Текст выступления:

«Күлтегін» жыры
1. «Күлтегін» жыры — Ежелгі түркі жырының құдіреті

VIII ғасырда пайда болған «Күлтегін» жыры — ежелгі түркілердің ұлы рухани мұрасы ретінде тарихи-мәдени әлемде ерекше орын алады. Бұл жыр арқылы ғасырлар бұрынғы тарихтың көлеңкесін анық көруге болады; ол сол дәуірдің батырларының ерлік істерін жырлаумен қатар, түркі халықтарының діни-саяси сенімдері мен қоғам құрылымын сипаттайды. «Күлтегін» — көне түркі тілінің сақталуын қамтамасыз еткен асыл қазына, оның құдіреті заман өзгерген сайын арта түсуде.

2. «Күлтегін» жыры – тарих пен мәдениеттің белгісі

732 жылы Орхон аңғарында пайда болған ескерткіш көне жазудың сыры 1893 жылы ашылды. Бұл жаңалық түркілердің ежелгі дәуірлердегі тарихы мен елдік дәстүрлерін зерделеуге жаңа терең мүмкіндік берді. Орхон жазуларының ұлылығы – олар тек жазба ғана емес, сол дәуірдің қоғамдық-саяси құрылымын, ру-тайпалық қатынастар мен батырлардың ерлігін баяндайтын айна іспетті. Бұл жыр мәдениет пен тарихтың біртұтастығын көрсетеді.

3. Күлтегін ескерткішінің орналасуы туралы

Күлтегін ескерткіші қазіргі Моңғолияның Орхон өзенінің аңғарында, Қызылағаш жазығында орналасқан, бұл аймақ Түрік қағанатының саяси және мәдени орталығы болған. Орхон аңғары — Еуразиядағы ең көне өркениеттердің мекені ретінде танымал, оның ішінде түркі халықтарының тарихы мен мәдениетінің бастауы ретінде ерекше маңызға ие. Орхон жазуларының табылуы бұл өлкенің ежелгі дәуірлерден бастап өркениетті дамытқан орталық екендігін дәлелдеді.

4. Ескерткіштің сипаттамасы мен жазба ерекшеліктері

Күлтегін ескерткіші негізінен граниттен жасалып, оның биіктігі шамамен үш метрге тең. Оның бетінде ерекше ою-өрнектер ойып салынған, олар көне түркі өнерінің шеберлігі мен эстетикасын айқын бейнелейді. Жазбалар түркі руна жазуымен қашалған және екі тілде: көне түркі және қытай тілінде берілген. Бұл факт ескерткіштің көпұлттық мәдениеттің тоғысуы және дипломатиялық қатынастардың дәлелі екенін көрсетеді. Сонымен қатар, бұл ескерткіш көне жазу мәдениетін және көркем өнердің жоғары деңгейін таныстырады.

5. Күлтегіннің тарихи рөлі мен маңызы

Күлтегін Екінші Түрік қағанатының көрнекті қолбасшысы ретінде тарих сахнасында ерекше орын алады. Ол – Білге қағанның бауыры әрі ең сенімді серігі, ол елдің тәуелсіздігі мен бірлігін нығайтуда маңызды рөл атқарды. Күлтегін тек әскери қолбасшы ғана емес, сонымен қатар халықтың бірлігін сақтап, елдің ынтымағы мен тұрақтылығын қорғаған дана көшбасшы ретінде есте қалады. Оның ерлік істері ұрпаққа мәңгі үлгі болып, ел тарихының алтын парақтарына жазылған.

6. Жырдың негізгі сипаттамалары мен мазмұны

«Күлтегін» жыры – бұл түркі халықтарының бірлігі мен сыртқы жауларға қарсы күресін жырлайтын эпикалық шығарма. Жырдың негізгі идеясы – халықтың батылдығы, ерлік рухы мен патриотизмін көрсету. Мұнда Күлтегін мен оның замандастарының қаһармандық оқиғалары басты орын алады. Дастанның құрылымы бірізділікпен көрінеді: кіріспеден басталып, кейін оқиғалық бөлім, және соңында халықтың тағдыры мен ұрпақтарға деген үмітпен қорытынды жасалады. Мұндай құрылым оқырманды терең ойға жетелейді, ұлттық рухты оятады.

7. Дастандағы батылдық пен елдік қасиеттердің дамуы

Өкінішке орай, осы слайдтағы уақыттық кезең туралы нақты мәлімет берілген жоқ. Алайда Күлтегін жырындағы батылдық пен елдік қасиеттер эволюциялық түрде дамып, халықтың бірлігін нығайтып, мемлекеттіліктің қалыптасуына зор ықпал етті. Дастандағы кейіпкерлердің ерліктері ұрпақтар арасында ұлт патриотизмін қалыптастырып, ел бірлігін дәріптеудің символына айналды.

