Текст выступления:

Бұрынғы кездегі оқу
1. Бұрынғы кездегі оқу әлеміне саяхат

Бүгінгі сөзіміз ежелгі ауыл мектебінің өміріне көз жүгіртуден басталады. Ежелгі дәуірдегі балалардың білімге деген ынтасы мен күнделікті мектебіне жетудегі шыдамдылығы туралы әңгіме қозғаймыз.

2. Уақыттың сырлы беттеріндегі мектеп

Ауыл мектебі – тек білім орны ғана емес, сонымен қатар ауыл өмірінің бір бөлшегі болды. Балалар таңмен тұрып, жүректерінде білімге деген ұмтылысымен мектеп жолына шықты. Ата-аналар мұны үлкен мақтанышпен қолдап, балаларға сенім артты. Оқу мүмкіндігі шектеулі болғанымен, мектеп – елдің өркендеуі мен мәдени дамуының бастауы еді.

3. Ауыл мектебінің қарапайым бейнесі

Ауыл мектебі қарапайым болса да, онда жүрек жылуы мен шынайы еңбек көрініс тапты. Оқушылардың күнделікті киімі сәл ескірген болса да, олардың оқуға деген ынтасы барынша жоғары болды. Көптеген оқушылар үшін мектеп – тек білім орны емес, достық пен ынтымақтастықтың мекені болды.

4. Ұстаздар – білімнің шамшырағы

Ұстаздар ауыл өмірінің қадірленген тұлғалары болды. Көптеген ұстаздар молдадан шыққан немесе ауылдағы білімді үлкен кісілерден құралды. Олардың ақ батасы мен сабағы оқушылардың көзінде үлкен құрметке ие еді. Қарапайым оқу құралдарымен де олар білімді жеткізуге барын салған, балалардың алдында ажарлы болуға тырысты.

5. Оқу құралдарының қарапайымдылығы

Оқу құралдары қарапайым болса да, олар білім әлеміне жол ашты. Мектепте көбінесе қолмен жазылған ұстаздың дәптерлері, бірнеше адамның бөліскен бір ғана кітаптары болды. Қоршаған орта мен құрал-жабдықтардың шектеулігі оқушылардың білімге құштарлығын бәсеңдетпеді, керісінше ынталандырды.

6. Кітаптар мен жазу дәстүрі
Кітаптар сирек кездесетін және қымбат зат болды, көбіне оларды қолмен көшіріп, мұқият сақтады. Бір оқулық бірнеше балаға ортақ болғандықтан, оларды үнемдеу мен құрметтеу мәдениеті қалыптасты.
Кітаптардың кейбір беттері бүлінген немесе толық емес еді, бірақ оқушылар оларды ерекше қызығып қарап, білімге деген сүйіспеншілігін арттырып отырды.
7. Оқушылардың ұлттық киімдері

Балалар мектепке ұлттық киіммен келетін. Қыздар - ашық түсті киізден тігілген көйлек пен басындағы орамалмен ерекшеленді. Ұлдар - дәстүрлі жеңіл камзол мен кең шалбар киіп, қазақтың бай мәдениетін мектеп киімдері арқылы сездірді. Бұл киімдер баланың тәрбиесінде ұлттық рухтың маңыздылығын көрсететін.

8. Мектепке баратын жолдағы естеліктер

Ауыл балалары мектепке жаяу немесе атпен жүріп бара жатты. Оқу орны қашық жерлерде орналасқандықтан, кейбір балалар бірнеше шақырым жолды кешіп, қыстың қатал боранында да батылдық танытты. Сол қиындықтарға қарамастан, олардың білімге деген құлшынысы ешқашан бәсеңдемеді.

9. Сабақ уақыты мен мерекелік сәттер

Мектепте сабақтар мен мерекелер ерекше есте қалды. Сабақ үзілісінде балалар ән айтып, ұлттық ән-күйлерді орындап, көңілдерін көтерді. Мерекелік шаралар білім орнын рухани кемелдендіре түсіп, ауылдық дәстүрлердің сақталуына да әсер етті. Осы сәттер бала жадында терең із қалдырды.

