Текст выступления:

Адамның дене мүшелері
1. Адамның дене мүшелеріне қызықты саяхат

Адамдардың денесі - ғажайып машина, онда әр бір мүше маңызды рөл атқарады. Әр дене мүшесі бізге өмір сүруге көмектесіп, өз қызметін адал атқарады. Осы сәттен бастап, адамның денесінде бірге жұмыс істейтін мүше-ұйымдардың сырлы саяхатына аттана отырып, олардың ерекшеліктерін бір-бірлеп танып көрейік.

2. Біздің денеміз туралы не білеміз?

Адам денесі көптеген мүше-жүйелерден құралған күрделірек үйлесімді жүйе. Олардың әрқайсысы өзіндік қызмет атқарып, бірге жұмыс істегенде дененің саулығы мен күшін қамтамасыз етеді. Бұл мүшелердің әрқайсысы өміріміздің сапасын анықтауда маңызды рөлге ие.

3. Бас — ең басты мүше

Бастың ішінде ми орналасқан, ол адам ойлау, есте сақтау және сезімталдық функцияларын басқарады. Ми - біздің санамыздың алтын кілті. Сонымен қатар, бетте көз, мұрын, ауыз және құлақ сияқты сезім мүшелері орналасқан, олар әлемді тануда басты көмекшілеріміз болып табылады.

4. Мойын — бас пен денені байланыстырушы

Мойын бас пен денені жалғап тұратын ерекше орын. Ол жүрек, миды және тыныс алу жолдарын қорғауға көмектеседі. Мойын арқылы басіміз барлық маңызды функцияларға денемізбен байланысады, синхронды жұмыс істеуді қамтамасыз етеді. Осы жолмен оттегі мен қан айналады, дененің тепе-теңдігі сақталады.

5. Дене: кеуде мен іштің ғажайыптары

Кеуде ішінде жүрек пен өкпе орналасады, олар адамның өмірлік қызметін қамтамасыз етеді. Жүрек қан айналымының моторы болса, өкпе арқылы таза ауаға дем аламыз. Іш қуысында асқазан, бауыр және басқа да маңызды мүшелер бар, олар тағамды қоректік заттарға бөлшектеп, энергия береді. Бұл мүшелердің бірлікті жұмысы денеміздің күші мен қуатын арттырады.

6. Жүрек — кішкентай мотор

Жүрек 24 сағат үздіксіз жүйелі түрде жұмыс істеп, қанды денеге айдайды. Оның соғуы біздің өміріміздің ырғақтылығын белгілейді. Жүрек бұлшықет ретінде ұдайы қан айналымын қамтамасыз етіп, ағзаны қажетті оттегі мен қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Медицина тарихында жүрек қызметі туралы көптеген зерттеулер жүріп, оның маңыздылығы түсіндірілген.

7. Өкпе — таза ауаның қайнар көзі

Өкпе арқылы адам таза ауаны қабылдап, оны қанға жеткізеді, осылайша организмге өмірлік маңызды оттегі түседі. Өкпе тыныс алудың негізгі орган болып табылады. Әр тыныс алғанда өкпе ауадағы зиянды заттарды сүзгіден өткізіп, денеге энергия береді. Ашық ауадағы таза тыныс адамның денсаулығын жақсартады және күш-қуат береді.

8. Асқазан және ас қорыту

Адамның ас қорыту жүйесі тағамды энергияға айналдыратын ерекше механизм болып табылады. Асқазандағы қышқылдар мен ферменттер тағамды ыдыратып, қоректік заттарды сіңіруге дайындайды. Астың ыдырауы адамның күнделікті өмірдегі белсенділігін қамтамасыз етеді. Жақсы ас қорыту денсаулықтың негізгі кепілі ретінде танылады.

9. Қол: ұстау мен жасау шебері

Қолдар саусақтарымен заттарды жеңіл ұстап, әртүрлі күрделі әрекеттерді орындауға мүмкіндік береді. Олар біздің шығармашылығымыздың негізі ретінде қызмет етеді. Қол арқылы жазу, сурет салу немесе ойын ойнау адамға өзін-өзі көрсетуге, білім алу мен өнер игеруге жағдай туғызады.

