Текст выступления:

Қош келдің, Наурыз!
1. Қош келдің, Наурыз!

Жыл сайын көктемнің алғашқы күнімен бірге келетін ерекше мерекенің бірі — Наурыз. Бұл мереке жаңа жылдың шынайы бастауы ретінде халқымыздың жүрегінде терең орын алды. Наурыз – тек күн мен түннің теңесуі ғана емес, сонымен бірге адамның өміріндегі жаңару, үміт пен қуаныштың символы. Келіңіздер, көктем мен жаңа жылды қарсы алу қуанышымен бірге болайық!

2. Наурыз – тамыр жайған ұлы дәстүр

Наурыз мерекесінің тамырлары үш мың жылға жуық уақыт бұрынғы тарихта жатыр. Бұл күн — күн мен түннің теңескен сәті, жаңа табиғи циклдің, көктемнің және жаңарудың бастауы ретінде бағаланады. Қазақстанның бай дәстүрі мен мәдениеті Наурызды «жанымыздың көктемі» ретінде ерекше құрметтейді. Әр жыл сайын бұл мереке адамдарды бірлікке, шамалы татулыққа шақыратын құндылықтарға толы.

3. Көктемнің алғашқы тынысы

Көктем келген кезде жер жыпылықтайды, өзендер жаңарған суымен аға бастайды. Бір қызығы, халық ауыз әдебиетінде Наурызды жаңарудың, нәрленудің, табиғаттың қайта оянуының басты белгісі ретінде суреттейді. Мысалы, көктемгі жаңбыр мен жылы желдің арқасында дала гүлдері мен ағаш шайырланады. Бұл мезгілдің тынысы жаңа үміттер мен мақтаныштардың өсуіне себепші болады.

4. Наурыз – жаңа жылдың бастауы

Қазақ халқы Наурызды жылдың басы ретінде санайды. Ол — жаңа үміттер мен армандардың бастауы. Жыл сайын бұл күнде адамдар жаңа мақсаттар қойып, жақсы істерге белсенділік танытады. Сонымен қатар, Наурыз — отбасылық бірліктің ерекше уақыты. Отбасылар бір-біріне жылы тілектер айтып, достық пен татулықты нығайтады. Бұл кезең адамдардың жүрегіндегі мейірімділік пен сыйластықтың өсуіне өз ықпалын тигізеді.

5. Наурыз көженің құпиясы

Наурыз тойының ең басты тағамдарының бірі – көже. Бұл тағам белгілі бір рәсім бойынша әзірленеді, құрамында жеті түрлі дәм мен өнім бар. Көженің әр компоненті мерекенің маңызын білдіреді: сүт, нан, ет сияқты тағамдар берекенің, молшылықтың, байлықтың символы. Көженің құпиясы тек дәмінде ғана емес, оның құрамы мен дайындалуында жатыр, ол жаңа жылдың жаңаруы мен денсаулықтың кепілі болып саналады.

6. Ұлттық ойындар – мерекенің көңілді бөлігі

Наурыз мерекесінде ұлттық ойындарға ерекше көңіл бөлінеді. Мұнда асық ату мен арқан тарту сияқты дәстүрлі ойындар балалар мен үлкендерді біріктіреді. Олар мерекенің көңіл-күйін көтеріп, барлық қатысушыларды бір-бірімен жақындатады. Сонымен бірге, алтыбақан тебу және теңге ілу сияқты ойындар – халқымыздың салт-дәстүрін сақтаудың, жастарды тәрбиелеудің маңызды құралы болып табылады.

7. Ашық аспан астындағы мереке

Наурыз тойы көбінесе ашық аспан астында өтеді, бұл мерекеге ерекше сән мен рух береді. Адамдар далаға шығып, кең көлемде жиналады, ән айтып, билейді. Ашық ауада өткізілетін бұл шаралар адамды табиғатпен тікелей байланыстырады, бірлік пен бірлесудің көрінісі болады. Көшпелі дәстүрдегі қазақтар үшін осындай мерекелер қоғамның мәдениетіне және салт-дәстүріне деген махаббатты арттырады.

8. Алтыбақан – достық белгісі

Алтыбақан – екі баудан тұратын әткеншек, ол ауылдың ортасында жастардың жиі жиналатын орнында орналасады. Біріншіден, адамдар мұнда бірге ән айтып, көңіл көтереді. Екіншіден, бұл дәстүр достық пен ынтымақтың символы ретінде кеңінен танылған. Сондай-ақ, алтыбақан мерекелік көңіл-күйді нығайтып, қоғамдағы құрмет пен қолдаудың арттыруға ықпал етеді.

