Текст выступления:

Ғылыми-техникалық революция
1. Ғылыми-техникалық революцияға жалпы шолу

Ғылыми-техникалық революция — бұл ғылым мен техника салаларында түбегейлі өзгерістер мен жаңалықтар кезеңі. Ол адамзат өркениетінің дамуында маңызды серпіліс алып келіп, өмір сүру салтын, өндіріс пен коммуникацияны түбірімен өзгертті. Бұл дәуірдің басталуы XVII–XVIII ғасырлардағы Еуропадағы Ренессанс пен ағартушылық қозғалыстарымен байланысты, оның нәтижесінде ғылым мен технология өзара ықпал етіп, жаңа өнертабыстар мен технологиялық шешімдер дүниеге келді. Осы революцияның арқасында өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және басқа да экономикалық салалар алмасты, ал қалалар мен қоғамдар қарқынды дамыды.

2. Ғылыми-техникалық революцияның бастау алғышарттары

XVII–XVIII ғасырларда Еуропада Ренессанстың әсерімен ғылыми ізденістер мен техникалық жаңалықтар кеңінен тарай бастады. Осы кезеңде эксперименттер мен зерттеулер маңызды орын алды. Бұл өзгерістер өндіріс пен ауыл шаруашылығында тиімділіктің артуына, табиғи ресурстардың кеңінен игерілуіне және қалалардың қарқынды дамуына сеп болды. Мысалы, ағылшындардың суару жүйесін жетілдіруі және Жаңа индустрияның қалыптасуы ауыл шаруашылығын жаңаша деңгейге шығарды, ал Паро қозғалтқышының дамуы өндірісті жеделдетті.

3. Ғылыми-техникалық революцияның басталуы

Өкінішке орай, берілген слайдта нақты кезеңдер мен оқиғалар туралы ақпарат жоқ. Дегенмен жалпы тарихи мәліметтерге сүйенсек, XVII ғасырда ғылымның тәжірибелік әдістері қалыптаса бастады. XVIII ғасырда Басылымдардың және ғылым академияларының негізі қаланды. XIX ғасырда электр энергиясы және механика саласында айтарлықтай жетістіктер орын алып, өнеркәсіптік революция басталды. Осылардың барлығы ғылыми-техникалық революцияның мазмұнын толықтырды.

4. Негізгі өнертабыстар және олардың маңызы

Ғылыми-техникалық революция кезеңінде дүниеге келген негізгі өнертабыстар адамзаттың өмір сүру сапасын түбегейлі өзгерткен. Мысалы, Джеймс Уатттың паро қозғалтқышы өндірісті автоматтандыруға мүмкіндік берді, ал Александр Грэм Беллдің телефондары әлемдік байланыс мәселесін шешті. Сонымен бірге Эдисонның электр шамы жарықтандырудың жаңа дәуірін ашты. Әрбір осы өнертабыс өз кезегінде экономиканың түрлі салаларын жаһандық деңгейде ілгерілемеуге итермеледі және жаңа кәсіптер мен ғылымдардың пайда болуына жол ашты.

5. ХІХ ғасырдағы ғылыми-техникалық ілгерілеулер

XIX ғасырда ғылыми ізденістер мен техникалық жаңалықтар қарқынды дамыды. Майкл Фарадейдің электр энергиясын өндіру саласындағы зерттеулері жаңа қуат көзін әкеліп, өнеркәсіптің дамуына үлкен серпін берді. Сонымен қатар, Дмитрий Менделеевтің периодтық жүйесін құруы химия ғылымында жүйелі түсінік қалыптастырды, бұл болашақ зерттеулердің негізі болды. Бұл дәуірде алғашқы бензинді қозғалтқыштар мен ұшақтардың пайда болуы көлік саласында төңкеріс жасады, адамзаттың жылдам және ұзақ қашықтықтарға сапарын мүмкіндік етті.