10. Аяқ — әрқашан қозғалыста

Аяқтарымыз бізді өмір бойы алға жетелейтін сенімді тірек. Олардың арқасында біз жүгіреміз, секіреміз, әрі кең әлемді аралаймыз. Аяқтың бұлшықеттері мен сүйектері бірге жұмыс істеп, тұрақтылық пен қозғалысты қамтамасыз етеді. Жаяу серуендеудің денсаулыққа пайдасы зор, ол күш-қуатты арттырады.

11. Тері — қорғаныш пен сезім

Тері – дененің ең үлкен органы, ол сыртқы ортадан қорғаныс қызметін атқарады. Тері жарақаттан, инфекциялардан қорғап, температурамызды реттеп отырады. Сонымен қатар, тері арқылы біз ыстық пен суықты, ауырсыну мен жанасуды сеземіз. Тері қабаты үнемі жаңарып, денсаулықтың айнасы сияқты қызмет етеді.

12. Шаш пен тырнақтың денеге қызметі

Шаш пен тырнақтар адам денесінің қосымша қорғаушы қабаттары болып табылады. Шаш бас терісін сыртқы әсерлерден сақтайды, ал тырнақтар қол мен аяқ ұштарын қорғап, сезімталдықты арттырады. Сонымен бірге, олар адамның сыртқы бейнесіне ерекше сән береді, мәдени және эстетикалық маңызы зор.

13. Сүйек — дененің тірегі

Сүйек жүйесі біздің дененің тірегі, ол мықты қаңқаға айналып, бұлшықеттер мен мүшелерді қолдайды. Сүйектер буындар арқылы байланысып, қозғалысқа мүмкіндік береді. Денеде әртүрлі пішіндегі сүйектер бірігіп, адамға тік тұруға, жүруге жағдай жасайды. Сонымен қатар, сүйек қуыстары ішкі органдарды зиянды әсерден қорғайды.

14. Бұлшықеттердің маңызы мен қызметі

Бұлшықеттер – дененің қозғалғыштығын қамтамасыз ететін биологиялық қозғалтқыштар. Олар сүйектерге қосылып, адамның қозғалуына, жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Бұлшықеттердің күші дененің әрбір қимылын басқарады, сонымен қатар ішкі ағзалардың дұрыс қызметін де қамтамасыз етеді. Олардың дайындығы мен сергектілігі – адамның денсаулығының кепілі.

15. Көз – әлем терезесі

Көз – адамға әлемді көріп, түсінуге мүмкіндік беретін ерекше орган. Олар жарық пен түстерді қабылдап, айналадағы заттардың пішінін айқындайды. Көздеріміз арқылы біз эмоцияларды, адамдардың көңіл-күйін түсінеміз. Көз – шығармашылық пен білімнің бастауы ретінде адамның әлсіздігі мен күшін көрсетеді.

16. Құлақтың ерекшеліктері мен қызметтері

Құлақ — адам денесінің ерекше мүшесі, ол тек дыбысты қабылдап қана қоймай, тепе-теңдікті сақтауда да маңызды рөл атқарады. Бұл органның құры­лысы күшті әрі күрделі: сыртқы, ортаңғы және ішкі құлақ бөліктерінен тұрады. Ішкі құлақта орналасқан вестибулярлы аппарат адамның қозғалысын, басының бұрылуын сезініп, балансын сақтауға көмектеседі. Мысалы, сіз велосипейді жүргізгенде не болмаса домбыра тартып отырғанда, құлақтың бұл қызметі өте қажет болады. Осындай нәзік механизмнің арқасында адам айналадағы дыбыстарды анықтап, сонымен бірге тұрақтылықты сақтайды, бұл оның күнделікті өмірдегі сергектігі мен қозғалысының негізінде жатыр.

