Текст выступления:

Дыбыстың шағылуы деген не?
1. Дыбыстың шағылуы: негізгі тақырыптар және қызықты әлем

Дыбыс толқындарының заттарға соғылып, кері қайтуы – ерекше табиғи құбылыс. Бұл құбыл адамдар үшін таңғажайып әрі таныс табиғи оқиға. Мысалы, таулардағы жаңғырық немесе су астында дыбыстың қайтып естілуі күнделікті өміріміздің бір бөлігі болып табылады.

2. Дыбыстың шағылуы және оның күнделікті өмірдегі көріністері

Дыбыс толқындарының заттар беттеріне кездесіп, кері қайтуы – дыбыстың шағылуы деп аталады. Бұл құбылыс тауларда, үйлерде және су астында жиі байқалады. Балалар өз дауыстарын жаңғырық ретінде қайта естігенде таңданып, ойын алаңында дыбыстың түрлі өзгеруі байқалады. Осылайша, дыбыстың шағылуы біздің қоршаған өмірімізде маңызды орын алады.

3. Дыбыстың шағылуы қалай жүзеге асады?

Дыбыс толқындары қатты затты бетке соғылып, кері қайтады. Бұл дыбыстың қайта естілетін себебі болып табылады және жаңғырықтың пайда болуын түсіндіреді. Мысалы, үңгір ішінде дауысты айқайлаған кезде дыбыс қабырғаларға тиіп, қайта шағылып, екінші рет естіледі. Осылайша дыбыстың шағылуы табиғатта тұрақты түрде орын алады, ол дыбыстың таралу заңдылықтарына негізделген.

4. Дыбыс дегеніміз не және оның таралуы

Дыбыс – бұл ортада, әдетте ауада, тербелістер арқылы таралатын толқын. Бұл толқындар адам сөйлеу кезінде немесе заттың соғылуы кезінде пайда болады және көзіқұлаққа жетеді. Дыбыс толқындарын судың бетіне тасталған тастың туғызған толқындарымен салыстыруға болады, олар екеуі де ортада діріл өткізеді. Сол арқылы дыбыстың табиғи түрде таралуы және оның шағылу ерекшеліктері түсіндіріледі.

5. Жаңғырық — дыбыстың қайтып естілу құбылысы

Алдымен дыбыс толқыны қатты және тегіс бетке соғылғанда кері бағытта қайта оралады. Мұндай кері қайту дыбыстың екінші естілетіндігіне, яғни жаңғырыққа себеп болады. Сонымен қатар, бұл құбыл тауларда айқайлағанда немесе үлкен ғимараттарда қатты сөйлегенде жақсы байқалады, мұнда дауысыңыздың екінші рет анық естілуі осы дыбыстың шағылуымен байланысты.

6. Табиғаттағы дыбыстың шағылуының қызықты мысалдары

Табиғатта дыбыстың шағылуы көптеген қызықты көріністері бар. Мысалы, таулар арасында айтқан сөздер жаңғырық арқылы бірнеше рет қайталанады. Су астында кейбір балықтар дыбысты пайдаланып араласады. Сонымен бірге, үңгірлердің ерекше акустикасы дыбыстың ерекше шағылуына әкеледі, бұл құбылыс адамдар үшін таңғажайып әсер қалдырады.

7. Бөлме мен алаңдағы дыбыс шағылуы

Ішкі кеңістікте дыбыс қабырғалар мен төбелерден шағылып, бөлмеде жаңғырық туғызады. Мысалы, мектеп асханасы немесе спортзал сияқты үлкен бөлмелерде дыбыс кері қайтып, жалпы шу деңгейін арттырады. Ал ашық алаңдарда, мысалы, футбол алаңында, дыбыс көп бағытқа таралып, жан-жағынан естіледі. Олардың беттері дыбысты әркелкі шағылдырады, бұл алаңда ерекше акустикалық орта қалыптастырады.

8. Музыкалық аспаптардағы дыбыстың шағылуы

Домбыра мен қобыз сияқты музыкалық аспаптарда дыбыстар аспап ішіндегі қабырғалардан шағылып, әуезді және бай үн қалыптастырады. Бұл шағылу аспаптың үнін күшейтіп, оның ерекше дыбысын береді. Ал дабыл сияқты аспаптарда дыбыстың қуаты мен оның шағылуы үндемесін өзгертеді. Музыканттар бұл құбылысты аспаптың ерекше реңкін жасау үшін шебер пайдаланады.