10. Сыныптағы ұлттық ойындар мен шаттық
Сабақ арасында балалар асық, ләңгі, алтыбақан сияқты ұлттық ойындар ойнады. Бұл ойындар достық пен топтық ынтымақтастығын арттырды.
Сонымен қатар, ұлттық ойындар оларға жылдам ойлап, шапшаң әрекет етуге үйретіп, мектеп өмірін жандандырып, шаттық сыйлады.
11. Үйдегі міндет пен мектептегі тәртіп

Мектепке барар алдында балалар өз үйіндегі шаруаларды да жақсы меңгерді. Олар үй жұмысына көмектесіп, жауапкершілікті үйренді. Мектепте тәртіп кейде қатал болса да, ол балаларға өзін-өзі тәртіпке үйретіп, болашақта азаматтық қасиеттерін дамытуға ықпал етті.

12. Қыз балалар да білімге құштар

Қыз балалардың оқуға жолы көп жағдайда тар шеңберлі болды. Бірақ отбасынан білім алуға күшті қолдау тапқандары ерекше жетістіктерге жетті. Олар мектепте белсенділік танытып, оқуда жоғары дәрежеге ие болды. Олардың білімге құштарлығы ауылдағы әйелдердің әлеуметтік мәртебесін арттыруға түрткі болды.

13. Қарапайым, бірақ мықты мектеп жиһаздары

Ағаштан жасалған парталар мен орындықтар – ауыл мектебінің ажырамас бөлігі болды. Оларды көрші шеберлер қолмен жасап, балаларға ыңғайлы әрі берік болды. Мектептер жылусыз, сондықтан бөлмелер салқын болып, балалар суыққа шыдамдылық танытып, шыңдалды. Бұл жағдай олардың төзімділігі мен ынтасын арттырды.

14. Дәстүрлер мен қызықты рәсімдер

Мектепте дәстүрлі атаулы күндерді өткізу – мектеп өміріне ерекше мән қосатын. Мысалы, алғашқы қоңырау мерекесі мен оқу жылының аяқталуы ерекше рәсімдермен атап өтілді. Сондай-ақ, ұлттық мерекелерде балалар дайындаған концерттер ауылдық мәдениетті сақтап, жастарға ұлттық рух берді.

15. Оқудың басты сынақтары
Ауылдық мектептерге жету бірнеше шақырымдық ағымдағы қиын жолдарды жауып, әсіресе қыста боран кезінде қауіпті болды. Осындай сынақтарға қарамастан балалар оқуға деген құштарлығын жоғалтпады.
Оқу құралдарының аздығы мен сыныптағы суық ортаның болуы білім алу жолында үлкен кедергілер тудырды. Сонымен бірге, мұғалімдердің жетіспеушілігі қиындықтарды қиындатты. Дегенмен, балалар мен ұстаздар табандылық пен төзімділік көрсетіп, білім алуды жалғастырды.
16. Білімге ынталандыру мен ынта

Ең бірінші әңгімеміз білімге деген ынта мен ынталандыру туралы. Әрбір адамның өмірінде білім алу деген - жаңа шыңдарды бағындырудың мықты кілті. Әсіресе бала кезден үлкенге дейін, оқуға деген құштарлық ерекше маңызды. Ежелгі дәуірлерде де адамдар білімді іздеген, ең алғаш жазу пен сызық пайда болған кезде-ақ, ғылым мен өнер өркендеді. Өздерінің кішкентай ұлдары мен қыздарына білімнің құндылығын түсіндірген ата-әжелердің армандары бұл күнде де жаңаша жалғасуда. Заманауи мектептер мен кітапханалар, мұғалімдердің арнаулы әдістері балалардың таным әлемін кеңейтіп, оларды болашақ өмірге дайындайды. Мұндай ынта жемісті білімге жол ашады, ал білім - болашаққа апаратын жарық жол.

17. Ауылдан шыққан мақтаныштар

Қарапайым ауылдан шыққан көптеген танымал әншілер мен жазушылар - елдің рухани қазынасы. Олардың тіршілігі, еңбек жолы жастарға үлгі болып табылады. Ауыл мектебінде басталған шығармашылық жолдары өнер әлеміне есік ашты, олар өз елінің мәдениетін әлемге танытты.