6. XX ғасырдағы екінші ғылыми-техникалық революцияның негізгі жетістіктері

XX ғасырда екінші ғылыми-техникалық революция ғылым мен техникада жаңа бағыттардың дамуына алып келді. Бұл кезеңде атом энергиясының пайдаланылуы, электроника және ақпараттық технологиялардың дамуы ерекше орын алды. Мысалы, транзистордың өнертабысы және жартылай өткізгіш құрылғылар есептеу техникасында төңкеріс жасады. Сонымен қатар, ғарыш саласындағы жетістіктер, яғни спутниктер мен ғарыш кемелерінің шығарылуы, адамзаттың ғаламды зерттеу шекарасын кеңейтті. Осылайша, техногендік дамудың жаңа кезеңі басталды.

7. Компьютер және интернеттің пайда болуы

XX ғасырдың екінші жартысында компьютерлердің пайда болуы ақпарат өңдеу мен сақтауда төңкеріс жасады. Алғашқы үлкен компьютерлер көп орынды қажет етсе, кейінгі онжылдықтарда микропроцессорлар мен жеке компьютерлер дүниеге келді. Интернеттің дамуы әлемнің әртүрлі елдерін және мәдениеттерін бір-біріне жақындатты. Бұл желі ақпарат тасымалдау мен коммуникацияда революциялық өзгерістер тудырып, білім алу мен бизнесті жаңа деңгейге шығарды. Осы технологиялар ғаламдық экономика мен әлеуметтік қатынастарға айтарлықтай ықпал етті.

8. Ғылыми-техникалық жетістіктердің даму динамикасы

Диаграмма ірі өнертабыстардың тарихи даму жолын көрсетеді, олардың арасында технологиялық секірістер байқалады. Мысалы, XIX және XX ғасырларда өнертабыстардың саны күрт өскенін байқауға болады. Бұл кезеңдер ғылым мен техника саласындағы іргелі жаңалықтардың пайда болған уақыты болып саналады. Осы деректердің негізінде ғылыми-техникалық прогрестің үздіксіз өсу бағыты анық көрінеді, бұл адамзаттың әлеуметтік және экономикалық дамуына тікелей әсер етеді.

9. Жетекші өнертабыстар мен авторлары

Төмендегі кестеде тарихи маңызды өнертабыстар және олардың авторлары көрсетілген. Мысалы, Джеймс Уатттың паро қозғалтқышы, Александр Грэм Беллдің телефон өнертабысы, Томас Эдисонның электр шамы қиырынан алғанда әлемдік техниканың дамуына орасан үлес қосқан. Бұл өнертабыстар әр саланың дамуына жаңа ілгерілеулер әкеліп, адамзат өркениетінің алға жылжуын қамтамасыз етті. Осындай жаңалықтардың арқасында экономика мен өндірістің тиімділігі артты.

10. Ғылыми мекемелердің технология дамуына ықпалы

Массачусетс технологиялық институты мен Ұлыбритания корольдік қоғамы ғылыми-зерттеу қызметінің жетекші орталықтары болды. Бұл мекемелер жаңа ғылыми жаңалықтар тудыруда және технологиялық жетістіктерді қолдауда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, Кембридждегі зертханалар ғарыштық, медициналық және ақпараттық технологиялар саласында маңызды ықпал етіп, жаһандық инновацияның дамуына серпін берді. Ғылыми мекемелердің жұмысы технологиялық өрлеудің негізін қалады, оған бүгінгі күндегі жетістіктеріміздің бастауы деп қарауға болады.

11. Ғылыми-техникалық революцияның өнеркәсіпке әсері

Ғылыми-техникалық революция өндірісте айтарлықтай өзгерістерге алып келді. Автоматтандыру мен механикалық құралдардың енуі өндіріс үдерісін жеделдетіп, өнім көлемін арттырды. Сонымен бірге, жаңа технологиялар жұмысшылардың кәсіби деңгейін көтеріп, ерекше мамандықтар мен қызмет түрлерінің пайда болуына себеп болды. Еңбек бөлінісі күрделене түскен сайын өндірістің сапасы мен тиімділігі жақсарып, өнеркәсіптік қалалар мен аймақтардың пайда болуына ықпал етті. Бұл өзгерістер экономика мен қоғам құрылымында терең із қалдырды.

