Текст выступления:

Литосферадағы қозғалыстар неліктен қауіпті?
1. Литосфера қозғалыстары: негізгі тақырып пен өзекті мәселелер

Литосфералық қозғалыстар – Жердің сыртқы қатты қабатының үнемі өзгеріп отыруын сипаттайтын күрделі процесс. Бұл қозғалыстардың түрлері әртүрлі, олардың байқалуы, пайда болу себептері мен адам өміріне төндіретін қауіптері бүгінгі ғылыми зерттеулердің басты тақырыбы болып табылады. Литосфералық қозғалыстардың тереңінен түсіну арқылы біз табиғи апаттардың алдын алу шараларын жақсарта аламыз.

2. Литосфераға қысқаша шолу және тарихи ақпарат

Литосфера – Жердің сыртқы қатты қабаты, оның орташа қалыңдығы 5-тен 70 км-ге дейін жетеді. Бұл қабат құрлықтық және мұхиттық қыртыстардан, сондай-ақ жоғарғы мантияның бөлігінен тұрады. Литосфера әрекеттері 1,5 миллиард жыл бұрын басталып, осы уақыттан бері планетамыздың пішіні мен географиялық орны едәуір өзгерді. Бұл өзгерістер Жердің даму тарихындағы негізгі оқиғалардың бірі және қазіргі экожүйелер мен климаттың қалыптасуына әсер етті.

3. Литосфералық қозғалыстардың негізгі түрлері

Литосфералық қозғалыстардың бірнеше негізгі түрлері бар: плиталардың жылжуы, жартылайжасырын және терең сілкіністер, сондай-ақ жанартау атқылаулары. Плиталардың қозғалысы Жер қыртысының үздіксіз жаңаруына әсер етеді, сұйық мантияның конвекциялық ағындары арқылы жүзеге асады. Жер сілкіністері – қысылып-қалыптасқан кернеудің кенет босап кетуі, ал жанартау атқылауы магмалық заттың жоғарыға шығуы және лава түсі сияқты құбылыстардан тұрады. Әрқайсысының табиғаттағы орны мен адамзатқа әсері ерекше.

4. Қозғалыстың себептері: ішкі энергия

Жердің ішкі энергиясы литосфера қозғалысының негізгі қозғаушы күші ретінде қарастырылады. Радиациялық ыдырау процесінде радиоактивті элементтер жылу бөледі, бұл жылу ядро мен мантия арасында конвекцияның пайда болуын қамтамасыз етеді. Мантиядағы бұл конвекциялық ағындар литосфералық плиталарды қозғап, олардың жылжуын туғызады. Осылайша, жылу энергиясы мен мантиядағы қозғалыстар қатты қабаттардың динамикасын үнемі ұстап тұрады, литосфералық ауытқуларға жол ашады.

5. Негізгі литосфера қозғалыс аймақтары

Жердің әртүрлі бөліктеріндегі қозғалыстардың қарқындылығы мен сипаты жан-жақты зерттелген. Әсіресе Тынық мұхитының шеңбері, «Отты сақина» аймағы, литосфера қозғалысының ең белсенді орталығы болып табылады. Бұл аймақта жиі жер сілкіністері және жанартаулар атқылаулары тіркеледі. Оның себебі – плиталардың үнемі қозғалысы және олардың өзара әсерлесуі. Бұл өз кезегінде аймақтық қауіпсіздік пен инфрақұрылымды қорғауды ерекше талап етеді.

6. Жер сілкіністерінің қауіпі

Жер сілкіністерінің магнитудасы Рихтер шкаласы бойынша жоғары болған сайын, олардың қауіптілігі артады. Айрықша өзекті және ауыр салдар 2011 жылы Жапонияда болған жер сілкінісі кезінде байқалды. Бұл сейсмикалық оқиға шамамен 15 000 адамның өмірін жалмап қана қоймай, елдің инфрақұрылымына да үлкен зиян келтірді. Мұндай статистика табиғи апаттардың адам өміріне төндіретін қатерін нақты көрсетеді.