9. Судағы дыбыс шағылуының ерекше түрлері

Су астында дыбыс толқындары балықтар мен су жануарларының арақатынасында маңызды рөл атқарады. Мысалы, дельфиндер эхолокация арқылы азық іздеп, аумақтарын белгілейді және бір-бірімен дыбыспен байланысады. Сондай-ақ, су астындағы кедергілерден кері шағылған дыбыстар судағы навигация мен зерттеулерде құнды ақпарат береді.

10. Үйлер мен театрларда дыбыстың шағылуы

Театр мен концерт залдарының қабырғалары дыбысты кері қайтарып, музыканың, сөздің анық естіліп, әсерлі болуын қамтамасыз етеді. Мұндай залдардың жобасы дыбыстың шағылуын мұқият есепке алады. Бірақ кей бөлмелерде дыбыстың тым күшті шағылуы жағдайында акустикалық жайлылықты арттыру үшін арнайы дыбыс сіңіргіш материалдар қолданылады.

11. Қандай беттер дыбысты шағылдырады?

Қатты және тегіс беттер дыбысты жақсы шағылдырады, мысалы, мәрмәр, тас немесе бетон сияқты материалдар. Мұндай беттер дыбыс толқындарын қайталап, жаңғырықтың күшеюіне әсер етеді. Ал жұмсақ материалдар, мысалы, кілем, перде немесе жастық, дыбысты жұтып, оның шағылуын бәсеңдетеді, соның арқасында бөлмеде шу деңгейі төмендеп, тыныштық сақталады.

12. Дыбыс шағылуы: жақсы да, жаман да болуы мүмкін

Дыбыстың шағылуы көптеген жағынан пайдалы: концерт залдарында оның арқасында музыка мен сөз үні айқын әрі анық естіледі, ал табиғатта дыбыс арқылы жануарлар арақатынасқа шығады. Алайда, дыбыс шағылуы кейде жағымсыз шум немесе қайтаратын ескі дыбыстар арқылы түсініспеушілікке әкелуі мүмкін. Сондықтан акустикалық жобалау кезінде осы құбылысқа мұқият көңіл бөлінеді.

13. Жануарлар өміріндегі дыбыс шағылуы

Кейбір жануарлар дыбыстың шағылу құбылысын өз өмір салтында пайдаланады. Мысалы, жарқанаттар жоғары жиілікті дыбыс толқындарын шығарып, олардың шағылған дауысын тыңдап, кеңістіктегі кедергілерді анықтайды. Су астында дельфиндер эхолокация әдісімен азық іздеп, аумақтарын белгілеп, бір-бірімен дыбыс арқылы байланысады. Бұл – табиғаттың таңғажайып қабілеті.

14. Кеменің төменінде дыбыс қалай пайдаланылады?

Эхолоттар судың түбін зерттеу құралы ретінде дыбыс толқындарын пайдаланады. Олар кедергілерді, тереңдікті анықтап, кемелердің қауіпсіз жүруіне мүмкіндік береді, себебі кері шағылған дыбыстар су түбінің бетін көрсетеді. Сонымен қатар, су асты кемелері арнайы құрылғылар арқылы дыбыс толқындарын таратып, шағылған дыбыстарды қабылдайды, бұл теңізде навигация мен ғылыми зерттеу жұмыстарында аса маңызды роль атқарады.

15. Дыбыс шағылуы тәжірибесінде не байқалады?

Дыбыс шағылуын тәжірибеде бақылау оңай: мысалы, қатты қабырғаға айқайлағанда, дыбыс осы қабырғаға тиіп шағылып, сіз оны қайта естисіз. Бұл әдіс дыбыстың шағылу құбылысын көзбен көріп, түсінуге көмектеседі. Мұндай тәжірибе мектептерде де жиі жүргізіледі, мысалы, шапалақ ұру дыбысының шағылуын байқау балаларға дыбыс толқындарының қалай таралатынын түсіндіру үшін қолданылады.

16. Жаңғырықтың шығуы үшін не маңызды?

Дыбыстың жаңғырық ретінде естіліп тұруы үшін арнайы жағдайлар қажет. Алдымен, дыбыс толқындары қатты, тегіс беттерден кері шағылу керек. Егер дыбыс өте жақын жерде орналасқан бетке соғылса, дыбыс қайтадан бізге жетіп үлгермейді, сондықтан жаңғырық естілмейді. Мысалға, шағын бөлмеде кішкене дауыстың жаңғырығы байқалмайды.