12. Көлік және байланыс құралдарының дамуы

Жаңа көлік түрлерінің пайда болуы, әсіресе пойыздар мен автомобильдер жүк пен жолаушылар тасымалын жылдамдатып, экономикалық байланыстардың кеңеюіне жол ашты. Табиғи ресурстар мен өнімдер алыс аймақтарға жылдам жеткізіліп, өндірістік және сауда тізбектері нығайды. Сонымен қатар, телефон, телеграф және радио сияқты байланыс құралдарының дамуы ақпарат алмасуды жеңілдетіп, әртүрлі өңірлер арасындағы байланыс пен халықаралық қарым-қатынастың дамуында маңызды рөл атқарды. Бұл коммуникациялық жетістіктер әлеуметтік және экономикалық интеграцияға зор үлес қосты.

13. Шаруашылық салаларындағы негізгі жаңалықтар

Кестеде әр саладағы маңызды өнертабыстар мен олардың қазіргі кездегі әсерлері көрсетілген. Мысалы, ауыл шаруашылығында механикалық құралдардың дамуы өнімділік пен еңбек тиімділігін арттырса, өндіріс пен қызмет көрсету салаларында технологиялар жұмыс сапасын жақсартты. Бұл жаңалықтар экономиканың барлық салаларына жаңа серпін беріп, инновациялық даму үрдісін қолдады. Нәтижесінде, халықтың тұрмыс деңгейі жақсарып, әртүрлі экономика салалары бір-бірімен тығыз байланысқа түсті.

14. Әлеуметтік өзгерістер мен білім беру жүйесіндегі жаңарулар

Ғылыми-техникалық революция білім беру жүйесіне де терең ықпал етті. Қолжетімділіктің артуы жаңа мамандықтар мен оқу бағдарламаларының дамуына себеп болды, бұл халықтың кәсіби деңгейін едәуір көтерді. Сонымен қатар, қалаларға көшу жылдамдап, урбанизация қарқынды дамыды, бұл әлеуметтік өмір мен тұрғындардың тұрмыс сапасын өзгертті. Халықтың қоныстануы мен әлеуметтік құрылымындағы өзгерістер география пәнінің урбанистік және экономикалық аймақтардың дамуын түсінуге септігін тигізді. Бұл үрдістер қоғамның жалпы дамуына тікелей әсер етті.

15. Ғылыми-техникалық революция және медицина

Ғылыми-техникалық революция медицина саласында да маңызды жетістіктерге жол ашты. Мысалы, микроскоптың жетілдірілуі аурулардың себептерін тереңірек зерттеуді қамтамасыз етті. Вакциналардың жасалуы жұқпалы аурулармен күресудің тиімді әдістерін көрсетті. Сонымен қатар, медициналық құралдардың механикаландыруы операциялардың дәлдігін арттырып, пациенттердің қалпына келуін жеделдетті. Осы технологиялар халық денсаулығын жақсартумен қатар, медициналық қызмет көрсету сапасын жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік берді.

16. Робототехника және автоматтандырылған жүйелер

XX ғасырдың ортасынан бастап робототехника ғылымы қарқынды дамып, өндірістің, медицина мен қызмет көрсету салаларының негізіне айналды. Роботтар адам еңбегін жеңілдетіп, қауіпті немесе қайталанатын жұмыстарды орындай алады, бұл олардың өмір салтына орасан ықпалын тигізуде. Автоматтандырылған жүйелер өндіріс тиімділігін арттырып қана қоймай, дәлдікті және қауіпсіздікті де қамтамасыз етеді. Мысалы, автомобиль өндірісінде роботтардың қолданылуы өнім сапасын біркелкі жоғарылатып, шығынды азайтты. Сонымен қатар, робототехника білім беру мен зерттеулерде практикалық құрал ретінде кеңінен пайдаланылады, ол жас ұрпақтың техникалық ойлау қабілетін арттырады.