9. Мерекелік әндер мен өлеңдер

Наурыз тойында ән мен өлеңнің маңызы ерекше. Бұл күннің әуендері мен жырлары халықтың рухын көтеріп, жақсылық пен мейірімділіктің нышаны болып табылады. Әр аймақтың өзіне тән мерекелік әндері бар, олар балалар мен үлкендердің жанын жылытады, ұлттық бірлік пен мәдениеттің дамуына зор үлес қосады. Осындай музыкалық туындылар мерекенің жарқын әрі ерекше атмосферасын қалыптастырады.

10. Тазалық пен жаңа бастамалар дәстүрі

Наурызды жақындағанда халық үйлерін және ауласын толықтай тазартады. Бұл – тек сыртқы тазалық ғана емес, сонымен бірге жаңа өмірге, жаңа жеңістерге дайындалудың белгісі. Сонымен қатар, балалар мерекеге сәнді, таза киімдер киіп, ерекше дайындық көрінісін көрсетеді. Осылайша, бұл дәстүрдің арқасында құндылықтар ұрпақтан ұрпаққа жалғасады әрі Наурыздың маңыздылығы нығая түседі.

11. Бата мен ізгі тілектер айту

Наурыз мерекесінде үлкендер жастарға бата береді. Бұл кешенді әрі бөлек мәні бар рәсім арқылы асыл тілектер мен мейірімді сөздер айтылады. Бата айту дәстүрі бірлік пен сүйіспеншілікті арттыратын, жақсылыққа итермелейтін игі құбылыс. Наурыз кезінде адамдар бір-біріне «Жаңа жылда бақыт, денсаулық пен табыс тілеймін» деген ізгі тілектерін ортаға салады. Бұл рәсім мерекенің рухани маңызын арттырады және отбасы мен достар арасында келісімді нығайтады.

12. Ұлттық киімдердің әсемдігі мен мәні

Наурыз мейрамында ұлттық киімдердің киылуы – үлкен мерекелік мағынаға ие. Қызғалдақтар мен алтын өрнектермен безендірілген киімдер әр адамның өзін ерекше сезінуіне ықпал етеді. Киімдердің әрбір бөлігінің өз мағынасы, тіптен түстері мен оюларындағы символикасы бар. Бұл ұлттық тәрбие мен тарихты дәріптеудің маңызды бөлігі. Мерекелік киім халықтың мәдени ерекшелігін, өткенге құрмет пен дәстүрлі құндылықтарды сақтауды білдіреді.

13. Еңбек пен жанашырлыққа құрмет

Наурыз мерекесінде әр отбасы өзінің ауласын тазалап, қоршаған ортаны жаңа маусымға дайындайды. Бұл – табиғатқа деген құрмет пен сүйіспеншіліктің белгісі. Сонымен қатар, балалар мен ересектер ағаш отырғызып, табиғаттың жаңаруына үлес қосады. Қолғабыс пен көмек көрсету дәстүрі осы мерекеде маңызды рөл атқарады. Әр жан маңайындағы адамдарға жылы жүрекпен қарап, көмектеседі. Мұндай іс-әрекеттер көпшілік арасындағы татулық пен бірлікті арттырып, мерекенің рухын тереңдетеді.

14. Табиғат қорғау дәстүрінің мәні

Қазақ халқы Наурызды табиғатпен үйлесімде қарсы алады. Мереке кезінде қоршаған ортаны қорғау және тазалықты сақтау дәстүрге айналған. Таза суға құрмет көрсетіліп, жердің құнарлы болуына талпыну ежелден бергі салт. Табиғатты күту мен қорғау арқылы халқымыз болашақ ұрпаққа аманат қалдырады. Бұл дәстүр табиғат пен адамның арасындағы үйлесімділік пен мейірімділіктің көрінісі болып табылады.

15. Дастархан дәмі және сый-құрмет

Наурыз дастарханындағы ұлттық тағамдар – бауырсақ, қымыз, шұбат пен ірімшік – халықтың бірлігін және берекесін бейнелейді. Бұл тағамдар әрдайым мерекенің басты нышаны және отбасы мен достардың сый-құрметінің белгісі ретінде ұсынылады. Сонымен бірге, қонақтарға дастархан жайып, ерекше көңіл бөлу салт-дәстүрдің мәнін арттырады. Осындай дәстүрлі дастархан айналасында ынтымақ пен мейірімділік одан әрі нығая түседі.

16. Қонақжайлықтың тамыры мен маңызы

Қонақжайлық – бұл біздің қазақ халқының асыл дәстүрі мен рухани байлығының негізі. Ата-бабаларымыз қонақты терезе ашқандай қарсы алып, оған жүрек жылуын, өлшеусіз мейірімін бөлейтін. Бұл қасиет ұрпақтан-ұрпаққа жалғаса келеді, өйткені қазақ даласында қонақжайлылық тек қонақты күту емес, ол – адам баласына деген құрмет пен достықтың жарқын көрінісі. Мәселен, ежелден келе жатқан жерлестеріміздің қонақжайлығы туралы аңыздарда, бір ауылға келетін саяхатшыларды ешқашан бос қайтармағандары айтылады. Осындай қонақты сыйлау нәрсесі халықтың бірлігін арттырып, қоғамдағы өзара сенімді нығайтады.

