Текст выступления:

Сумен барлығы бірдей қамтамасыз етілген бе?
1. Су ресурстарының тең бөлінуі: басты тақырыптары мен маңызы

Жер шарының 7,9 миллиард адамын сумен қамтамасыз ету – қазіргі заманның ең өзекті әрі күрделі мәселелерінің бірі болып табылады. Су – тіршіліктің, экономиканың және тұрақты дамудың басты негізі. Сондықтан, су ресурстарының дұрыс және әділ бөлінуі әлемдегі халықтардың өмір сапасын жақсартуда маңызды рөл атқарады.

Табиғи судың шектелгендігін, халық санының өсуін және климаттың өзгеруін ескерсек, су мәселесі бүгінгі таңда жаһандық сын-тегеурінге айналғанын түсінуге болады. Осы орайда Қазақстанның халықаралық және аймақтық су ресурсымен қамтамасыз етілу жағдайы ерекше мәнге ие.

2. Судың тарихи және қоғамдық маңызы

Су – адамзат өркениетінің бастауы. Ежелгі заманда өзен-көл басында қалалар, мәдениеттер пайда болды. Мысалы, Месопотамия, Қытай және Үнді өркениеттері өзендердің жағалауында дамыды. Су тек тіршілік көзі ғана емес, сонымен қатар экономикалық және әлеуметтік дамудың қозғаушы күші болды.

XX-XXI ғасырларда индустрияның, ауыл шаруашылығы мен халық санының өсуі суға сұранысты арттырды. Алайда, судың теңсіз бөлінуі және ластануы кедейлік, ауру, әлеуметтік тәртіпсіздік сияқты әлеуметтік мәселелерге әкеліп соқты. Осыған байланысты су мәселесі халықаралық қауымдастықтың басты назарында тұр.

3. Қазақстандағы су қорларының сипаттамасы

Қазақстан – суы шектеулі мемлекеттердің бірі. Жыл сайын елімізде шамамен 100 миллиард текше метр су пайда болады, оның 56%-ы ішкі су көздерінен – өзендер мен көлдерден алынады. Бұл көрсеткіш климаттық және географиялық ерекшеліктерге байланысты тұрақты өзгеріп отырады.

Басқа 44%-ы негізінен көршілес Ресей, Қытай, Қырғызстан және Өзбекстан арқылы ағып келетін трансшекаралық өзендер есебінен қамтамасыз етіледі. Қазақстанның су қауіпсіздігі осы траншекаралық ресурстардың тиімді пайдаланылуына тікелей байланысты.

Сонымен қатар, ыстық және құрғақ маусымдарда су тапшылығы 15-20 пайызға дейін ұлғаяды, бұл әсіресе ауыл шаруашылығына ауыр зиян келтіреді. Судың жетіспеушілігі егіншілікте өнімнің азаюына және халықтың әлеуметтік әл-ауқатына әсер етеді.

4. Тұщы судың таралуы мен тапшылық себептері

Дүниежүзілік су қорының тек 2,5%-ы тұщы суда шоғырланған, соның жартысынан көбі мұздықтар мен қар жамылғысында сақталады, бұл су ресурстарының қолжетімділігін айтарлықтай шектейді. Тұщы судың тек 30,1%-ы жерасты су қоймаларында, ал 1,2%-ы өзендер мен көлдерде орналасқан.

Бүгінгі таңда миллиардтан астам адам таза ауыз суға қолжетімсіздікпен бетпе-бет келеді. Бұл олардың денсаулығы мен өмір сүру сапасына қауіпті әсерін тигізеді, әсіресе дамушы елдерде және құрғақ аудандарда.

Су тапшылығының негізгі себептері ретінде халық санының қарқынды өсуі, климаттың күрт өзгеруі, сондай-ақ адам қызметінің табиғатқа зиянды әсерлері саналады. Сондықтан су ресурстарын тиімді басқару және қорғау – жаһандық және жергілікті деңгейдегі міндет.

5. Суға бай және тапшы елдердің ерекшеліктері

Төменгі су ресурстарымен елдерде (мысалы, Мысыр, Сауд Арабиясы) су тапшылығы ауыл шаруашылығына және ішкі қажеттіліктерге әсер етеді, олар суды үнемдеуге және қайта өңдеуге ерекше көңіл бөледі. Ал суға бай елдер — Канада, Ресей — табиғи ресурстарын тиімді пайдаланып, тұрақты дамуды қамтамасыз етеді.

Мысалы, Канада әлемдегі ең үлкен тұщы су қорына ие, сонымен қатар су тазалау мен бөлу технологияларын дамытқан. Осылайша, елдер су тапшылығы мен молдығы жағдайына қарай әртүрлі стратегияларды қолданады.

