Текст выступления:

Почему используется бейнехостинг? Ложная познавательность
1. Бейнехостинг және жалған познавательность: негізгі тақырыптар

Қазіргі заманғы ақпараттық ортада бейнехостинг платформаларының кеңінен таралуы жастар өмірінде ерекше орын алуда. Бұл платформалар білім алуда жаңа мүмкіндіктер ашса да, жалған познавательность ұғымының таралуы арқылы кейбір қауіптерді де тудырады. Бүгінгі баяндамамызда бейнехостингтің пайда болуы, оның негізгі мақсаттары мен жастарға әсері, сондай-ақ жалған познавательностьтің ерекшеліктері мен оның зияндылығы жайлы сөз қозғайтын боламыз.

2. Бейнехостингтің пайда болуы және танымалдығы

Бейнехостингтің танымал болуына YouTube пен TikTok сияқты платформалар үлкен ықпал етті. Мысалы, 2023 жылы YouTube-ты күн сайын 2 миллиардтан астам адам пайдаланып, видео контенттерді көру санын арттырды. Әсіресе 8-сынып оқушылары күніне шамамен 60 минуттай видеоларды қарайды, бұл көрсеткіш жыл өткен сайын өсуде. Дегенмен, бұл платформаларда фейк ақпараттар мен жалған танымдық мәліметтердің де саны артқанын ескеру маңызды.

3. Бейнехостингтің негізгі мақсаты

Видеохостинг платформаларының басты міндеті әлемнің әртүрлі бұрыштарындағы адамдарға білім мен ақпаратты қолжетімді ету. Олар мыңдаған көрініске бір уақытта қол жеткізіп, контентті көпшілікке тарата алады. Сонымен қатар, бұл платформалар оқу, ойын-сауық және жаңалықтарды білу мақсатындағы өзекті материалдарды ұсына отырып, қолданушылардың әртүрлі қажеттіліктерін толықтай қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Әрбір қолданушы өзіне қызықты тақырыпта видео жариялап, өз аудиториясын табуы арқылы платформалардың танымалдығы мен мазмұны әртараптануда.

4. Пайдаланушылар бейнехостингті не үшін қолданады?

Бейнехостинг платформаларының қолданылу себептері әртүрлі. Біріншіден, адамдар білім мен түрлі дағдыларды үйрену үшін пайдаланады, мысалы, шет тілдерін оқыту немесе қол өнерін меңгеру. Екіншіден, ойын-сауық мақсатында музыкалық клиптер, әзіл видеолар немесе фильмдердің үзінділері көп көреді. Үшіншіден, жаңалық пен оқиғаларға жылдам қолжетімділік үшін де видео ресурстарды жиі қолданады. Осылайша, әрбір пайдаланушы өз қажеттілігін қанағаттандыруға арналған контент табады.

5. Танымдық видеолардың танымалдығы

Танымдық видеолар қазіргі уақытта жастар арасында ерекше сұранысқа ие болуда. Олар білім беру мақсатында қызықты әрі түсінікті форматта ұсынылады. Танымдық контентті көбінесе ғылыми, тарихи немесе мәдени тақырыптарда көруге болады. Әсіресе қысқа форматтағы видео роликтер аудиторияны тез тартуға қабілетті, себебі олар уақыт үнемдеп, маңызды ақпаратты ұсынады. Бұл бағыттағы видеолар оқушылардың білім деңгейін арттыруға, танымдық қызығушылығын оятуға септігін тигізеді.

6. Видеолар түрі бойынша қаралым динамикасы

Соңғы екі жыл ішінде қысқа форматтағы видеолар танымалдығын молайтып, көптеп қаралуда. Танымдық контент те тұрақты өсіп келеді, бірақ қарқыны қысқа видеоларға қарағанда төмен. Бұл жағдай платформа қолданушыларының уақыттың шектеулі болуына және жылдам ақпарат алу қажеттілігіне байланысты. Зерттеулер көрсеткендей, YouTube Analytics ақпараттарына сүйенсек, 2023 жылы қысқа форматтағы видеолар ең көп қаралымға ие болды, әрі оларды жастар ерекше қызығушылықпен қарайды.