17. Мұрын – иісті тану шебері

Мұрын – біздің денемізге ауа кіретін маңызды жол ғана емес, ол сонымен қатар сезім мүшесі ретінде табиғаттың, тағамның, гүлдің иістерін танып білуге мүмкіндік береді. Мұрын ішіндегі нақтылы құрылымдар атмосфераны сүзгіден өткізіп, шаң мен микробтардың ішке енуін тежейді, бұл организмді сыртқы зиянды факторлардан қорғайды. Қызықтысы сол, адам мұрын арқылы мыңдаған әр түрлі иістерді ажырата алады, мысалы, қарақұмық дәнінің, теңіз самалының немесе жаңа пісірілген нанның хош иісін бірден сезінеді. Осы қасиеттер мұрынды нәзік биологиялық шеберге айналдырады.

18. Ауыздың өмірдегі рөлі

Ауыз – тек тамақ қабылдау және сөйлеу ғана емес, сонымен бірге адам денесінің денсаулығын сақтауында маңызды роль атқарады. Ол азық-түлікті ауыздықтап, ыдыратқыш ферменттер арқылы қоректік заттарды сіңіруге көмектеседі. Сонымен бірге, ауыз жүзінде орналасқан тіл, таңдай және сілекей бездері ыдырату үдерісін іске қосады. Мысалы, ауыз арқылы шығатын сөз – адамның қоғамдағы қарым-қатынасының негізі, ал тіс пен тіл дененің қорғаныш жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Осылайша, ауыз дененің тамақ қабылдауына, денсаулыққа және әлеуметтік өзара іс-қимылға әсер етеді.

19. Денсаулық пен дене күтімінің маңызы

Денеңізді таза ұстау – денсаулықтың негізі. Жиі қолды сабынмен жуу арқылы инфекциялардан қорғануға болады, бұл әсіресе балалар мен мектеп жасындағы балалар үшін өте маңызды. Тістерді күнде тазалау сау ауыз қуысын қамтамасыз етіп, дем алудың жақсаруына және аурулардың алдын алуына ықпал етеді. Сонымен қатар, дұрыс тамақтану мен жеткілікті су ішу – салауатты өмірдің кепілі. Бұл әдеттер организмді күшейтіп, энергияны арттырады және ауруларға қарсы тұру қабілетін жоғарлатады. Ежелгі медицинада және қазіргі заманда да дене күтіміне берілген маңыз өзекті екені күрделенді.

20. Біздің дене мүшелеріміз – нағыз батырлар!

Әрбір дене мүшесі өз алдына ерекше әрі маңызды қызмет атқарады. Олар бірге үйлесімді жұмыс істеп, адамға өмір сүруге қуаныш пен мүмкіндік сыйлайды. Денемізге қамқорлық жасап, оны құрметтеу – өмірдің ұзақ әрі бақытты болуына септігін тигізеді. Бұл батырларымызды жақсы танып, олардың маңызын ұғыну әрқайсымызға денсаулығымызды сақтауда көмек береді.

Дереккөздер

Гайдар Б. Адам анатомиясы. – Алма-Ата: Мектеп, 1987.

Новиков С. И. Физиология человека. – Москва: Наука, 2000.

Петров В.И. Биология человека. – Санкт-Петербург: Питер, 2010.

Смирнова Е. А. Основы анатомии и физиологии. – Екатеринбург: УрФУ, 2015.

Кузнецова Н.В. Человеческое тело и здоровье. – Москва: Просвещение, 2012.

Иванов С. Психология восприятия и обработка слуховой информации. – М.: Наука, 2012.

Петрова Г. М. Орган обоняния человека: строение и функции. – СПб.: Издательство СПбГУ, 2015.

Сидоров А. В. Роль пищеварительной системы в здоровье человека. // Журнал биологии. – 2018. – №3. – С. 45-50.

Козлова Н.Н. Гигиена и основы здорового образа жизни. – М.: Медицина, 2010.

Медицинская энциклопедия. – Т. 5. – М.: Советская энциклопедия, 1981.