6. Аймақтар бойынша халықтың таза суға қолжетімділік үлесі (2020)

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2020 жылғы мәліметіне сәйкес, Еуропа және Ресей орталығының тұрғындары таза суға кең қолжетімділікке ие. Бұл жоғары деңгейде санитарлық-гигиеналық жағдайды қамтамасыз етеді.

Дегенмен, аймақтар арасындағы айырмашылықтар айтарлықтай, кейбір дамушы мемлекеттер мен шалғай аудандарда таза суға қолжетімділік төмен. Мұндай айырмашылықтар халықтың өмір сүру сапасына және денсаулық жағдайына теріс әсер етеді. Сондықтан су инфрақұрылымын жақсарту мен әділ су бөлу жүйесін құру аса маңызды.

7. Су тұтыну салалары және үлестік көрсеткіштері

БҰҰ-ның су бойынша жаһандық есебіне сәйкес, ауыл шаруашылығы әлемде суды тұтынудың ең үлкен бөлігін алады. Бұл, әсіресе дамушы елдерде анық көрінеді, себебі су ресурстарының басым бөлігі егіншілікті қамтамасыз етуге жұмсалады.

Өнеркәсіп пен тұрмыстық тұтыну су көлемінің аз бөлігіне ие. Тиімді су пайдалану ауыл шаруашылығында өнімділікті арттыру және суды үнемдеу үшін қажетті. Осы салада қолданылатын жаңа технологиялар мен әдістер тұрақты дамудың негізі болып табылады.

8. Су жетіспеушілігінің өмірге әсері

Су тапшылығының салдары әртүрлі, олардың ішінде:

Денсаулыққа қауіп: таза су тапшылығы жұқпалы аурулардың таралуына әкеледі.
Экономикалық әрі әлеуметтік қысым: суды іздеуге жұмсалатын уақыт пен күш күнделікті өмірді қиындатады.
Білім беру саласына ықпал ету: балалардың мектепке баруына және білім алуына кедергі жасайды.
Қоғамдық тұрақсыздық: су ресурстарын алу және бөлу мәселелері ел ішінде жанжалдар туғызуы мүмкін.

Осындай күрделі мәселелер су қорларын тұрақты басқаруды және жаңа инновацияларды талап етеді.

9. Денсаулық және балаларға әсері

Ластанған су мен оның жетіспеушілігі жыл сайын 1,7 миллион адамның өмірін қияды, әсіресе бұл санның басым бөлігі балалар. Бұл трагедия қозғалмалы инфекциялардың таралуымен және санитарлық жағдайдың жетіспеуімен байланысты.

Диарея және іш сүзегі сияқты аурулар балалардың денсаулығын әлсіретіп, олардың өсуі мен дамуына теріс әсер етеді. Осы аурулар білім алуына кедергі жасап, ұлттың болашағын қатерге ұшыратады.

10. Су ресурстарының сарқылу себептері

Судың сарқылуы – бұл ұзақ уақыт ішінде судың табиғи және антропогендік себептермен азаюы. Мысалы, XX ғасырдың соңынан бастап халық саны күрт өсті, өнеркәсіп төңірегінде суды пайдалану артты.

Сонымен қатар, климаттың өзгеруі – жауын-шашынның азаюы және жоғары температура – судың булануын күшейтіп, судың табиғи қорларын төмендетті. Адамның су құрылымдарын ластауы мен заңсыз су пайдалану бұл процесті жеделдетті.

11. Суды үнемдеу мен инновациялар: тиімді шешімдер

Қазіргі уақытта су ресурстарын үнемдеуге бағытталған инновациялық технологиялар кеңінен енгізілуде. Мысалы, Израильдегі су үнемдеу жүйелері мен тамшылатып суару техникасы ауыл шаруашылығында су шығынын едәуір азайтты.

Сонымен бірге, сумен қайта өңдеу және тұщыландыру технологиялары дамуда, бұл су тапшылығы басталған аймақтар үшін тиімді шешім болып табылады. Осындай бастамалар жаһандық деңгейде су ресурстарын тұрақты пайдалану саясатын қолдайды.

12. Қазақстан халқының таза суға қолжетімділігі, 2022

Қазақстан Республикасының Су ресурстары комитетінің 2022 жылғы деректері бойынша, елде 700-ге жуық ауыл орталықтандырылған су жүйесіне қосылмаған. Бұл мәселе ауылдық аудандарда тұратын тұрғындардың таза суға қолжетімділігін шектейді.