7. Жалған познавательность ұғымы

Жалған познавательность дегеніміз – ғылыми негізі жоқ, нақты дәлелдермен расталмаған, бірақ танымдық формада ұсынылатын ақпарат. Мұндай контент көрерменді алдау мақсатында жасалып, көбінесе шындықты бұрмалау арқылы таратылады. Бұл жағдай жастардың шынайы білім алуына кері әсерін тигізіп, олардың дүниетанымын бұрмалайды. Мұндай видеоларды анықтап, оларға қарсы тұру – бүгінгі білім беру жүйесінің маңызды міндеті.

8. Жалған познавательностьтың мысалдары

Белгілі тарихи оқиғаларды қате түсіндіру немесе бұрмалау – жалған познавательностьтың кең тараған мысалы. Сонымен қатар, ғылыми фактілердің дұрыс емес интерпретациясы және жалған зерттеулерге негізделген ақпаратты тарату да осы категорияға жатады. Бұдан бөлек, нақты дәлелдері жоқ әрі сенімділігі төмен пікірлерді танымал видеоблогерлер арқылы кеңінен тарату да қауіпті. Мысалы, «Жер жазық» деген пікірлерді қолдайтын видеолар ғылыми тұрғыда қате екеніне қарамастан, көпшілікке таралып жатады.

9. Танымдық және жалған танымдық видеолардың белгілері

Бұл кестеде нақты танымдық видеолардың сенімді дереккөздерден ұсынылатыны, дәлелдерге негізделетіні және ақпараттың шынайылығы басым екені көрсетілген. Ал жалған танымдық видеолар көбінесе сенсациялық тақырыптарды қолданады, дәлелсіз әрі манипуляциялық тәсілдер арқылы ақпарат таратады. Осы ерекшеліктерді біліп, жас ұрпақ оларды ажыратуды үйренсе, медиа сауаттылық деңгейі артады және жалған ақпаратқа қарсы тұру күшейеді.

10. Жалған видеолардың жылдам таралу себептері

Жалған видеолардың тез таралуына кликбейт тақырыптар мен эмоционалды тартымды визуалды элементтердің қолданылуы үлкен әсер етеді. Бұл әдістер көрерменді видеоға қарауға мәжбүрлейді. Сонымен қатар, платформалардағы бейнебөлісу функцияларының жеңілдігі ақпараттың кең ауқымға тез жетуін қамтамасыз етеді. Ал алгоритмдер пайдаланушының қызығушылығына сәйкес жалған видеоларды жиі ұсынып, олардың таралуын одан әрі арттырады. Бұл факторлар жалған ақпараттың қоғамға теріс ықпал жасау қауіпін күшейтеді.

11. Видеохостинг пен манипуляция тәсілдері

Видеохостингтерде эмоциялық әсерді арттыру үшін жиі әсерлі фрагменттер мен драмалық монтаждар қолданылады. Бұл тәсіл шындықты бұрмалап, көрерменнің фактілерді дұрыс қабылдауына кедергі келтіреді. Сондай-ақ, манипуляциялық технологиялар арқылы фейк сарапшылар мен жасанды пікірлер видеоға енгізіліп, аудиторияны басқару әдістері таралуда. Арнайы монтаждау әдістері шындықты жасырып, көрерменнің сенімін қалыптастыруға бағытталған.

12. Жастар мен оқушыларға ықпалы

Қазақстандағы жастар медиасауаттылығы бойынша 2023 жылғы зерттеу көрсеткендей, медиасауаттылығы төмен 40% жасөспірімдер жалған ақпаратқа сенуге бейім. Бұл көрсеткіш жастар арасында сыни ойлаудың азаюы мен дұрыс емес ақпараттың кең таралуына ықпал етеді. Осындай жағдай білім беру жүйесінде медиасауаттылық пен ақпаратты қабылдау мәдениетін дамытуға ерекше көңіл бөлуді талап етеді.

