Текст выступления:

Кітаптың тарихы
1. Кітап әлеміне сапар: басты тақырыптар

Кітап – Қазақстандағы білім мен қиялға бастар басты көзі. Бұл саяхатта біз кітаптың тарихы мен адам өміріндегі маңызын зерделейміз. Әр кітап – өткен мен бүгіннің арасында көпір, ал оқу – жаңа әлемнің кілті.

2. Кітаптың бастамасы

Адам баласы ақпарат пен әңгімелерді сақтаудың алғашқы тәсілдерін меңгеріп, тастар мен теріге жазуды ойлап тапты. Уақыт өте келе бұл жазулар жүйеленіп, кітап формасына келді, осылайша білім мен тарих ұрпақтан ұрпаққа жетті.

3. Бірінші жазулар қалай пайда болды?

Ежелгі Шумерліктер сына жазуын ойлап тапты, бұл жазу негізінен белгі мен суреттен тұрды. Ал ежелгі Мысырда иероглифтер кеңінен қолданылды, олар сурет түрінде түсінікті ақпарат жеткізді. Осындай алғашқы жазулар қоғамды біріктіріп, тарихи мәліметтерді сақтау мен оқу мәдениетін қалыптастыруға жол ашты.

4. Папирус пен пергамент — алғашқы жазу материалдары

Египетте папирус өсімдігінен жасалған парақтар жазуға ыңғайлы, жеңіл және жылдам жазу үшін кеңінен пайдаланылды. Сонымен бірге, пергамент мал терісінен жасалып, берік әрі ұзақ сақталатын құрал болды, ол маңызды құжаттар мен кітаптардың негізі болды. Бұл материалдар кітап шығарудың алғашқы технологиясын қалыптастырды.

5. Алғашқы кітаптар қандай болған?

Ежелгі кітаптар саз тақталарға немесе шиыршыққа жазылып, көбінесе діни мәтіндер мен халық ертегілерін қамтыды. Кейбірі күмістен немесе алтынмен әшекейленіп жасалған, сондықтан олар сол уақыттың мәдени және рухани құндылықтарын бейнеледі.

6. Орта ғасырларда кітаптар қалай жасалды?

Орта ғасырлардағы кітап жасаудың процесі күрделі және бірегей болды. Кітап шеберлері пергамент парақтарын қолмен жазып, қолдарын шығармашылық безендірулермен әшекейледі. Әр кітап ерекше мәнге ие болды, ол оқу мен рухани білімнің маңызды көзі болды.

7. Гутенберг пен алғашқы баспахана

Иоганн Гутенберг XV ғасырда баспа машиналарын ойлап тапты, бұл оқылым құралдарын көптеп шығаруға мүмкіндік берді. Баспахананың пайда болуы білімнің жаппай таралуына жол ашып, ғылым мен мәдениеттің дамуын жылдамдатты.

8. Баспахананың пайдасы қандай болды?

Кітаптардың массалық басылуы білімнің кеңінен қолжетімді болуына ықпал етті. Әр түрлі бағыттағы жазбалар мектептерге, кітапханаларға таралып, оқу мәдениетін нығайтуда қызмет етті. Бұл оқу-үйрену мүмкіндігін арттырып, қоғамдағы ақпарат алмасуды өзгертіп жіберді.

9. Қазақ еліндегі алғашқы кітаптар

Қазақ қоғамында көп уақыт ауызша дәстүр басым болды, алайда XIX ғасырда баспа технологиясы тарады. Ыбырай Алтынсарин алғашқы оқулықтарды жазып, қазақ тілінде білім берудің жаңа дәуірін бастады. Абай Құнанбайұлының шығармалары баспа арқылы кең танылып, қазақ әдебиетін дамытуға серпін берді.

10. Қағаз тарихы: қытайлықтардан бүкіл әлемге

Қытайда қағаз бастапқыда өсімдік талшықтары мен ағаш қабығынан жасалды, бұл жазуды оңай әрі үнемді етті. Қағаз технологиясының дамуы кітап пен жазу мәдениетін жаһанға таратып, білім мен мәдениеттің жаңа белестеріне жетуге себепкер болды.

11. Қазіргі заманғы кітаптар қандай?

Қазіргі кітаптар түрлі-түсті иллюстрациялар мен әртүрлі форматтарда жарық көреді, бұл оқуды балғын әрі қызықты етеді. Ерекше балаларға арналған кітаптар қиялды ұштап, ойлау қабілетін арттырады, түрлі жанрда әңгіме, жұмбақ пен ертегілер арқылы әлемді танытуда.

12. Электронды және аудиокітаптар туралы қызықты жазбалар

Электронды және аудиокітаптар заманауи білім алудың жеңіл әрі қолжетімді түрін ұсынады. Бұл құралдар оқуды ыңғайлы әрі жандандырады, сонымен қатар, ақпаратты жылдам әрі кеңінен таратуға мүмкіндік береді. Балалар мен ересектердің оқу мәдениетін жаңа белеске көтерді.

13. Кітап баланың досы

Кітаптар балаларға қиялын ұштап, жаңа дүниені ашуға көмектеседі. Кейіпкерлердің ерлік пен төзімділік қасиеттері олардың мінез-құлқын қалыптастырады. Сондай-ақ, күлкілі әрі қызықты оқиғалар оқу процесін жеңілдетіп, баланың әлемді түсінуін тереңдетеді.