Қалалық және ауылдық жерлер арасындағы суға қолжетімділіктің айырмашылығы бар, алайда жалпы көрсеткіш жоғары деңгейде екендігін атап өту қажет. Бұл елдің су инфрақұрылымын дамытудың маңызды бағыттарының бірі болып қала береді.

13. Су тапшылығының әлеуметтік салдары

Су тапшылығы әсіресе әйелдер мен қыз балалардың күнделікті өміріне үлкен ауыртпалық әкеледі, себебі су тасымалы оларға қосымша ауыр жүк болып табылады.

Ауылдық жерлерде бұл мәселе балабақша мен мектептердің жұмысына кері әсерін тигізеді, нәтижесінде білім сапасы төмендейді. Сонымен қатар, су жетіспеушілігі адамдардың ауылдан қалаға көшуін жеделдетіп, экономикалық және әлеуметтік теңсіздіктің артуына себеп болады.

14. Су ресурстарын әділ бөлу механизмдері

Трансшекаралық өзен-көлдерді бөлісуді қамтамасыз ететін мемлекетаралық келісімдер маңызды, олар аймақтық тұрақтылық пен әділдікті сақтайды. Мұндай келісімдер су пайдалану квоталарын анықтап, әр елдің мұқтаждықтарын теңестіруге мүмкіндік береді.

Ұлттық деңгейде су заңнамасын жетілдіру, сондай-ақ жергілікті қоғамдастықтардың су ресурс басқаруына қатысуын арттыру әділдікті нығайтады. Сондай-ақ халықаралық ынтымақтастық пен ақпарат алмасу жанжалдарды болдырмау мен суды тиімді бөлу үшін аса маңызды.

15. Айқын су тапшылығы байқалатын елдер

Дүниежүзілік банк 2023 жылғы есебіне сәйкес, Шығыс және Орталық Азия, Таяу Шығыс аймақтарында су тапшылығы аса жоғары деңгейде байқалады. Бұл аймақтарда әрбір 1000 адамға шаққандағы су қоры өте төмен.

Оған қарама-қарсы, Солтүстік елдерде табиғи су ресурстары мол және оларды тиімді пайдалану деңгейі жоғары. Бұл айырмашылықтар су саясатының әртүрлілігін және су тапшылығы проблемасын шешудегі елдердің ерекше қажеттіліктерін көрсетеді.

16. Судың алынуы, қолданылуы және қайта өңделуі

Су — біздің ғұмыр көзіміз, оның алынуы, қолданылуы және қайта өңделуі күрделі, бірнеше кезеңнен тұратын процесс. Бұл процестің толық тізбегінде негізгі этаптар мен кедергілер бағындырылуы тиіс. Ең алдымен, судың табиғи көздерінен алынуы басталады — бұл өзендер, көлдер немесе жер асты сулар болуы мүмкін. Содан кейін су тазарту және өңдеу нысандарына жіберіледі, онда ол адам тұтынуы үшін қажетті стандарттарға сәйкестендіріледі. Қолдану сатысында су тұрмыстық, өндірістік немесе ауыл шаруашылығы мақсаттарында пайдаланылады. Қайта өңдеу кезеңінде қолданыстан шыққан су арнайы техникалар арқылы тазартылады және қажет болса, қайта пайдалану үшін қайта бағытталады. Бұл толық цикл, яғни "судың толық тізбегі", су ресурстарын ұтымды басқару үшін өте маңызды. Сондай-ақ, бұл жолда кедергілер кездеседі, мысалы, су ластануы, инфрақұрылымның ескіргендігі мен жеткіліксіздігі, және экологиялық қауіптер. Қазақстанда да бұл мәселелерге ерекше назар аударылады, себебі су – шектеулі ресурс, және оның әр литрі қазынамыз.

17. Халықаралық жобалар мен олардың нәтижелері

Қазақстан әлемдік қауымдастықпен тығыз ынтымақтастықта, су ресурстарын басқару саласында халықаралық жобалар жүзеге асыруда. Мысалы, трансшекаралық өзендердің су қорларын әділ пайдалану мен қорғау мақсатында бірнеше меморандумдар мен келісімдер жасалған. Бұл жобалар ауқымында су ластануын азайту, су тазарту технологиясын енгізу және Қазақстан мен көршілес елдер арасындағы диалог нығайтылды. Сонымен қатар, су үнемдеу және қайта өңдеу әдістерін жетілдіру бағытында Еуропалық одақтың қолдауымен пилоттық жобалар іске асырылып келеді. Олардың нәтижесінде судың сапасы жақсарып, ауылдық жерлерде таза суға қолжетімділік артты. Әлемдік сарапшылардың пікірі бойынша, мұндай халықаралық тәжірибе алмасу су қауіпсіздігін қамтамасыз етуде аса маңызды. Қазақстанның су мәселелеріндегі халықаралық жобаларға қатысуы еліміздің су қауіпсіздігі мен тұрақты дамуына айтарлықтай әсер етеді.

