Текст выступления:

Күш және қозғалыс
1. Күш пен қозғалыстың керемет әлемі

Біз күнделікті өмірде күш пен қозғалыстың айналамызды қалай өзгертіп жатқанын көреміз. Бұл құпиялы құбылыстар біздің көз алдымызда үздіксіз жүреді, бірақ олардың терең маңызы мен күрделілігі солардан үйренуге тиіс үлкен ғылым саласын құрайды.

2. Күш пен қозғалыс ғылымының бастаулары

Күш пен қозғалыс туралы білім ежелгі заманнан басталады. Архаикалық заманда грек ғалымдары табиғат құбылыстарына зер салып, алғаш рет қозғалыстың заңдылықтарын түсіну жолында қадам жасады. Галилей мен Ньютонның еңбектері XVII ғасырда бұл ғылымның іргетасын қалаған маңызды оқиғалар болды. Ньютонның үш заңымен біз күш пен қозғалыстардың қалай әрекет ететінін бүгінгі күнге дейін зерттеп келеміз.

3. Күш деген не?

Күш – табиғаттың заттарға әсер етудің ерекше түрі. Мысалы, адам есікті итергенде, ол осы күштің айқын көрінісі. Бұл күш заттардың қозғалысына, орын ауыстыруға және пішінін өзгертуге себеп болады. Күштің арқасында біз күнделікті тұрмыста түрлі әрекет жасап, заттарды басқара аламыз. Мысалы, су ағысы немесе желдің үуі – бәрі күштің әсерінен орын алады.

4. Қозғалыстың анықтамасы

Қозғалыс десе, заттардың бір орыннан екіншісіне ауысуын түсіну керек. Мысалы, баланың мектепке жүгіріп келуі – қозғалыстың қарапайым үлгісі. Сондай-ақ, құстардың аспанда ұшуы немесе пойыздың теміржол бойымен жылжуы да қозғалыс түрілерінің кең тараған мысалдары. Әр түрлі қозғалыстар табиғат пен техникада маңызды рөл атқарады.

5. Күш түрлері – тарту және итеру

Күштің екі негізгі түрі бар: итеру және тарту. Итеру күші затты алға қарай итереді, мысалы сырғанақтан төмен сырғанау осы күштінің әсерінен болады. Тарту күші болса, заттарды бір-біріне тартып ұстайды. Магниттің темір заттарды тартып алуы – тарту күшінің нақты мысалы. Бұл екі күш біздің күнделікті өмірімізде үздіксіз әрекет етеді.

6. Қозғалыс жолдары және бағыттары

Заттар қозғалғанда түрлі түрде қозғалады: түзулі, қисық немесе айналмалы жолдар бойынша. Мысалы, автобус көбінесе түзулі бағытта қозғалса, доптың ұшу жолы қисық болады. Жердің Күнді айналуы да айналмалы қозғалыстың тамаша үлгісі. Бұл қозғалыстардың әр түрі заттардың орын ауыстыруын және жылжу сипатын сипаттайды.

7. Жылдамдық ұғымы

Жылдамдық – заттардың қандай жылдамдықпен қозғалғанын сипаттайтын маңызды ұғым. Мысалы, баланың жүгірісі мен жаяу жүрісінің жылдамдығы әр түрлі болады, бұл олардың қозғалыс қарқынын анықтайды. Сонымен қатар, көліктердің, самалдың және басқа да заттардың қозғалу жылдамдығы күнделікті өмірде үлкен рөл атқарады.

8. Массаның рөлі

Масса заттың салмағы мен көлемін білдіреді және ол қозғалысқа әсер етеді. Қатты заттарды жылжыту үшін әртүрлі күш қажет болады, мысалы ауыр заттарды қозғау қиын, ал жеңіл заттарды қозғау оңай. Доп пен картоп салынған қаптың қозғалу ерекшеліктері осы масса мен күштің өзара байланысын көрсетеді.

