Текст выступления:

Нет насилию
1. «Нет насилию»: негізгі мәселелер мен бағыттар

Қазіргі қоғамда тұрмыстық зорлық пен кибербуллинг сияқты мәселелер үлкен зиян тигізіп отыр. Бұл жағдайлар балалар мен қоғам мүшелерінің қауіпсіздігіне тікелей әсер етеді. Сондықтан "Нет насилию" тақырыбы аясында осы күрделі проблемаларға тоқталып, оларды тиімді жолмен шешудің бағыттарына назар аудару өте маңызды.

2. Насилие: тарихи және қазіргі әлеуметтік контекст

Зорлық-бұзақылық адамзат тарихының әр дәуірінде кездесіп, әртүрлі формада көрініс тауып келеді. Қазақстанда соңғы жылдары зорлық оқиғаларының саны елеулі өсіп, жыл сайын 20 000-нан астам кейс тіркелуде. Ақпараттық технологиялардың дамуының арқасында кибербуллинг сияқты жаңа түрлері пайда болып, қоғамдық пікір мен заң талаптары одан әрі қатаңдануда. Бұл әлемнің көптеген мемлекеттерінде әлеуметтік проблема ретінде жоғары мәнге ие болып, оны шешу бағытында кешенді шаралар қажет.

3. Насилиенің негізгі түрлері

Зорлықтың әртүрлі түрлері, әсіресе тұрмыстық зорлық, мектептегі буллинг және кибербуллинг, балалар мен ересектердің өміріне кері әсер етеді. Тұрмыстық зорлық балалар мен әйелдердің денсаулығына зиян келтіріп, эмоционалды травмалар туғызады. Мектептегі физикалық және психологиялық қысым баланың оқу үлгеріміне әсер етіп, олардың тұлғалық дамуына кедергі келтіреді. Әлеуметтік желілерде орын алатын кибербуллинг – ондаған мың жасөспірімнің өзін-өзі бағалауын төмендетіп, кейде өлімге дейін апаратын жағдайларға әкеледі.

4. Тұрмыстық зорлық-зомбылық мысалдары

Қабылданған шараларға қарамастан, отбасындағы физикалық және психологиялық тұрғыдағы зорлық көрсету оқиғалары көбейе түсуде. 2022 жылы Қазақстанда 10 000-нан астам тұрмыстық зорлық жағдайлары тіркелгенімен, көмек сұрау деңгейі әлі де төмен қалып отыр. Бұл жемісті профилактикалық жұмыс пен қоғамның хабардарлығын арттырудың маңыздылығын көрсетеді. Отбасының қауіпсіздігі – қоғамның негізі, сондықтан бұл мәселені шешу үшін көпқырлы қолдау қажет.

5. Мектептегі буллинг және кибербуллинг деректері

Мектептерде буллинг мәселесі – оқушылардың жан-жақты дамуына кедергі келтіретін маңызды фактор. Жиі кездесетін физикалық зорлық, сөзбен қорлау және кибербуллинг түрлері білім алу процесін қиындатып, балалардың психикалық саулығын төмендетеді. Кейбір жағдайларда балалар өздерін оқшауланған сезініп, оқуға деген ынтасы төмендеп, әлеуметтік дағдыларын жетілдіруге қиындық туады. Әсіресе интернет кеңістігіндегі кибербуллинг балалар арасында жылдам таралып, эмоционалды күйзелістердің пайда болуына себепкер болады.

6. Зорлық-зомбылықтың статистикасы (2019-2023)

Қазақстанның ІІМ статистикасы көрсеткендей, зорлық-зомбылыққа қатысты оқиғалардың саны соңғы бес жылда тұрақты өсуде. Әр жылы тіркелген жағдайлардың саны көбейіп, бұл мәселенің қоғамдағы ауқымы мен сырқаттығынан хабар береді. Бұл тенденция алдын алу шараларын күшейтудің және арнайы бағдарламаларды жүзеге асырудың қажеттігін дәлелдейді. Соған сай, барлық деңгейдегі билік пен азаматтық қоғам ұйымдары бірлесіп жұмыс істеуі шарт.

7. Насилиенің психологиялық салдары

Зорлық көрген адамдарда үрей, күйзеліс және ұйқысыздық сияқты белгілер часто байқалады, бұл олардың күнделікті өміріне ауыр салмақ болып түседі. Оқушыларда психологиялық қысым оқу үлгерімінің төмендеуі мен өзін-өзі бағалаудың азаюына әкеліп соғады. Дәлірек айтқанда, мектеп жасындағы балалардың шамамен 30%-і эмоциялық қиындықтармен бетпе-бет келеді, бұл олардың толыққанды дамуына кедергі келтіреді. Сондықтан психологиялық қолдау көрсету өте маңызды.

8. Насилие себептері мен салдарының байланысы

Тұрмыстық қиындықтардан бастап әлеуметтік салдарларға дейін зорлық-зомбылықтың түпкі себептерін түсіну үшін оның түрлі қырларын қарастырған жөн. Қиын отбасылық жағдайлар, әлеуметтік кедейлік, білім жетіспеушілігі және қоғамдағы алаңсыздық зорлық көріністерін тудырады. Осы себептер мен салдардың арасындағы күрделі процесс зорлықтың алдын алу мен тиімді емдеудің негізін құрайды. Бұл процесті толыққанды түсіну қоғамдағы зорлықты азайтуға бағытталған бағдарламаларды құруға мүмкіндік береді.