13. Жастар арасында бейне ақпараттың сенімділік деңгейі

Ұлттық білім беру статистикасынан алынған мәлімет бойынша, көптеген оқушылар бейнеформацияны негізгі ақпарат көзі ретінде қабылдайды. Дегенмен, олардың көпшілігі алынған мәліметтің шынайылығын немесе сенімділігін тексермейді. Бұл медиасауаттылықтың төмендігін және сыни тұрғыдан ойлану қабілетінің аз екенін көрсетеді. Сондықтан, жастарға ақпаратты сараптау және күмәнмен қарау дағдыларын үйрету аса қажет.

14. Жалған познавательностьтың салдары

Жалған познавательностьтың таралуы жастар арасында білімнің бұрмалануына, сенімсіздік пен түсініксіздікке алып келеді. Бұл ақиқат ақпаратқа сенімнің төмендеуіне, қоғамның ақпараттық кеңістікте бөлек бағыттарға бөлінуіне себеп болады. Мысалы, дәлелсіз мәліметтерге сүйене отырып, тарихи оқиғаларды немесе ғылыми фактілерді дұрыс түсінбеу жастардың дүниетанымын теріс бағытта өзгерте алады. Осыған орай, жалған ақпараттың салдарын болдырмау үшін медиа сауаттылықты арттыру маңызды.

15. Бейне контенттің таралу жолы

Ақпарат кең аудиторияға түрлі кезеңдер арқылы таралады: бастапқыда видео жасалады немесе алынады, содан кейін оны платформаға жүктеу жүзеге асады. Осыдан кейін платформа пайдаланушыларға оны ұсынады, ал көрермендер видеоны қарап, пікірлер мен бөлісулер арқылы оны одан әрі таратады. Бұл процессте вирусиялық эффект пен қоғамдық назар аударуы видеолардың көпшілікке қолжетімді болуына ықпал етеді. Осылайша бейне контенттің таралуы - ақпараттың кең ауқымға жетуінің тиімді жолы.

16. Жалған ақпаратты анықтаудың жолдары

Қазіргі цифрлық дәуірде ақпараттың ауқымы шалқар әрі жылдам таралуы жалған деректердің де белсенді өрлеуіне әсер етті. Сол себепті ақпараттың ресми немесе ғылыми дәлелденген дереккөздерінен келгенін мұқият тексеру маңызды. Мысалы, академиялық мақалалар, мемлекеттік ведомстволардың ресми сайттары және халықаралық ұйымдардың жарияланымдары – сенімді бастау көздері болып саналады. Бұл тексеріс ақпараттың шынайылығын дәлелдеуге мүмкіндік береді.

Сонымен бірге, ақпараттың бірнеше көзінен салыстырып қарау – жалған не бұрмаланған мәліметті танудың негізгі әдісі. Әртүрлі платформадағы материалдарды салыстырып, жағдаятты көп қырлы зерттеу, дұрыс емес мәліметті табуға септігін тигізеді. Мысалы, бір оқиғаны әртүрлі жаңалықтар ресурстары немесе блогерлер қалай түсіндіретінін бақылау.

Айналадағы белгілі, тәуелсіз мамандардың пікірі де өте құнды. Олардың сараптамалық талдауы жалған ақпарат пен шынайы деректерді айыруға көмектеседі. Бұл әсіресе ғылыми немесе әлеуметтік тақырыптарда маңызды, өйткені эксперттік көзқарас мәселені терең түсінуге жағдай туғызады. Сыни ойлау қабілетімен қатар, дереккөздің сенімділігіне сену – қазіргі күннің қажетті дағдысы.

17. Сыни ойлаудың ролі

Видеоконтенттер біздің күнделікті өмірімізде кеңінен таралған. Кез келген видеоны қарап жатқанда, оның мақсаты, авторы және оның ақпараттық дәлдігі туралы сұрақтар қою керек. Мақсат – көрерменге шындықты жеткізу ме, әлде белгілі бір көзқарасты насихаттау ма, осыны анықтау маңызды. Мысалы, бір видеода қоғамдық пікірді өзгертуге бағытталған бұрмаланған мәліметтер болуы ықтимал.