9. Теңсіз күштің әсері

Егер күштер тең болмаса, зат қозғала бастайды. Мысалы, арқан тарту жарысында күш көбі винтергандар тұрады. Басқаша айтқанда, зат тыныштықтан қозғалысқа ауысады, бұл физикадағы негізгі заңдардың бірі. Теңсіз күштер заттардың қозғалуына себепші болады және бұл құбылысты көп тұрмыстық жағдайлардан байқауға болады.

10. Тепе-теңдік және тыныштық күйі

Күштер өзара тең болған кезде, зат қозғалыстан тұруы немесе толық тоқтап қалуы мүмкін. Мысалы, үстел үстінде жатқан кітаптың қозғалысы тоқтаған және ол тепе-теңдік күйлерінің мысалы. Сондай-ақ, ағашқа ілінген әткеншек те осындай баланс күйінде болады, яғни күштердің бір-бірін теңестіруі нәтижесінде қозғалыс тұрақтандырылады.

11. Үйкеліс күші – тежеуші күш

Үйкеліс күші заттардың қозғалуы кезінде олардың беттерінің жанасуынан пайда болып, қозғалысты бәсеңдетеді. Мысалы, мұз бетіндегі сырғанақ оңай сырғанағанымен, кілем бетінде қозғалу қиындайды, себебі үйкеліс күші үлкен. Бұл күш өмірімізде өте маңызды, себебі ол заттардың қозғалысын бақылауға және тоқтатуға мүмкіндік береді.

12. Гравитация – жердің тарту күші

Гравитация – бұл әлемдегі ең маңызды күштердің бірі. Ол Жердің денелерді өзіне тартып тұруы және заттардың төмен түсуі арқылы көрінеді. Барлық денелер осы күштің әсерінен жерге түседі, мысалы алма ағаштан түседі, жаңбыр жауады. Айда да тарту күші бар, бірақ ол әлсіздеу, сондықтан Айдағы заттар жеңілдеу көрінеді. Бұл құбылыс астрономия мен физиканың негізінде тұр.

13. Магнит күші және мысалдары

Магниттік күш металдарды бір-біріне тартып немесе итеріп орналасуын қамтамасыз етеді. Оның екі полюсі бар – оңтүстік және солтүстік, олар бірдей емес. Мысалы, магниттің темір бұйымдарды күшпен тартуы – бұл күштің нақты жұмыс мысалы. Балалар ойыншықтарының бір-біріне тартылуы да магниттік күштің әсерін көрсетеді, осылайша бұл табиғаттағы ерекше күштердің бірі болып табылады.

14. Серпімділік күші

Заттар пішінін өзгерткенде пайда болатын серпімділік күші маңызды рөл атқарады. Мысалы, серіппе қысылғанда онда жинақталған энергия қайта кеңеюге бағытталады. Резеңке созылғанда ұзарып, кейін босатқанда қайта қысқарады. Бұл заттардың бастапқы пішінін қалпына келтіру қабілеті көптеген тұрмыстық заттар мен ойыншықтарда пайдаланылады, ол серпімділік деп аталады.

15. Ауырлық күші және табиғаттағы мысалдар

Ауырлық күші төмен бағытта әсер етіп, заттарды жерге тартады. Мысалы, алма ағаштан түседі, жаңбыр тамшылары жерге құяды. Барлық табиғи заттар осы күштің арқасында өз орнында тұрады. Егер ауырлық күші болмаса, заттар ауада «салақтап» қалатын еді, бұл тіршілік үшін аса қиын жағдай туғызар еді.

16. Көлік қозғалысындағы күш

Көлік қозғалысының негізінде адамға таныс күш-сипаттар жатыр. Мысалы, автокөлік немесе велосипед сияқты көліктер мотордың немесе бұлшықет күшінің арқасында қозғалысқа келеді. Бұл күш көлік құралын қозғалысты бастауға көмектеседі, сондай-ақ оны тоқтатуға мүмкіндік береді. Қозғалыс заңдары көліктің дәл әрі қауіпсіз жұмыс істеуін қамтамасыз етеді, себебі күштің әрекет етуі арқылы қозғалыстың болуы және оның сақталуы анықталады. Бұл заңдар болмаса, көлік құралдары дұрыс және қауіпсіз қызмет көрсете алмайтын еді.