8. Көне түркі жазуы және көркем тілі туралы

Мақалалар жинағында көне түркі жазуының ерекшеліктері, оның көркем тілдік құралдары талданады. Көне түркі руна жазуы – бұл мәдени мұра ғана емес, сонымен бірге сол дәуірдің рухани және ұлттық құндылықтарын жеткізетін көне поэтикалық тілдің белгісі ретінде қарастырылады. Әдеби стильінде батырлық эпостың әсерлілігі, метафоралық көркемдік, және терең мағыналық қабаттар сақталған. Бұл жырлар түркі халықтары арасындағы тілдік және мәдени байланыстардың қалыптасуына да үлкен үлес қосты.

9. Жырдың басты кейіпкерлері және олардың рөлі

«Күлтегін» жырында басты кейіпкерлер — Күлтегін мен Білге қаған, олардың батырлық қасиеттері мен саяси рөлдері толық баяндалады. Бұл тұлғалар түрік қағанатының өркендеуіне жол ашып, елдің бірігу символына айналды. Жырда олардың ерлік істері мен мемлекетті нығайтудағы қызметтері ерекше бағаланады, ол халықтың рухани және саяси бірлігінің негізін салды. Осы деректер Орхон жазбалары және ол дәуірдің тарихи еңбектерінен алынған, олар негізінен бұл кейіпкерлердің тарихи маңызын растайды.

10. Маңызды оқиғалардың уақыты

Орхон жазбаларында баяндалған оқиғалар Күлтегіннің өмір жолын және Түрік қағанатының тарихи дамуын кезең-кезеңімен ашып көрсетеді. Бұл хронологиялық мәліметтер Күлтегіннің ерлік істері мен мемлекеттің нығаюы арасындағы тығыз байланысты айқындайды. Хронологияның көмегімен біз сол дәуірдегі саяси және әскери оқиғалардың маңызын түсініп, тарихи процестердің қалай өрбінгенін көре аламыз.

11. Күлтегін жырынан әдеби үзінділер

Жырдың белгілі үзінділері ұлттық рухтың тереңдігін, сондай-ақ поэтикалық стильдің тамаша үлгілерін көрсетеді. Бұл бөліктер батырлық пен елдіктің құндылықтарын ерекше айқындайды және көне түркі поэзиясының тіл байлығын сезіндіреді. Басқа үзінділерінде ерлік пен достыққа тән іздер молынан кездеседі, бұл оқырманды сол дәуірдің көзқарасына, рухани әлеміне және әсем тілінің сиқырына терең енуге жетелейді. Мұндай әдеби үлгілер қазақ халқының ұлттық мәдениеті мен әдебиетінің аса құнды бөлшегін құрайды.

12. Күлтегін жырының ғылыми зерттеу тарихы

XIX ғасыр соңында Вильгельм Томсеннің 1893 жылы Орхон жазуларын ашуы «Күлтегін» жырын ғылыми зерттеудің бастамасы болды. Бұл табылыс түркі тілдерін, тарихын және мәдениетін зерттеуге жаңа бағыт ашты. Кейін XIX-XX ғасырларда Владимир Радлов пен Сергей Кляшторный сынды ғалымдар мәтіндерді аударып, талдау жұмыстарын жүргізіп, жырдың маңыздылығын арттырды. Қазақ ғалымдары Ә.Қоңыратбаев пен М.Жолдасбеков бұл зерттеулерді әрі қарай дамытып, жырдың лингвистикалық және әдеби маңызын ашып көрсетті. Олар «Күлтегін» жырын қазақ әдебиетінің ерекше құндылығы ретінде бекітті.

13. Қазіргі қазақ әдебиетінде Күлтегіннің ықпалы

Өкінішке орай, осы слайдта нақты мәтіндік деректер жоқ. Дегенмен, «Күлтегін» жыры қазіргі қазақ әдебиеті мен мәдениетінде терең із қалдырғаны анық. Оның тақырыбы мен қаһармандық образдары қазақ поэзиясы мен прозасында жаңа мотивтер мен идеялардың тууына әсер етті. Ұлттық мәдени сананың қалыптасуы мен ұлттық әдебиеттің дамуында бұл жырдың орны ерекше болып отыр.

14. Күлтегін туралы халық аңыздарының маңызы

Халық аңыздары мен ертегілері Күлтегіннің тұлғасын әр қырынан ашады. Бала кезіндегі ержүрек істері батырдың ерлікке деген ұмтылысын айқын көрсетіп, ұрпаққа үлгі болады. Аңыздарда Күлтегіннің әділеттілігі мен халық арасындағы сый-құрметі ерекше атап өтіледі, бұл ұлттың әділеттілік идеясын насихаттаудың бір жолы. Сонымен бірге, оның даналығы мен әскери шеберлігі халықтың құндылықтары мен саяси тәжірибесіне негіз болып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізілуде. Осы аңыздардың арқасында Күлтегін бейнесі халық жадында өшпес тұлға ретінде қалыптасқан.

15. Ескерткіштің табылуы және қалпына келтірілуі

XIX ғасырдың соңында орыс және моңғол зерттеушілері Орхон өзенінің аңғарынан Күлтегін ескерткішін тапты. Бұл тарихи табылыс түркі өркениетін зерттеуде маңыздылығы зор дауыл тудырды. Қазіргі таңда ескерткіштің түпнұсқасы Моңғолияда сақтаулы, ал Қазақстанның Түркістан қаласында оның көшірмесі музей қорына қойылды. Қалпына келтіру жұмыстары ұлттық тарихқа құрмет пен мәдени мұраны сақтаудың белгісі ретінде жүргізілді. Осылайша, Күлтегін жыры мен ескерткіші бүгінгі күнге дейін қауырт тарихымыздың көрнекті беттерін жырлап тұрады.