17. Бейбітшілік пен достық мерекесі

Наурыз – бұл жай ғана жыл басы емес, ол түрлі ұлт өкілдерін бірлікке, татулыққа шақыратын киелі күн. Ұлы дала төсінде мыңдаған жылдар бойы бұл мереке түрлі халықтардың достығының, бауырмашылығының символына айналды. Мереке күндері барша қазақтың жүрегі тыныштық пен махаббатқа толады. Сонымен қатар, Наурыз – теріс көзқарастар мен жанжалдарды жоюға күш беретін кезең. Ол адамдарды түсіністікпен қарап, бір-біріне сыйластықтың жоғары деңгейін ұмытпайтын болады. Бұл ерекше тағдырлы мереке қоғамда жаңа достық, жаңа сенім орнатуға шақырады, ал бұл өз кезегінде елдің болашағын жарқын етуге мүмкіндік береді.

18. Наурызға қатысты аңыздар мен нақылдар

Көп ғасырлар бойы ел аузында сақталған Наурызға байланысты аңыздар мен нақылдар бар. Мысалы, бір аңыз бойынша, Наурыз айында табиғат оянып, өмірге жаңа күшпен толады деп саналады. Адамдар осы кезде қазірдің өзінде жаңа үміт пен армандарға бөленеді. Сонымен қатар, «Жаңа күн – жаңа үміт» деген нақыл бұл мерекенің мәнін ерекше атап көрсетеді. Қыс айларындағы қиындықтар артта қалып, барлық тіршілік жаңарып, гүлдеп өседі. Бұл аңыздар қазақ халқының табиғатпен, уақытпен үйлесімді өмір сүру салтының белгісі ретінде құнды. Осы арқылы Наурыздың түркі халықтарының мәдениеті мен өмір салтының ажырамас бөлігі екенін түсінуге болады.

19. Арман мен үміт – болашаққа сенім

Наурыз мейрамы әр отбасының жаңа мақсаттарын жариялап, арман-тілектерін бөлісетін сәт. Бұл мереке арқасында әр адам жерге, елге, өз болашағына деген сенімді арттыра алады. Мереке күні балалар мен жастар ата-аналар мен ата-әжелерінен басқаша жаңа үміт, болашаққа деген сенім алады. Олар өз армандарын еркін айтып, сол армандарын жүзеге асыруға ынталы болады. Сондай-ақ, осы қуанышты сәтте жастарға қолдау көрсету арқылы бүкіл қоғамның келешегіне деген үміті нығая түседі. Наурыз дарит барлық жастың жүрегінде жақсы өзгерістердің бастауы болып, болашаққа сенімділік пен үміт рухын оятады.

20. Наурыз – бірліктің, қуаныштың және жаңарудың мейрамы

Наурыз – тек қана мереке емес, ол тұтас қазақ халқының бірлігі мен қуанышын, рухани жаңаруын білдіретін киелі күн. Бұл мереке достық пен ынтымақты күшейтіп, ұлттық құндылықтарды сақтауға көмектеседі. Осы күні адамдар жаңа көзқараспен өмірге қарап, болашаққа сенімділікпен қадам басады. Наурыздың рухы әр қазақтың жүрегінде жарқырап тұрады, сол себепті ол жыл сайын өзінің маңызын жоғалтпай, халықтың өмір сүру дәстүрі мен мәдениетін нығайта түсуде.

Дереккөздер

Кулжанов Р. К. Наурыз – символ единения и обновления// Вестник МГУ, 2015.

Серікбаева Г. Ж. Традиции празднования Наурыза в казахской культуре. Алматы, 2019.

Омарова М. А. Народные обряды и игры Казахстана. Алматы, 2017.

Жолдасбекова Д. Т. Национальные костюмы Казахстана: история и современность. Нур-Султан, 2020.

Исмагулов Т. А. Экологическая культура и традиции празднования Наурыза. Астана, 2018.

Әбішев Т. Қазақтың ұлттық дәстүрлері. Алматы, 2015.

Қазақ әдебиеті энциклопедиясы. Алматы: Қазақ энцикл. баспасы, 2010.

Меңдіғалиұлы Н. Қазақ халқының мерекелік салт-дәстүрлері. Нұр-Сұлтан, 2018.

Тлеубердов С. Қазақстан халықтарының тарихы және мәдениеті. Алматы, 2013.