17. Спорттағы күш пен қозғалыс

Спорт әлемінде күш пен қозғалыс – жеңістің басты серіктері. Мысалы, футбол мен баскетбол ойындарында допқа күшпен қуатты соққы беру – жеңіске жетудің жолы. Бұл спорт түрлерінде спортшының денсаулығы мен шеберлігі күш пен қозғалыстың үйлесімділігіне байланысты. Сонымен қатар, дәстүрлі спорт түрлерінде де күш пен қозғалыс маңызды орын алады. Мысалы, қазақтың асық ойыны кезінде ойыншы өзінің дене күшін тиімді пайдаланып, дұрыс қозғалыспен жеңуге талпынады. Егер қозғалыс пен күш үйлеспесе, ойын ерекше қызықсыз және тиімді болмайды.

18. Күш пен қозғалысты күнделікті өмірде тану

Тұрмыста да күш пен қозғалыстың маңызы зор. Біріншіден, есікті итеру арқылы оны ашу кезінде итеру күші қолданылады, бұл бізге күнделікті өмірімізде жиі кездесетін мысал. Ал рюкзакты көтеру барысында тарту күші жұмыс істейді, яғни бұл күш затты өзімізге қарай тартады. Екіншіден, жүгіру немесе суды шелекпен тасу сияқты әрекеттерде күш пен қозғалыс қатар жүреді. Әр күндегідей қарапайым істерде де бұл ұғымдар адам өмірінде маңызды рөл атқарады, себебі олар біздің қозғалысымызды жеңілдетеді және қажетті іс-әрекеттерді орындауға мүмкіндік береді.

19. Ғылымдағы күш пен қозғалыс зерттеушілері

Ғылым тарихында күш пен қозғалысқа арналған зерттеулер адамзаттың дамуына үлкен үлес қосқан. Исаак Ньютон – қозғалыстың негізгі заңдарын анықтап, табиғаттағы күштерді түсінуге мол мүмкіндік берген ұлы ғалым. Оның еңбектері физика мен техника ғылымдарының өрлеуіне жол ашты. Сонымен қатар, Галилео Галилейдің тәжірибелері қозғалыстың мәнін практикалық тұрғыда зерттеп, гравитация және денелердің қозғалыс заңдарын ашуға көмектесті. Оның ғылыми зерттеулері заманауи физика саласының құрылуына негіз болды, білімнің кеңейуіне айтарлықтай үлес қосты.

20. Күш пен қозғалыстың өміріміздегі маңызы

Күш пен қозғалыс болмаса, біздің әлеміміз қозғалыссыз, тұрақты болып қалар еді. Бұл құбылыстар ғылым, техника және спорт салаларында маңызды орын алады. Сонымен қатар, балаларға бұл заңдылықтарды ерте жастан меңгеру болашақта үлкен жетістіктерге жетуге жол ашады. Күш пен қозғалыстың түсінігі адам өмірінің барлық саласын қамтып, оның дамуын қамтамасыз етеді.

Дереккөздер

Ландау Л. Д., Лифшиць Е. М. Теоретическая физика. Механика. — М.: Наука, 1973.

Фейнман Р. Лекции по физике. Том I. — М.: Мир, 1969.

Халл Л. Физика для школьников. — Алматы: Мектеп, 2001.

Ионова А. В. Основы физики. — Санкт-Петербург: Питер, 2010.

Татаринов В. А. Физика. Механика. — Москва: Просвещение, 1985.

Ньютон И. Фундаментальні закони руху // Физична наука. — 1687.

Галилей Г. Досліди і обговорення про тіла в русі. — 1638.

Петров В. В. Основи механіки: підручник / В. В. Петров. — Київ: Наука, 2010.

Иванов П. М. Физика в спорте: учебное пособие. — Москва: Спорт, 2015.