Текст выступления:

Қазақстан халқының ұлттық және діни құрамы
1. Қазақстан халқы: ұлттық және діни алуандыққа шолу

Қазақстан — ұлттық-этникалық және діни алуандықпен ерекше бай мемлекет. Осы ерекшелік Қазақстан қоғамының төзімділігі мен бірлігін қалыптастырады, сондықтан оның тарихы мен мәдениеті әрдайым көпқырлы болып келеді.

2. Қазақстан халқының этностық тарихы

Қазақстанның этностық тарихы ежелгі уақыттарға, сақтар мен ғұндардың дәуіріне дейін созылады. Олар осы кең байтақ далада өмір сүріп, түркі тайпаларының негізін қалаған. ХХ ғасырда күшті миграциялар бұл аймаққа көптүрлі халықтар мен мәдениеттерді әкеліп, ұлттық әртүрлілікті одан әрі байытты. Бұл процесс Қазақстанның қазіргі қоғамындағы көп мәдениеттілік пен толеранттылықтың негізін қалады.

3. Қазақстан халқының саны мен географиясы

Қазақстан — ең көп ұлттар мен этностардың мекені. Мысалы, елдің солтүстік және шығыс аймақтарында орыстар көп шоғырланған болса, батыс және оңтүстік өңірлерде түрлі түркі халықтары тұрады. Бұл географиялық әртүрлілік халықтың мәдениеттері мен дәстүрлерінің жандануына мүмкіндік туғызады.

4. Еліміздегі негізгі этностық топтар

Қазақстанда қазақтар — ең ірі этнос, олардың мәдениеті мен тілі мемлекеттің ұлттық құрамдас бөлігі болып табылады. Сонымен қатар елде орыстар, ұйғырлар, ұлт аралық араласатын басқа да этностар бар. Әр топ өз мәдениетін, тілін, дәстүрін сақтап, қазақ қоғамына ерекше ықпал етеді.

5. Қазақтардың елдегі орны

2023 жылғы ресми мәліметтер бойынша қазақтардың саны шамамен 13,8 миллион адамды құрайды. Бұл халықтың басым көпшілігі мемлекеттің тілі мен мәдениетін сақтауда негізгі рөл атқарады. Қазақтар ұлттық дәстүрлер мен тілдің қолдауы мен дамуына жауапты әрі қоғамның рухани негізін құрайды.

6. Қазақстандағы орыстар қауымдастығы

Орыс этносы қазақстандық қоғамда маңызды орын алады, олардың саны шамамен 3 миллион адам. Олар негізінен Солтүстік пен Шығыс Қазақстанда шоғырланған, сондай-ақ ірі қалаларда кеңінен таралған. Орыс тілі білім, ғылым және мәдениет салаларында белсенді қолданылып, елдің тарихи дамуына зор үлес қосты. Орыстардың діни өмірінде православиелік конфессияның маңызы зор, көптеген шіркеулер өмір сүруде.

7. Қазақстандағы басқа ірі этностар

Қазақстанда ұйғырлар, қырғыздар, әзірбайжандар, корейлер сияқты басқа да этностар өз мәдениеті мен тілін сақтап, ұлттық ерекшеліктерін дамытуда. Әрбір топ ұлттық мерекелер мен дәстүрлерді атап өтіп, Қазақстанның көпұлтты қоғамындағы ортақ өмірге үлес қосады.

8. Қазақстан халқының этностық құрамы (2023, мың адам)

Мемлекеттік статистикаға сәйкес, қазақтар басымдылыққа ие болса да, елде көптеген ұлттар кеңінен өкілдік етеді. Бұл этностардың алуан түрлілігі Қазақстан мәдениеті мен қоғамының жан-жақты дамуына себепші болып отыр. Әрбір ұлт өз дәстүрін сақтап, толерантты қоғам құруды қолдап келеді.

9. Ұлттық азшылықтардың мәдени өмірі

Қазақстандағы армян, неміс, кәріс, әзірбайжан және беларусь сияқты азшылықтар өз тілдері мен дәстүрлерін белсенді түрде ұстап тұрады. Олар мәдени орталықтар мен ұйымдардың көмегімен өзара түсіністікті нығайтып, қазақ қоғамының рухани байлығын арттырады. Сонымен бірге этностар мектептер, мәдени іс-шаралар, қоғамдық мерекелер арқылы ынтымақты күшейтеді, бұл елдегі ұлтаралық татулықтың маңызды элементі саналады.