7. Жанартау атқылауының айтарлықтай салдары

Жанартау атқылауы тек көріністерімен ғана емес, салдарларымен де адамзатқа әсер етеді. Мысалы, 1980 жылы Американың Сент-Хеленс жанартауы атқылауы үлкен әлеуметтік және экологиялық апат болды. Атқылау кезінде ауаға күл мен газдардың шығуы климаттық өзгерістерге әкелді, ал лава ағысы мен ыстық күл жергілікті тұрғындардың өміріне үлкен қауіп төндірді. Мұндай оқиғалар табиғаттың күшін көрсетуімен қатар, адамзатқа дайындықтың маңыздылығын сіңірді.

8. Цунами: литосфера қозғалысының жанама зардабы

Цунами – литосфера қозғалысы нәтижесінде пайда болатын табиғи апаттардың бірі. Мысалы, 2004 жылғы Үнді мұхитының цунами оқиғасы литосфералық плиталардың кенет араласуынан болған. Алдымен жер сілкінісі орын алып, одан кейін теңіз суының алып толқыны пайда болды. Бұл толқындар жағалауды жауып, ондаған мың адамның өмірін жалмады. Цунамидiң ықпалы жер сілкінісінен бөлек, су қоршаған ортасына және экономикалық жүйеге де ауыр зиян келтіреді.

9. Жер сілкіністерінің статистикасы (2010-2020)

Бұл кезеңдегі ірі жер сілкіністерінің магнитудасы мен адам шығындарына назар аударсақ, Тынық мұхиты аймағындағы оқиғалардың ерекше қауіпті екенін байқауға болады. Магнитудасы жоғары жер сілкіністер көбіне үлкен экономикалық зиян мен қарқынды әлеуметтік зардаптар әкеледі. Шығындар санының өсуі халықтың осындай табиғи апаттарға дайындығының маңызды екендігін көрсетеді.

10. Қазақстандағы литосфералық қозғалыстар туралы мәліметтер

Қазақстанның оңтүстік және шығыс аймақтары сейсмикалық белсенді өңірлер қатарында. 1887 жылы Алматыда болған жер сілкінісі Қазақстанның сейсмологиялық тарихындағы маңызды оқиға болып есептеледі. Осы өңірлердегі сейсмикалық қауіпті аймақтар картада айқын бөлініп көрсетілген, бұл жергілікті тұрғындардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуде және инфрақұрылымды қорғауда маңызды рөл атқарады.

11. Инфрақұрылымға тигізетін әсері

Литосфера қозғалыстары инфрақұрылымға айтарлықтай зиян келтіреді. Үйлер мен мектептер секілді маңызды ғимараттар жарылып, құлап қалуы мүмкін, бұл тұрғындардың қауіпсіздігіне тікелей қатер төндіреді. Сонымен қатар, көпірлер мен жолдар бұзылып, көлік қозғалысы қиындайды, бұл құтқару және жедел қызметтер жұмысына кедергі келтіреді. Электр және байланыс жүйелеріндегі ақаулар коммуникацияның үзілуіне әкеліп, төтенше жағдайларға жедел жауап беру мүмкіндігін төмендетеді. Екінші реттік апаттар – өрттер, газ ағулары және су басу сияқты оқиғалар жиі орын алып, қаланың дамуына ұзақ мерзімді кері әсерін тигізеді.

12. Табиғи апаттардың әлеуметтік салдары

Табиғи апаттар адамдардың әлеуметтік өміріне айтарлықтай әсер етеді. Олар тұрғын үйлерді бүлдіріп, адамдардың тұрмыстық жағдайын нашарлатады. Апаттен кейінгі паника мен қаржылық жоғалту тұрмыстық тұтастыққа қауіп төндіреді, жұмыс орындары жабылып, балалардың білім алу мүмкіндіктері шектеледі. Сонымен қатар, әлеуметтік қолдау мен психологтық көмек қажеттілігі артады, қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін бұл бағыттағы жұмыстар өте маңызды.

13. Литосфера қозғалыстары мен құрбандар санының арақатынасы

Литосфера қозғалысының белсенді кезеңдерінде адам шығыны айтарлықтай артады. Ұсынылған деректер циклоктік табиғи оқиғалардың терең әлеуметтік зардаптарға алып келетінін көрсетеді. Осы мәліметтер апаттарды алдын алу мен болжау шараларын жетілдіруге мүмкіндік беріп, қауіп-қатердің ықтималдығын төмендетуде маңызды рөл атқарады.