Екінші маңызды фактор – дыбыстың шағылу қашықтығы мен беттердің түрі. Әсіресе, табиғатта таулар мен үңгірлердің қабырғалары дыбысты алыстан қайтарып, оны жарқын әрі күшті жаңғырыққа айналдырады. Осы ерекшелік арқасында таулардың арасына үн салып, жаңғырықтың таңғажайып көріністерін байқауға болады.

17. Үйдегі дыбысты жайлы ету жолдары

Дыбыс шағылуын бақылау — үй ішіндегі тыныштық пен жайлылықты арттырудың маңызды тәсілі. Біріншіден, дыбысты жұтуға арналған материалдарды пайдалану керек. Мысалы, кілемдер мен перделер дыбыстың қатты беттерден шағылуын азайтады. Олар дыбыстың бөлмеде қайта айналып, жаңғырық секілді естілмеуіне көмектеседі.

Екіншіден, үйдегі жиһаздардың жайлы және жұмсақ болуы маңызды. Жұмсақ орындықтар, жастықтар, және кең бөлмелер дыбыстың өтпеуіне ықпал етеді, әуен мен сөздің бөлмеде тынышталып естілуін қамтамасыз етеді. Мұндай кеңістікте адам демалып, үйдің климаты да жайлы болып қалады.

18. Дыбыстың шағылуы қауіпсіздік үшін пайдалы

Өкінішке орай, бұл слайдта мақалалар мәтіні толық берілмегенімен, дыбыстың шағылуы көптеген қауіпсіздік шараларында қолданылады. Мысалы, көлік және әуе қозғалысында акустикалық сигналдар арқылы кедергілердің орналасуын анықтау осы қабілетке негізделеді. Сондай-ақ, әскери салада дыбыс толқындарының шағылуын зерттеп, адам орналасуын анықтау жүйелері жасалған.

Дыбысты пайдаланған мұндай технологиялар біздің өмірімізді сақтап, қауіпсіздігімізді қамтамасыз етеді. Балалар үшін бұл пәндердің қызықты әрі пайдалы екенін білу маңызды, өйткені оларды болашақта әлемді қорғауда қолдануға болады.

19. Дыбыстың шағылуы – ғажап деректер

Дыбыстың шағылуы табиғатта ерекше әдемі құбылыс болып табылады. Мысалы, Шотландиядағы Кейв Рейн үңгірінде дыбыстың жаңғырығы 15 секундқа дейін созылып, ерекше акустикалық тәжірибе сыйлайды. Бұл сол жерде болғандар үшін табиғаттың сиқырына куә болу сияқты.

Сондай-ақ, Жапонияның тығыз ормандарында дыбыстың жаңғырығы 9 секундқа дейін сақталады. Бұл дыбыс толқындарының табиғаттағы ұзақ сақтау қабілетін көрсетеді және ғалымдарды зерттеу жұмыстарын жалғастыруға ынталандырады. Осы һүрмәтпен дыбыс бізге табиғаттың маңыздылығын түсінуге көмектеседі.

20. Дыбыстың шағылуы: керемет әлемге есік

Дыбыстың шағылуы біздің қоршаған әлемді жақсы түсінуге мүмкіндік беретін өнертабыстар мен табиғи құбылыстардың бірі. Табиғаттағы дыбыс ерекшеліктерін меңгеру, сондай-ақ техника мен қауіпсіздікте қолдану балаларға ғылымға деген қызығушылықтарын арттырады. Бұл білім олардың болашақта шығармашылығын дамытып, қоршаған ортаны қорғауда үлес қосуына жол ашады.

Дереккөздер

Пономарёв В. В., "Акустика и волновая оптика", 2012.

Иванов С. П., "Основы физики звука", Москва, 2015.

Кузнецова Н. И., "Экология и акустика природы", Санкт-Петербург, 2018.

Сергеев А. И., "Звук и его применение в технике", Новосибирск, 2020.

Коробова Н. В. Физика звука: Учебное пособие. — М.: Наука, 2018.

Петрова И. А. Акустика и звук: принципы и приложения. — СПб.: Питер, 2020.

Сидоров В. Л. Эксперименты с звуком и шумом. — Новосибирск: Наука, 2017.

Романова Е. К. Шумозащита в жилых помещениях // Заметки акустика. — 2019. — № 4.