10. Қазақстандағы діни көптүрлілік

Ислам — Қазақстандағы ең көп таралған дін, халықтың шамамен 72%-ы осы сенімге жатады. Мұндай діни сенім қазақтардан басқа өзбек, ұйғыр, татар қауымдардың арасында да кең таралған. Сонымен қатар православие, католик, протестанттық конфессиялар және иудаизм, буддизм, бахаи, индуизм сияқты тағы басқа діндер ресми түрде танылып, елде дамуда. Бұл Қазақстанның діни төзімділік пен ұлтаралық келісіміне негізделген қоғам екендігінің дәлелі.

11. Діни құрамының пайыздық үлестері

Қазақстандағы демократиялық дамудың нәтижесінде әртүрлі діни сенімдер егемендік пен құқықтық теңдік аясында дамып отыр. Ислам мен православие діні көшбасшылық позицияда, олардың тарапынан халықтың діни өмірі белсенді жүреді. Бұл көрсеткіштер Қазақстанның мәдени әртүрлілігі мен діни толеранттығын көрсетуі маңызды.

12. Ислам дінінің таралуы мен рөлі

Ислам діні қазақ, өзбек, ұйғыр, татар және басқа да этностар арасында басым дін ретінде таралған. Елде 2800-ден астам мешіт жұмыс істейді, олар халықтың рухани және мәдени орталықтары болып табылады. Құрбан айт, Ораза айт және Наурыз сияқты маңызды ислам мерекелері кеңінен тойланып, халық арасында достық пен бірлікті нығайтады.

13. Православие және оның өкілдері

Православие қазақ даласында ертеден сақталып келеді. XVIII-XIX ғасырлардағы Ресей империясының саясаты аясында православие діні кеңінен жайылған. Қазіргі заманғы православие қауымдастықтары діни өмірдің маңызды бөлігі болып табылады, олар шіркеулер мен рухани орталықтарды басқарады. Бұл діннің өкілдері Қазақстанның мәдени кеңістігін байыта түсуде.

14. Басқа христиан шіркеулері және қауымдастықтары

Католик шіркеулері мен протестанттық қауымдар Қазақстанда тұрақты түрде жұмыс істейді. Олар діни білім беру және қайырымдылық қызметтерін ұйымдастырады. Бұл қауымдар неміс, поляк, кәріс этностары арасында кең таралған, христиандықтың әртүрлі бағытарында мәдениеттің сақталуына ықпал етеді.

15. Қазақстандағы басқа діндер мен дәстүрлі нанымдар

Буддизм Алматы мен Қарағандыда шоғырланған, сол жерде діни ғибадатханалар жұмыс істейді. Иудаизм және бахаи, индуизм сынды дәстүрлі емес діндер елімізде өз ұстанушыларын табады. Бұл әртүрлі діндердің үйлесімді өмір сүруі Қазақстанның діни төзімділік пен қоғамдық келісім саясатының айқын көрінісі болып табылады.

16. Ұлттар достығы және Қазақстан халқы Ассамблеясы

Қазақстан — әлемде көп ұлтты және көп мәдениетті мемлекеттердің бірі. Оның бай тарихы мен сан түрлі этностарының татулығы арқасында, Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылған. Бұл ұжым — еліміздің ішіндегі ұлттар арасындағы келісім мен достықты нығайтуға бағытталған ерекше институт. Ассамблея түрлі ұлт өкілдерінің мәдениетін құрметтеп, олардың құндылықтарын сақтап, дамытуға тырысады. Әрбір этнос өзінің салт-дәстүрін, тілін және әдет-ғұрпын ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, сол арқылы тұтастық пен ортақ болмысты жасайды. Осылайша, ұлттар арасы ұлысты, бауырластықты, теңдікті сақтап, Қазақстанның қоғамдық өмірінде біртұтастықтың тірегі болып отыр.