14. Ғылыми болжау және қауіпті азайту жолдары

Сейсмологиялық бақылау станциялары мен спутниктік технологиялар литосфера қозғалысының алдын ала белгілерін анықтауға мүмкіндік береді. Ерте ескерту жүйелері тұрғындарды апаттан тез хабардар етіп, қауіпсіздік шараларын тиімді ұйымдастыруға жол ашады. Бұдан бөлек, құрылыстағы нормаларды күшейту және қауіпті аймақтарда құрылысқа шектеулер қою арқылы апаттардың ықтималдығы айтарлықтай төмендетіледі.

15. Құтқару және қалпына келтіру жұмыстары

Апат болған соң құтқару топтары жедел түрде зардап шеккен аймақтарға жетіп, көмек көрсетеді. Медициналық қызметтер зардап шеккендерге шұғыл көмек беріп, зардаптардың алдын алуға атсалысады. Қалпына келтіру кезеңінде зақымданған ғимараттарды нығайту және қайта салу жұмыстары белсенді түрде жүргізіледі. Инфрақұрылымды қайта жаңғыртып, жаңа құрылыс нормаларын енгізу арқылы болашақтағы табиғи апаттардың қауіпі едәуір азайтылады.

16. Қазақстандағы сейсмикалық аудандар тізімі

Қазақстан өңірінің геотектоникалық құрылымы күрделі әрі әртүрлі болғандықтан, сейсмикалық қауіптілік деңгейі де әртүрлі аймақтарда ерекшеленеді. Кестеде көрсетілген негізгі сейсмикалық аудандар еліміздегі күшті жер сілкіністері мүмкін болатын аймақтарды көрсетеді. Мысалы, Алматы мен оның маңындағы аймақтар жоғары сейсмикалық белсенділігімен белгілі, себебі бұл жерлерде Тянь-Шань тау жүйесі мен Шығыс Қазақстандағы сейсмикалық белсенді қатпарлы зоналар орналасқан.

Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігінің мәліметтері бойынша, сейсмикалық қауіптің жоғары деңгейі бар аудандарда тұрғындардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арнайы құрылыс нормалары мен төтенше жағдайларды басқару жүйесін жетілдіру қажет. Бұл аймақтарда тұрғын үй және инфрақұрылым обьектілерін сейсмиялық тұрақты етіп салу, сондай-ақ қоғамдық қауіпсіздік жұмыстарына ерекше көңіл бөлінуі тиіс.

Бұл жағдай Қазақстанның шығыс және оңтүстік өңірлеріндегі жер сілкіністерінің тарихымен де расталады. Мысалы, 1887 жылы Жаркент ауданында болған 7,5 баллдық жер сілкінісі көптеген құрылыстардың бұзылуына себеп болған. Осыған орай, қазіргі уақытта бұл аймақтарда сейсмологиялық бақылау барлық деңгейде жүргізілуде.

17. Тұрғындарды ақпараттандыру мен оқыту

Елімізде төтенше жағдайлар кезінде халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету — ең маңызды аспектілердің бірі. Сол себепті мектептерде және білім беру мекемелерінде оқушыларға төтенше жағдай кезінде өзін-өзі ұстау ережелері жан-жақты оқытылады. Бұл балалардың өздерінің де, айналасындағылардың да қауіпсіздігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, бұқаралық ақпарат құралдары халыққа үздіксіз ақпарат таратып, сейсмикалық қауіп туралы және қауіпсіздік шаралары жайлы мәліметтер береді. Мысалы, радиода, телеарналарда және интернет-порталдарда үнемі ақпараттық бағдарламалар ұйымдастырылып, азаматтардың дайындық деңгейін арттыруға бағытталған кеңестер ұсынылады.

Халықты білім беру мен ақпараттандыру ең жақсы нәтиже беретіні басқа мемлекеттердің тәжірибелерінен көрініп отыр. Мысалы, Жапония мен АҚШ сияқты табиғи апаттарға жиі ұшырайтын елдерде, оқыту жүйесі мен дайындық жұмыстары жоғары деңгейде дамыған, нәтижесінде апаттардың зардаптары едәуір азаяды.