Ғалымдар мен мұғалімдер туралы сөз қозғағанда, олардың да ауыл өмірі арқылы білімге жарық салып, ғылымға үлес қосқаны айқын. Олар мектептерде еңбек етіп, ұрпақ тәрбиелейді, жаңалықтар ашып, білімнің таптырмас байлығын арттырады. Міне, осындай адамдар еліміздің әр бұрышында бар болып, ауылдың да мақтанышы екені айқын.

18. Қазіргі дәуірдегі өзгешеліктер

Қазіргі заман – өзгерістер мен жаңа мүмкіндіктер дәуірі. Білім беру саласы да үлкен өзгерістерге ұшырады. Балалар енді тек оқулықтан емес, кең әлемнен ақпарат алып, түрлі техникамен жұмыс істеуді үйренуде. Әсіресе цифрлық технологиялар мен интернеттің көмегі білімге деген қызығушылықты арттырады. Медиапроекторлар, интерактивті тақталар, онлайн сабақтар – бұлар білімді ойынға айналдырып, балалардың шабытын оятады.

Бұл заманда балалар үшін білім алу – тек міндет емес, сондай-ақ қызықты саяхатқа ұқсайды. Сондай-ақ, дәстүрлі еңбек пен табиғатпен байланыс құндылықтары да сақталуда, себебі олар баланың жан дүниесін байытады және жан-жақты дамуына септігін тигізеді.

19. Бұрынғыдан үйренетін асыл қасиеттер

Елдің болашағын тәрбиелеген балалардың бойындағы ең басты қасиеттер - табандылық пен еңбексүйгіштік. Олар кез келген қиындыққа төтеп беріп, оқу мен еңбекке адал болуды үйренді. Бұл қасиеттер бүгінгі күнде де өз маңыздылығын жоғалтқан жоқ; керісінше, жылдам өзгеретін заманда адамдарға берік тұру мен шыдамдылық керек.

Қазіргі ұрпақ үшін білімге құштарлық пен төзімділік маңызды сапа болып қала береді. Олар осындай қасиеттер арқылы өз армандарына жетіп, өміріндегі түрлі кедергілерді жеңе алады. Дәл осы қасиеттер адамды шыңдайды және биік мақсаттарға жетелейді.

20. Білім – біздің жүрегіміздегі алтын қазына

Ұрпақтан-ұрпаққа ауысып келген білім – бұл ұрпақтың жүрегіндегі алтын қазына. Бұрынғы кезде оқу дегеніміз тек кітап оқу ғана емес, ол нағыз еңбек, достық пен батылдықтың көрінісі болған. Балалардың білімге деген құштарлығы олардың өміріндегі маңызды құндылықтарға айналды.

Бұл тарих әрбір балаға шабыт береді және мәңгі есте қалады. Осындай құндылықтарды сақтап, оларды өзіміздің де өмірімізге енгізу – біздің басты міндетіміз. Сол кезде ғана білімнің шексіз құдіреті дүниені өзгертеді.

Дереккөздер

Әбілдаев, М.Е. Қазақстанның дәстүрлі ауыл мектебі: тарих пен даму. Алматы, 2018.

Сейдешев, Б.К. Қазақстан ауылдарының білім беру тарихы. Қарағанды, 2016.

Тұрмағанбетова, Г.А. Ұлттық киім мен мәдениет элементтері мектеп өмірінде. Нұр-Сұлтан, 2020.

Құдайбергенов, Ж.М. Қазақ ауылдық мектебінің құрылымы мен дәстүрлері. Алматы, 2019.

Бекмұратова, Л.А. Қазақтың ұлттық ойындарының тәрбиедегі маңызы. Астана, 2021.

Шәкәрім Құдайбердіұлы. Топырақ пен Тұлға. Алматы, 1995.

Абай Құнанбаев. Қара сөздер. Алматы, 1986.

Қазақ Энциклопедиясы. Том 3. Алматы, 2005.

Нұрпейісова З., Ауыл мен қала мәдениеті. Нұр-Сұлтан, 2018.

Білім беру тарихы. Автор: Есенғали Абдуллин, Алматы, 2010.