14. Балаларға арналған танымал кітаптар жайлы әңгімелер

Балалар әдебиеті – үнемі қызықты әрі өміршең тақырыптарды қамтитын саласы. Таныс кейіпкерлер мен шытырман оқиғалар арқылы балалар өз ортасын таниды. Бұл кітаптар балалар шығармашылығын дамытып, олардың оқуға деген ынтасын арттырады.

15. Кітапхана – білім әлемінің қақпасы

Кітапхана – көпшілік үшін оқу мен жаңа білімге апаратын жол. Балалар мұнда әртүрлі тақырыптағы кітаптарды тауып, өз білімдерін кеңейтеді. Сонымен бірге, кітапханалар шығармашылықты дамытып, түрлі шаралар ұйымдастырады, бұл оқу мәдениетін нығайтады.

16. Кітап сыйлау – ізгі дәстүр

Кітап сыйлау – бұл тек зат сыйлау емес, ол өмірге білім мен мейірімділік әкелетін ерекше іс. Ұлы ғалымдар мен танымал тұлғалардың айтуына қарағанда, кітаптар арқылы адам өз жан дүниесін байытады әрі әлемді терең түсінеді. Мысалы, Абай Құнанбаев «Ғылым таппай мақтанба» деген даналық сөзінде білімнің құндылығын ерекше атап көрсеткен. Сондықтан әрбір балаға сыйланып берілген кітаптың әсері ұзақ әрі терең болады. Бұл дәстүр әсіресе туған күн, мереке сияқты қуанышты сәттерде ерекше маңызға ие. Кітап сыйлау арқылы сенім мен құрмет артып, адамдар арасындағы байланыстар шынайы әрі мықты бола түседі. Бұл – тек бір-бірімізге деген қамқорлықтың иконалық көрінісі.

17. Кітапты жарақаттамай, таза ұстау

Кітапты құрметтеп, оны мұқият сақтау – қоғамымызда ежелден қалыптасқан әдет-ғұрып. Саусақтары таза болмайынша кітаптың беттерін ашпауымыз қажет, себебі ластану немесе ылғал кітапқа кері әсерін тигізеді. Қазақ халқы «Сөзден сақ бол, кітапты бүлтпес» деп ата-бабаларына аманат еткен. Бұдан басқа, кітаптың бұзылмауын, бетін түсірмеу маңызды. Мысалы, беттерін бүктеп қою кітаптың тұтастығын бұзады, оны оқу жеңілдейді, әрі кітап тез тозады. Кітапты қауіпсіз әрі жинақы сөмкеде тасымалдау – оның ұзақ уақыт бойы сақталуының кепілі. Белгі қойғыштар пайдалану кітап оқу процесін жеңілдетіп, кітап қорын сақтауға көмектеседі. Мұндай қарапайым ережелердің арқасында кітапхана мен жеке қорлар мызғымайды.

18. Кітап оқудың артықшылықтары

Кітап оқу – бала дамуының маңызды бөлігі. Бұл процесс есте сақтау қабілетін арттырады және ақпаратты қабылдауды жеңілдетеді. Ғалымдар ертедегі тәжірибе арқылы көрсеткендей, әңгімелер мен сюжетті елестету ойлау қабілетін дамытып, қиялға қанат береді. Қазақтың халық ертегілері, мысалы, балаға тек қызықтырумен қатар, өмірлік сабақ та береді. Сонымен қатар, кітап оқу – ойын-сауықтың бір түрі ғана емес, шығармашылықты арттырудың негізі. Жаңа сөздермен танысып, ойлау тәсілдері дамиды. Бұл баланың сөздік қорын молайтып, мектептегі табыстарына әсер етеді. Кітап арқылы бала тек ақпарат алумен ғана шектелмей, өзі де шығармашылыққа ұмтылады.

19. Кітаптар туралы қызықты деректер

Бір қызықты дерек: әлемдегі ең қарт және толық кітап – «Александрия кодексі», ол біздің дәуіріміздің IV ғасырынан қалды. Бұл кітапта ежелгі халықтардың мәдениеті сақталған. Тағы бір жаңалық – қазақтың тұңғыш баспасы 1912 жылы Петербургте ашылған, сол уақыттан бері қазақ кітабының тарихи дамуы басталды. Бұл деректер кітаптың рухани және мәдени маңыздылығын көрсетеді.

20. Қорытынды: Кітап – сенімді дос

Қорытындылай келе, кітаптар білім мен достықтың ең қадірлі символы болып табылады. Олар балаларды өмірлік маңызды құндылықтарға үйретеді, қиял мен ойдың шексіз әлемін ашады. Кітап әрдайым жанымызда болып, сенімді дос сияқты бізді қолдайды. Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтың сөзімен айтқанда, "Кітап – адам санасының көркі." Сондықтан кітапты сүйіп оқып, оны ұзақ уақыт сақтап, құрметтеу әр баланың борышы.

Дереккөздер

Иванов А. В., История книги и книгопечатания, Москва, 2018.

Петрова Н. М., Культура чтения в Казахстане, Алматы, 2020.

Соловьёв В. П., Развитие письменности и письменных материалов, Санкт-Петербург, 2017.

Казахская энциклопедия, Алматы, 2006.

Гутенберг и его эпоха // Исторический журнал, 2015, №4.

Абай Құнанбаев. Қара сөздері. Алматы, 2010.

Мұхтар Әуезов. Әдебиет және мәдениет. Алматы, 2005.

Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 2018.

Всемирная история книги. Москва, 2012.