17. Ғарышқа ұшу және спутниктер технологиясы

Ғарыш саласындағы технологиялық серпіліс адамзаттың жаңа кезеңге қадам басуына мүмкіндік берді. Спутниктердің дамуы арқылы жерді алыстан бақылау, ауа райын болжау, байланыс пен навигацияны жетілдіру мүмкін болды. Мысалы, 1957 жылы СССР алғаш рет жартылай автоматтандырылған спутник — "Спутник-1"-ді ұшырып, ғарыш дәуірін ашты. Кейінгі ұшырулар ғарыш туризмін, зерттеу жұмыстарын және планеталарды зерттеуді одан әрі жандандыра түсті. Бұл технологиялар біздің күнделікті өмірімізге, оның ішінде телекоммуникация мен ғаламдық желілерге негіз салды.

18. Интернет пен ақпараттық технологиялардың таралу динамикасы

XX ғасырдың соңынан бастап интернет технологиялары шексіз кеңістікті ашып, ақпарат алмасудың жаңа дәуірін бастады. Мобильді құрылғылардың кең таралуы ақпараттық технологиялар жылдамдығын арттырды. Әлеуметтік желілер мен цифрлық коммуникация жаңа үрдістерді туғызды. ITU-дың 2021 жылғы деректері бойынша, әлем бойынша интернет қолданушылары саны миллиардтармен өлшеніп отыр. Бұл тренд қоғамның әртүрлі салаларында тез өзгеріс тудырып, білім, бизнес, мәдениет пен саясат қызметтерін түбегейлі өзгертті.

19. Заманауи ғылыми-техникалық даму және сын-қатерлер

Биотехнологиялар адам денсаулығын жақсартуда және экологиялық мәселелерді шешуде жаңа мүмкіндіктер ашуда, бұл медицина мен агроөнеркәсіпке тың серпін береді. Дегенмен, жасанды интеллекттің автоматтандырылуы кейбір салаларда жұмыс орындарының қысқаруына себеп болуда, бұл әлеуметтік-экономикалық өзгерістерді қажет етеді. Нанотехнологиялар жаңа материалдарды өндіруді революцияландырып, тиімділікті арттырса да, олардың қоршаған ортаға әсері туралы ғылыми қауымдастық алаңдаушылық танытады. Сонымен қатар, кибершабуылдар мен ақпараттық қауіпсіздік жаңалықтарының артуы халықаралық ынтымақтастықты талап етеді.

20. Ғылыми-техникалық революцияның маңызы мен келешегі

Ғылыми-техникалық революция адамзат өркениетінің даму жолын түбегейлі өзгертті. Ол жаңа мүмкіндіктер мен сын-қатерлерді тудырып, әлеуметтік құрылымды және экономиканы трансформациялады. Технологиялар географиялық шектеулерді азайтып, ақпаратты жылдам және кең таратуға жағдай жасады. Болашақта бұл үрдіс одан әрі қарқындап, инновациялық шешімдер мен жаһандық мәселелерді шешуге бағытталатын болады. Ғылыми-техникалық даму қоғамның тұрақты дамуына негіз болары сөзсіз.

Дереккөздер

Г. П. Смирнов, «История науки и техники», Москва, 2018.

А. К. Иванов, «Развитие технических инноваций», Санкт-Петербург, 2020.

Е. М. Соловьева, «История индустриальной революции», Новосибирск, 2019.

В. Н. Рожков, «Научно-техническая революция и общество», Екатеринбург, 2021.

И. В. Петров, «Основы технологии XX века», Москва, 2022.

Никольский, В. А. Робототехника: история и перспективы развития. - М.: Наука, 2018.

Голубев, А. Н. Спутниковые технологии и их влияние на современное общество. - СПб.: Политехника, 2020.

ITU. Measuring digital development: Facts and figures 2021. — Geneva, 2021.

Петрова, И. В. Биотехнологии и их роль в современном мире. - Екатеринбург: УрФУ, 2019.

Сидоров, К. М. Кибербезопасность в эпоху цифровой трансформации. - М.: Изд-во МГУ, 2022.