9. Құқықтық жауапкершілік және заңнамалық шаралар

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 106-бабы тұрмыстық зорлықты қатаң қылмыс ретінде танып, жауапкершілікке тартады. 110 және 141-баптарда психологиялық зорлықтың алдын алу және зардап шеккендерді қорғау шаралары қамтылған. Жазалау түрлері айыппұлдан бастап бас бостандығынан айыруға дейін өзгеріп, құқық бұзушылықтың ауырлығына сәйкес келеді. Бұл заңнамалық база зорлықты азайту және қоғамдағы қауіпсіздікті арттыруға бағытталған.

10. Әлем елдеріндегі насилие пайызы (ДДҰ деректері)

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2023 жылғы мәліметтері бойынша, әр елдегі зорлық деңгейі әлеуметтік, мәдени және заңнамалық факторларға тәуелді. Мысалы, кейбір елдерде зорлық төмен болса, басқаларында жоғары көрсеткіштер тіркеледі. Бұл айырмашылықтар жан-жақты алдын алу және қорғау жүйесін қалыптастыру қажеттігін көрсетеді. Сонымен қатар, заманауи қоғамда зорлықсыз өмір сүру – халықаралық стандартқа айналып отыр.

11. Балаларды қорғайтын ұйымдар мен қызметтері

Қазақстанда балаларды қорғайтын бірнеше ұйымдар жұмыс істейді және олар зардап шеккендерге кең ауқымды көмек көрсетеді. Мысалы, «Балаларға көмек» ұйымы құқықтық кеңестер мен психологиялық қолдау ұсынады. Аталған қызметтер балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және зорлықтың алдын алуға бағытталған. Бұл ұйымдардың жұмысы – балалардың құқықтарын қорғауда және олардың өміріне оң әсер етуде шешуші рөл атқарады.

12. Жәбірленушіге қолжетімді көмек тәсілдері

Қиын жағдайға тап болған адам бірінші кезекте сенім артатын ересек адамға немесе жергілікті полицияға хабарласуы қажет. Бұл алғашқы қауіпсіздік шарасы болып табылады. Сонымен қатар, мектеп психологына барып психологиялық көмек сұрау – эмоционалды ауырлықты жеңілдетудің маңызды кезеңі. Сенім телефоны «111» арқылы анонимді кеңес алу, сондай-ақ зорлық оқиғаларының дәлелдерін сақтау (фото, видео, хаттар) – құқықтарыңды қорғаудағы негізгі қадамдар.

13. Достар мен сыныптастардың қолдауы

Ішкі ортада сенім мен құрмет атмосферасын қалыптастыру жәбірленушілерге үлкен қолдау береді. Құрбылардың жылы сөздері мен моральдық көмегі эмоционалды жараны азайтып, жүйелі себептерді жеңуге көмектеседі. Сонымен бірге, ұжымдық бірлік пен бірігу мектептердегі буллинг және басқа да зорлық түрлерінің алдын алуға ықпал етеді. Топтық қолдау арқылы қиын жағдайлар тезірек шешімін тауып, балалар өздерін қауіпсіз сезіне бастайды.

14. Оқушылардың қауіпсіздік алдындағы жауапкершілігі

Оқушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету – баршаға ортақ міндет. Бұл процестің әр кезеңінде олар өз жауапкершілігін білуі тиіс: қауіпсіздік ережелерін сақтау, кішігірім зорлық оқиғаларын уақытында хабарлау, және сыныптастарын қолдау. Мұндай жүйелі көзқарас мектептегі ахуалды жақсартып, қиындықтардың алдын алуға көмектеседі. Әрбір оқушының белсенділігі барша қоғам қауіпсіздігіне үлес қосады.

15. Мектеп деңгейіндегі алдын алу шаралары

Мектептерде зорлықтың алдын алудың бірнеше негізгі шаралары бар. Олар: қауіпсіздік ережелерін енгізу және сақтау, оқушыларға арналған психологиялық қолдау орталықтарын құру, оқушылар арасында мәдениет пен құрметті насихаттау, сондай-ақ, педагогтардың арнайы дайындықтан өтуі. Мұндай шаралар баланың жан-жақты дамуында және мектептің қауіпсіз орта болуында маңызды рөл атқарады. Алдын алу жұмысы зорлықтың қоғамға әсерін айтарлықтай төмендетеді.