18. Қазақстандағы су саясатының негізгі бағыттары

Қазақстан су ресурстарын басқару саласында нақты әрі мақсатты саясат жүргізуде. Бірінші бағыт – 2025 жылға дейін орталықтандырылған таза су жүйелерін толық қамтамасыз ету. Бұл дегеніміз, барлық ауыл және қала аймақтарында сапалы, қауіпсіз сумен қамтамасыз ету үшін инфрақұрылым жаңартылып, жаңа жүйелер орнатылады. Екінші маңызды бағыт — трансшекаралық су көздерін әділ пайдалану. Қазақстан көрші елдермен бірлесіп, су ресурстарын тиімді және экологиялық тепе-теңдікте басқару жөнінде халықаралық меморандумдарды қабылдап, ынтымақтастықты кеңейтеді. Үшінші бағыт – суды үнемдеу және экологиялық мәдениетті қалыптастыру. Бұл бағыт бойынша мемлекеттік бюджеттік бағдарламалар іске қосылып, тұрғындар мен өндірістерге суны тиімді пайдалану тәртібі насихатталады. Осы саясаттың негізінде Қазақстан өзінің су қауіпсіздігін нығайтып, экологиялық тепе-теңдікті сақтауға белсенді үлес қосуда.

19. Жеке және қоғамдық суды үнемдеудегі рөліміз

Су ресурстарын сақтау – әр адамның саналы міндеті. Үйде қарапайым қимылдар, мысалы, крандарды уақытылы жауып, суды қайта пайдалану әдістерін қолдану арқылы көп суды үнемдеуге болады. Мектептерде балаларға судың маңыздылығы туралы білім беру маңызды, бұл олардың экологиялық сана-сезімін қалыптастырады және болашақта дұрыс әрекет етуге тәрбиелейді. Қоғамдық ұйымдар да белсенді жұмыс атқарады: су сапасын бақылап, тұрғындарды су үнемдеуге ынталандырады, олардың жауапкершілігін арттырады. Барлық осы шаралар — жеке адамның сана-сезімінен бастап, қоғамның кең ауқымды жауапкершілігіне дейінгі байланыс. Әр адамның сумен қалай қарым-қатынас жасауына байланысты, су ресурстарының сақталуы және тұрақты болашақ қалыптасады.

20. Су әділеттілігі — қоғам тұрақтылығының негізі

Су — өмірдің негізі, сондықтан суға тең қолжетімділік адам құқығы әрі тұрақты дамудың басты шарты болып табылады. Әділ және тиімді су ресурстарын басқару тек техникалық мәселе ғана емес, бұл әлеуметтік әділеттілік пен қоғам тұрақтылығының кепілі. Ынтымақтастық пен жауапкершілік арқасында ғана біз суды жеткілікті мөлшерде, сапалы түрде сақтап, оны болашақ ұрпаққа жеткіземіз. Бұл — еліміздің, аймақтың және әлемнің тұрақты дамуына маңызды үлес. Су әділеттілігі қоғамның барлық мүшелерінің еңбек етуі мен бірлікпен жұмыс істеуін талап етеді, осылайша су ресурстарын пайдалануда теңдік пен жауапкершілік қамтамасыз етіледі.

Дереккөздер

А.Б. Құрманғалиев. Қазақта су мәселесі және оның басқару жүйесі. Алматы, 2021.

Всемирная организация здравоохранения. Глобальный отчет по водоснабжению и санитарии. Женева, 2020.

Отчет ООН по водным ресурсам. Мировое потребление воды по секторам. Нью-Йорк, 2022.

World Bank. Water Scarcity Report 2023. Washington, D.C.

Қазақстан Республикасы Су ресурстары комитетінің жылдық есебі. Нұр-Сұлтан, 2022.

Байкенова, Г. "Қазақстандағы су қауіпсіздігі және халықаралық ынтымақтастық". Алматы, 2020.

Қазақстан Республикасының Су Кодексі. Нұр-Сұлтан, 2019.

Дүние жүзілік суфорумы. Су ресурстарын басқару мәселелері бойынша есеп, 2022.

Мәмбетов, Р. "Трансшекаралық суларды басқарудың заңнамалық негіздері". Астана, 2021.