16. «Күлтегін» жырының аудармалары мен зерттеулері

«Күлтегін» жыры алғаш рет 1893 жылы аударылып басталды. Бұл оқиға тарихта маңызды бетбұрыс ретінде саналады, өйткені ол түркілердің көне эпикалық мұрасын әлемге таныта бастады. Уақыт өте келе, жыр көптеген тілдерге аударылып, халықаралық әдеби кеңістікке енді. Зерттеушілер бұл жырды тарихи дереккөз ретінде ғана емес, сондай-ақ баға жетпес мәдени және рухани құндылық ретінде де бағалады. Қазіргі таңда «Күлтегін» жыры – түркі халықтарының тарихи санасын нығайтатын және әлемдік әдеби мұраға қосқан елеулі үлесі ретінде кеңінен мойындалып отыр.

17. Түркі халықтарының рухани тәжірибесіндегі Күлтегін жыры

Күлтегін жыры түркі халықтарының рухани және мәдени өмірінде маңызды орын алады. Бұл жырда батырлық пен ерліктің бейнелері арқылы халықтың бірлігі мен өмірге деген көзқарасы көрсетіледі. Сонымен қатар, жырда ұлттық рухты көтереді, тарихи оқиғаларды жандандырады, оның кейіпкерлері халыққа тәлім-тәрбие береді. Әрбір тарауы түркілердің ортақ құндылықтарын, салт-дәстүрін және ерлік идеяларын сипаттай отырып, олардың өнегелі өмірін бейнелейді. Осындай рухани тәжірибе арқасында жыр ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, халықтың сәйкестігін сақтауда маңызды рөл атқарады.

18. Орхон-Енисей жазбаларының тарихи маңызы

Орхон мен Енисей жазбалары – көне түркі өркениетінің алтын қазынасы. Біріншіден, олар сол заманның мәдени және саяси салаларын терең ашып көрсетеді, бұл жазбалар арқылы біз ежелгі түркілердің қоғамындағы билік құрылымы мен рухани дүниесін түсінеміз. Екіншіден, Күлтегін, Білге қаған мен Тоныкөк туралы ескерткіштер түркі қағанатының ерекше билік жүйесін айғақтап, олардың тарихи маңыздылығын дәлелдейді. Үшіншіден, бұл жазбалар түркі тілінің дамуын және әдеби тілінің қалыптасуын баяндайды, оның арқасында әлемдік мәдени мұраға қосқан үлесін анық көреміз.

19. Күлтегін жырының халықаралық ғылыми деңгейдегі орны

Күлтегін жыры ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасына енгізілуі арқылы өз әлемдік маңызын дәлелдеді. Бұл оның мәдени және тарихи құндылығын халықаралық қауымдастық мойындағанының айғағы. Сонымен қатар, еуропалық, ресейлік және орталық азиялық ғалымдардың зерттеулері Орхон жазбаларын терең талдап, түркі әлемінің мәдениетін зерттеудің жаңа деңгейін ашты. Ғылыми коммуникацияның дамуы осы ескерткіштердің зерттелуін ғана емес, сонымен қатар, түркі халықтарының ортақ мәдени мұрасына құрмет көрсетуін де арттырды.

20. Күлтегін жыры – ұрпаққа мәңгілік мұра

Күлтегін жыры – ұлттың рухани қазынасы, тәуелсіздік пен бірлік идеясының жарқын символы. Бұл жыр ұрпақтарға ерлік пен батылдық үлгісін көрсетіп, мемлекеттілікке сенімді нығайтады. Сондай-ақ, ол ұлттық мақтаныш пен болашаққа деген үмітті тәрбиелейді. Сондықтан «Күлтегін» жыры тек өткеннің мұрасы ғана емес, заманауи ұрпаққа бағыт-бағдар беретін рухани маяк болып табылады.

Дереккөздер

Орхон жазбалары: Қазақ және түркі тарихының көне деректері. Алматы, 1973.

Жұбан Молдағалиев. «Күлтегін» жырының тарихи маңызы. Алматы, 1995.

Вильгельм Томсен. Орхон жазулары туралы еңбектер. Санкт-Петербург, 1894.

В.В.Радлов. Орхон ескерткіштерін зерттеу. Мәскеу, 1900.

Ә.Коңыратбаев, М.Жолдасбеков. Қазақ әдебиетіндегі көне түркі эпостарының орны. Нұр-Сұлтан, 2010.

Шаяхметов, К. «Күлтегін жырының шығу тарихы». Алматы, 2005.

Жұмаділов, Е. Орхон-Енисей жазбалары және олардың мәдени маңызы. Астана, 2012.

ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра комитетінің баяндамасы, 2019.

Нұрғожин, А. Түркі тарихындағы Күлтегін жырының орны. Қазан, 2017.