16. Кибернасилиеден сақтану кеңестері

Қазіргі цифрлық дәуірде интернеттің қауіпсіздігі ерекше маңызды. Киберғаламаттық жағдайлар, яғни кибернасилие, жастар арасында кеңінен тараған мәселе. Киберқауіптерден аулақ болудың ең негізгі әдісі - күрделі әрі бірегей парольдерді таңдау. Бұл парольдер әртүрлі символдардан, сандар мен әріптерден құралғанда құпиялылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, бейтаныс және күдікті сілтемелерді ашпау - интернетте зиянды бағдарламалар немесе жеке деректерді бұрмалаудан қорғанудың маңызды шарты. Бұдан бөлек, желідегі жағымсыз жағдайлардың дәлелі ретінде чаттағы немесе әлеуметтік желідегі әңгімелердің скриншоттарын жинау қорғауға көмектеседі. Жеке мәліметтерді, тіпті жақын достармен де бөліспеу интернеттегі қауіпсіздікті арттырады, себебі бұл ақпараттың таралу қаупін азайтады. Бұл кеңестерді ұстана отырып, әрбір адам өзінің интернеттегі тұлғасын қорғай алады.

17. Ата-аналардың бақылауы және қолдауы

Бала тәрбиесіндегі ең маңызды аспектілердің бірі - ата-ананың бала көңіл-күйі мен мінезіндегі өзгерістерді мұқият бақылауы. Мысалы, кенеттен ұйқының бұзылуы немесе достармен қарым-қатынастың азаюы – психологиялық қиындықтардың алғашқы белгісі болуы мүмкін. Осындай сәттерде ашық және сенімді диалог орнату маңызды, себебі ол баланың ойлары мен сезімдерін еркін білдіруге мүмкіндік береді, осылайша жанжалдардың алдын алуға жағдай жасайды. Қауіп-қатер туындаған кезде, ата-аналар кәсіби психологтар, әлеуметтік қызметкерлер сияқты мамандарға жүгінуі қажет. Уақытылы әдістемелік көмек алу – баланың психологиялық амандығын сақтаудың кепілі.

18. «Нет насилию» акциялары мен қоғамдық бастамалар

Зорлық-зомбылыққа қарсы қоғамдық акциялар әртүрлі кезеңдерде өткізіліп, қоғамның бұл мәселеге назарын аударады. Әлемдік тәжірибеде қауіпсіздік пен бейбітшілікті нығайту бағытында «Нет насилию» сияқты бастамалар танымал. Осындай қозғалыстар мектептер мен қалалық орталарда жастар арасында зорлықтың алдын алу үшін арнайы бағдарламалар өткізеді. Жалпы, бұл акциялар қоғамдағы зорлық-зомбылықпен күресті күшейтіп, азаматтардың қауіпсіздігін арттыруға бағытталған. Қоғам белсенділерінің, үкімет пен жергілікті биліктің ынтымақтастығы арқасында, көптеген аймақтарда зорлықтың деңгейі төмендеді, бұл жастар үшін қауіпсіз ортаның қалыптасуына үлкен үлес қосуда.

19. Қауіпсіз орта: мектеп, отбасы және қоғам әріптестігі

Қоғам қауіпсіздігі жеке адамдардың ғана емес, жалпы қоғамның бірлескен күш-жігеріне байланысты. Мектептер мен отбасыларда моральдық-психологиялық климаттың оң болуы зорлықпен күрестің негізгі факторларының бірі. Жақсы атмосферада қарым-қатынас ашық әрі түсіністікке негізделіп, балалар өздерін сенімді сезінеді. Қарым-қатынастың осындай стилі мектеп ішіндегі дау-жанжалдарды төмендетуге ықпал етеді. Сонымен қатар, отбасы, мектеп, қоғам үштігі бірігіп жұмыс істегенде ғана қауіпсіздік деңгейі жоғарылайды. Өзара қолдау және ынтымақтастық – зорлық-зомбылыққа қарсы тиімді құрал болып табылады. Мысал ретінде, түрлі әлеуметтік жобалар мен сабактар балаларды мәдениет пен тәртіпке баулып, зорлықсыз орта құруға мүмкіндік береді.

20. Қауіпсіз қоғам – баршамыздың борышы

Насилие—және оның алдын алу—қоғамдағы барлық мүшелердің ортақ жауапкершілігі болып табылады. Әр адам өзінің іс-әрекеті мен көзқарасы арқылы осы мәселені шешуге үлес қосады. Сенімнің қалыптасуы, қажетті білімнің берілуі және қоғамдық белсенділік зорлық-зомбылыққа төтеп беруге мүмкіндік береді. Бірлескен күш-жігер арқасында, біз үлкен-үлкен қиындықтарды жеңіп, толеранттылық пен құрмет негізіндегі қауіпсіз әрі тыныш ортаны жасай аламыз.

Дереккөздер

Қазақстан құқық қорғау органдары статистикасы, 2022.

Қазақстанның ІІМ статистикасы, 2023.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, 2023.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, 2020.

Балаларды қорғау ұйымдарының жылдық есептері, 2023.

В.Н. Антипова, "Интернет және балалар": қауіпсіздік мәселелері, 2019.

С.С. Иванов, "Психология семейного воспитания", 2021.

А.Д. Петрова, "Общественные акции против насилия", Журнал социальных исследований, 2020.

И.В. Кузнецова, "Психологическая помощь детям и подросткам", Москва, 2018.

Ю.Н. Смирнов, "Социальная работа с молодежью и профилактика насилия", 2022.