесіп, оқиғадан аман-есен өтуге жол ашады.

18. Басқа оқушылардың қауіпсіздігін сақтау жолдары

Зертханадағы қауіпсіздік тек жеке адамның ғана емес, барлық топ мүшелерінің ортақ міндеті. Бірінші оқиғада, бір бала басқа оқушының қауіпті әрекетін байқап, мұғалімге дереу хабарлаған. Бұл оның ұқыптылығы мен жауапкершілігін көрсетті, ал мұғалім оқиға орнына жылдам жетіп, жағдайды тоқтатты.

Екінші оқиғада, бір топ оқушысы химиялық заттарды дұрыс сақтамағандықтан, қауіпті жағдай туындады. Алайда, олар дұрыс қимылдап, қауіпсіздік техникасын қолдану арқылы зиянды төмендетіп, бәрі аман қалды. Бұл оқиғалардан шығарылатын негізгі сабақ - әркімнің бақылауы мен әрекеті зертхана қауіпсіздігі үшін шешуші роль атқарады.

Сондықтан, зертханада бір-біріне мұқият болу мен ерте ескерту жүйесін дамыту мектептерімізде оқушылардың жарақат алып қалмауына септігін тигізеді.

19. Зерттеу жұмысынан кейін тазалық пен жабдықтарды жинау

Зертханалық жұмыс аяқталған соң құрал-жабдықтарды дұрыс жинау өте маңызды. Біріншіден, қолданылған барлық құралдар мен ыдыстар мұқият жуылып, арнайы орнына қойылады. Бұл зертхананың гигиенасын сақтау және ұқыптылықты қамтамасыз етудің негізгі аспектісі.

Екіншіден, зерттеуде пайдаланылған қалдықтар мен материалдар арнайы белгіленген жәшіктерге тасталады. Мұндай шара бактериялық инфекциялар мен зиянды заттардың таралуын болдырмайды, айналамыздағы ортаға зиян келтірудің алдын алады.

Соңында, зертхана ауасы жақсы желдетіледі, жұмыс аяқталғаны жөнінде мұғалімге хабар беріледі және қолдар антисептикпен өңделеді. Бұл кезеңдер зертхана жұмысын қауіпсіз әрі сауатты аяқтауға көмектеседі.

20. Қауіпсіздік техникасы — зерттеу табысының кепілі

Қауіпсіздік шараларын сақтау - бұл тек формальды талап емес, зерттеу жұмысының сәтті өтуіне негізгі шарт. Техникалық қауіпсіздік пен өзара жауапкершілік оқушылардың жарақаттануын толық болдырмауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, қауіпсіздік техникасын басты назарда ұстау сенімді әрі сапалы зерттеу нәтижелерін алуға серпіліс жасайды.

Сонымен, әрбір оқушы мен мұғалімнің міндеті — осы ережелерді қатесіз орындау және қоршаған ортаның қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Зертханалық жұмыстардың ең басты мақсаты — білім алу, ал ол тек қауіпсіз жағдайда ғана толықтай іске асады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы білім министрлігі. Мектеп зертханаларының қауіпсіздік стандарты. — Алматы, 2021.

Сағындықова З.А. Зертханалық жұмыстардың қауіпсіздігі. — Астана: Ғылым, 2020.

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі. Химиялық заттармен жұмыс істеу ережелері. — Нұр-Сұлтан, 2022.

Қазақстан Республикасының Өртке қарсы қызметі. Өрт қауіпсіздігі бойынша әдістемелік нұсқаулық. — Алматы, 2021.

Молдағалиева А.Т. Психологиялық қауіпсіздік білім мекемелерінде: теория мен практика. — Қызылорда, 2023.

Қазақтану білімінің дамуындағы қауіпсіздік стандарттары. Алматы, 2020.

Мектеп зертханаларына арналған қауіпсіздік ережелері: оқулық. Нұр-Сұлтан, 2021.

Химия және биология зертханаларында қауіпсіздік техникасы. Алматы, 2019.

АР Кәсіптік оқыту: қауіпсіздік шаралары. Шымкент, 2022.