Оқушыларға фактілерге назар аударуды және өз пікірлерін қалыптастыруды үйрету олардың сыни ойлау қабілетін дамытады. Бұл мәйдандағы ақпараттық қауіпсіздікті арттырып, жалған ақпаратқа қарсы тұруға көмектеседі. Осыған ұқсас дағдыларды дамыту қазіргі білім беру жүйесінде басты міндеттердің бірі болып табылады.

18. Бейне мазмұнын тексеру әдістері

Видеоконтенттің шынайылығын бағалау үшін Қазақстандық медиасауат орталығы ұсынып отырған бірнеше негізгі критерийлер бар. Олар мыналарды қамтиды: визуалды сапа мен монтаждың кәсіби деңгейі, кескіндерді қай уақытта және қай жерде түсірілгенін тексеру, дыбыс сапасы және оның сәйкестігі, видеодағы ақпараттың қайталануы мен фактологиялық дәлдігі. Бұл әдістер көрерменге видеоны объективті бағалауға, оның сенімділігін анықтауға мүмкіндік береді. Осындай критерийлерді пайдалану видеоконтенттің сапасын және оның ақпараттық құндылығын арттыруға бағытталған маңызды қадам болып саналады.

19. Жасөспірімдерге арналған кеңестер

Балалар мен жасөспірімдерге арналған ақпараттық мәдениетті қалыптастыру маңызды міндет. Ақпаратты әртүрлі сенімді дереккөздерден тексеріп, ешқашан жалған немесе сенімсіз контентке сенбеу қажет. Бұл білім алу кезінде қателіктерден сақтайды және объективті әлемді дұрыс қабылдауға көмектеседі.

Видеоларға сыни тұрғыдан қарау, субъективті немесе объективті емес пікірлерді қабылдамау медиасауаттылықты арттырады. Бұл жастарға қоғамдық пікірге ермей, өз ойларын еркін және саналы шығаруды үйретеді.

Сонымен қатар, дұрыс және сенімді ақпаратты алу жеке ойлау қабілетін дамытып, болашақта табысқа жету үшін негіз болады. Бұл кеңестер жасөспірімдерге дербес шешім қабылдау, ақпаратты саралау және өз пікірін қалыптастыруға көмектеседі.

20. Ақпараттық қауіпсіздік пен медиасауаттылықтың маңызы

Интернет пен бейнехостинг платформалары білім алудың қолжетімділігін кеңейтті. Бұл құбылыс жастардың әлемдік білім ресурстарына еркін қол жеткізуін жеңілдетті. Бірақ, сол ресурстар арасынан жалған ақпараттарды анықтап, олардан сақтану аса маңызды болып отыр. Ақпаратты сыни тұрғыдан бағалап, сенімді дереккөздерді таңдау адамдардың саналы және ақылға қонымды дамуына мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде қоғамның ақпараттық қауіпсіздігін нығайтып, демократиялық процестердің орнығуына үлес қосады.

Дереккөздер

Исаев А. Видеохостингтің ақпараттық мәдениетке әсері // Журналистика және Медиа, 2022.

Қазақстандағы медиа сауаттылық туралы зерттеу. ҚР Білім және Ғылым Министрлігі, 2023.

YouTube Analytics. Видео қаралымдары мен трендтер, 2023.

Смирнова Л. Жалған познавательностьтың заманауи медиадағы рөлі // Қоғам және Мәдениет, 2021.

Ұлттық білім беру статистикасы. Білім саласындағы жаңа зерттеулер, 2023.

Казахстанский центр медиаграмотности. Руководство по проверке информации, 2023.

Иванова Е.С., Психология восприятия информации в цифровую эпоху, Алматы, 2022.

Смирнов А.В., Критерии оценки видеоконтента, Москва, 2021.

Талғамбекова Г.Б., Образование и медиация: новые вызовы, Нур-Султан, 2023.