17. Көпэтностықтың қоғамдағы әсері

Көпэтностық — Қазақстанның әлеуметтік тұрақтылығының басты кепілі. Түрлі ұлттардың бір шаңырақ астында өмір сүруі елдің мәдени байлығын байытады, сондай-ақ халық арасында өзара түсіністік пен сыйластықты арттырады. Ұлттық мерекелер мен мәдени фестивальдар әрбір ұлттың ерекшелігін көрсетіп қана қоймай, оларды біріктіреді. Мысалы, Наурыз мейрамы, Жеңіс күні немесе Құрбан айт сияқты ұлық күндерде барлық этностар бірге қуанады, бұл өз кезегінде ортақ құндылықтар мен достық ортасын қалыптастырады. Сонымен қатар, мектептер мен жастар ұйымдары жастарды көпэтностық ынтымақтастыққа тәрбиелейді, оларға ұлтаралық бауырластықты үйретеді. Бұл жас ұрпақтың түсінігі мен толерантты көзқарасын қалыптастырып, қоғамдағы тұрақтылық пен келісімді нығайтады.

18. Діни келісім мемлекеттік саясатта

Қазақстанда діндердің теңдігі және олардың сенім еркіндігі заңмен қорғалған маңызды құндылық. Бұл тәсіл дүниежүзілік және дәстүрлі діндердің өкілдерін бір арнаға тоғыстырады. Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі екі жыл сайын өтіп, онда дінаралық келісім мен ынтымақтастық күшейтіледі. Мемлекет бұл процесті белсенді қолдап, дінаралық диалогты дамытуға барлық мүмкіндіктерді пайдаланады. Үкіметтің басты мақсаттарының бірі — қоғамдық келісімді сақтау, тұрақтылықты нығайту және экстремизмнің алдын алу. Бұл мақсатқа жету үшін діни ұйымдармен тығыз байланыс орнатып, азаматтардың рухани қажеттіліктерін қамтамасыз етеді. Мұндай сенім мен түсіністік Қазақстан қоғамының біртұтастығын сақтауда маңызды рөл атқарады.

19. Ұлттық және діни бірегейлік қалыптасуы

Қазақстанның ұлттық және діни бірегейлігі бірнеше тарихи кезеңдер мен маңызды оқиғаларды қамтиды. Бұл үрдіс, әсіресе, тәуелсіздікті алғаннан кейін қарқынды дамыды. Елдің көпұлтты құрамы мен түрлі діни сенімдері біртұтас әлеуметтік организм ретінде қалыптасу процесі ұзақ әрі күрделі болды. Тәуелсіз Қазақстан өзіндік бейбітшілік пен келісімді сақтау саясатын қолға алып, көпұлтты мемлекет ретінде өзін әлемге танытты. Бұл сабақтастық пен ұлттық санады дамытуда Ассамблеяның, діни ұйымдардың, және мемлекеттік құрылымдардың рөлі өте зор. Әрбір кезең қоғамның діни және этностық бірлігіне жаңа леп беріп, Қазақстанның тұрақты өсуіне жағдай жасады.

20. Қазақстанның көпұлтты және көпконфессиялы болашағы

Көпұлттық пен көпконфессиялық Қазақстанның негізгі байлығы болып табылады. Бұл құндылықтар елдің тұрақтылығының кепілі, әрі келер ұрпаққа аманатталған маңызды міндет. Болашақта бұл үрдісті одан әрі нығайту – еліміздің біртұтастығын, қоғамдық келісім мен бейбітшілікті қамтамасыз етудің негізгі факторы болады. Көпмәдениетті қоғам құру арқылы Қазақстан жаңашылдықтарға ашық, әлемдік өркениетпен ілесе алатын мемлекет ретінде дамуын жалғастыра береді.

Дереккөздер

Әбдіразақұлы, Ә. «Қазақстанның этникалық тарихы», Алматы, 2018.

ҚР Ұлттық статистика бюросының ресми мәліметтері, 2023.

Смайылов, Т. «Қазақстандағы діни көптүрлілік», Нұр-Сұлтан, 2021.

Жұмағалиева, Г. «Ұлтаралық ынтымақтастық және мәдени әртүрлілік», Алматы, 2020.

Рахметов, М. «Қазақстандағы православие дінінің орны», Қарағанды, 2019.

Қазақстан Республикасы Конституциясы, 1995 жыл.

Өсіпов Қ., "Қазақстандағы көпэтностық сұхбат: тарихы мен заманы", 2018 жыл.

Нұртайұлы С., "Діни келісім және тұрақтылық", Алматы, 2020 жыл.

Көпұлттық Қазақстан: тарихи және саяси аспектілер, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, 2019 жыл.