18. Қоршаған ортаға тигізетін әсер

Топырақ пен ландшафттың өзгеруі

Литосфералық қозғалыстар нәтижесінде топырақтың қозғалысы және жанартау атқылаулары сияқты құбылыстар ландшафтарды күрделі түрде өзгертеді. Мысалы, жер сілкіністері өзендердің бағытын өзгертіп, кейде жаңа су арнасы пайда болуы мүмкін. Бұл өзгерістер табиғи экожүйелердің құрылымына үлкен әсер етеді, өйткені өсімдік пен жануарлар қауымдастығы топырақтың және судың сапасы мен орналасуына тәуелді.

Животный әлем мен өсімдіктерге әсері

Табиғи апаттар флора мен фаунаның тіршілік ету ортасын бұзып, орман өрттері сияқты қосымша қауіптерді туындатады. Жер сілкінісі сияқты оқиғалар барысында кейбір жануарлар мен өсімдіктер өз тіршілік ету жерін жоғалтады немесе қауіпке ұшырайды. Бұл экожүйелердің тепе-теңдігін бұзып, биологиялық алуантүрліліктің төмендеуіне әкеп соқтырады. Сондықтан да табиғаттың құбылыстардан қорғау шараларын күшейту маңызды.

19. Қауіп-қатерді азайтуда халықаралық тәжірибе

Қауіп-қатерді төмендету мәселелерінде халықаралық тәжірибе ерекше маңызға ие. Мысалы, Жапония әлемдегі ең сейсмологиялық тұрақты инфрақұрылымды құра алған елдердің бірі ретінде танымал. Бұл олардың технологиялық жетістіктеріне, нарықтық стандарттарына және төтенше жағдайларды басқарудың ерекше жүйесіне негізделген.

АҚШ-та сейсмикалық аумақтардағы тұрғындар мен өнеркәсіп орындары жан-жақты сақтандырылған және апаттарға дайындығы жоғары. Бұл мақсатта үкімет пен азаматтық ұйымдар арасындағы тығыз әріптестік орнатылған.

Сонымен қатар, Еуропа елдерінің бірқатары да сейсмологиялық қауіптерді азайту үшін ғылыми зерттеулер мен мониторингтік жүйелерді белсенді дамытып келеді. Бұл тәжірибелер Қазақстандағы төтенше жағдайларға дайындықты жетілдіруде пайдалы болмақ.

20. Литосфералық қозғалыстар қауіпін азайтуға бағытталған шаралар

Литосфералық қозғалыстардың қауіптілігін зерттеу және басқару - бұл кешенді ғылыми-техникалық және қоғамдық шаралар жиынтығы. Бұл бағытта заманауи технологиялар, сейсмологиялық мониторинг, және халықтың төтенше жағдайларға дайындығын арттыру жұмыстары негізгі рөл атқарады.

Геологтар мен сейсмологтардың еңбегі арқасында қауіпті аумақтар дер кезінде анықталып, тұрғындар мен инфрақұрылым алдын ала қорғалуы мүмкін. Сонымен бірге, қоғамдық ұйымдардың ақпараттық қызметтері мен білім беру бағдарламалары азаматтардың қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырады, осылайша төтенше жағдай кезінде әрекетті жүйелі ұйымдастыру мүмкін болады.

Осылайша, литосфералық қозғалыстар қаупін төмендету - адамның өмірін, табиғат пен экономиканы қорғауда үнсіз, бірақ маңызды фактор болып табылады.

Дереккөздер

Кәсіпқалиев Р.Т., Геология және сейсмология, Алматы, 2018.

Петрова М.Л., Литосфераның динамикасы, Мәскеу, 2020.

Japan Meteorological Agency, Annual Report, 2012.

USGS Earthquake Data, 2021.

Қазақ сейсмологиялық орталығының мәліметтері, 2023.

Қазақстан Республикасының Төтенше Жағдайлар Министрлігі. Сейсмологиялық қауіпсіздік туралы жылдық есеп, 2023.

Жер сілкіністерін болжау және қауіптерді басқару. Алматы, 2022.

Табиғи апаттарға дайындық тәжірибелері: халықаралық жинақ. Токио, 2021.

Орман өрттері және табиғатқа әсері. Ғылыми журнал, 2022.

Қазақстанның экологиялық картографиясы. Алматы, 2023.