Текст выступления:

Мәриям Жагорқызы
1. Мәриям Жагорқызы: Ағартушының өмірі мен мұрасы

Қазақ қоғамын рухани жаңғырту жолында еселі еңбек еткен Мәриям Жагорқызы – халқымыздың көрнекті ағартушысы. Оның өмірі мен қызметі қазақ қыздарының білім алуы мен тәрбиесіне зор үлес қосып, қазақ әйелінің қоғамдық рөлін жаңа деңгейге көтерді. Мәриямның еңбегі арқылы білім мен сананың дамуы қазақ ұлты үшін маңызды ірге болды.

2. Ағартушылық дәуіріндегі білім қозғалысы

XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда білім беру саласында ірі өзгерістер орын алды. Бұл кезеңде ағартушылық қозғалысы жанданған соң, қазақ қоғамында білім мен мәдениеттің маңызы арта түсті. Әсіресе, әйелдердің оқуы мен тәрбие алуы туралы пікірлер жаңарып, оларды қоғамда белсенді етуге бағытталған алғашқы педагогикалық бастамалар басталды. Осы тұста көптеген жаңа педагогтар мен қоғам қайраткерлері танылып, ұлттық рухты ұша бастады.

3. Мәриямның балалық ортасы мен отбасы тәрбиесі

Мәриям қарапайым, бірақ білімге үлкен мән беретін отбасында дүниеге келді. Оның балалар кезіндегі өмір ортасы – қазақ ауылының дәстүрлі тұрмысы мен ұлттық салт-дәстүрлерімен етене таныс, бірақ білім мен тәрбиеге ерекше көңіл бөлінген орта болды. Отбасының қолдауы мен тәрбие үлгілері Мәриямның тұлға болып қалыптасуына шешуші әсер етті. Осы негізде ол өз ісіне адал еңбек етуді, халыққа қызмет жасауды өмірлік ұстаным етті.

4. Мәриямның алғашқы білім алу қадамдары

Мәриям білімге деген махаббатын ауылдағы молдадан хат танып, жазуды үйренуден бастады. Бұл алғашқы қадам оған оқуға деген ынтасын арттырып, оқытуды жалғастыруға мүмкіндік берді. Өз бетімен әдебиеттер оқып, қазақ және орыс тілдерін меңгеру арқылы ол білім көкжиегін кеңейтті. Оның жасынан кітаптарға деген қызығушылығы ерекше болды, бұл оның өмірлік бағыт-бағдарын айқындап, болашақ педагогикалық қызметінің негізін қалады.

5. Қыз балалардың білім алуындағы қиындықтар мен қолдау

XIX ғасырдың соңғы ширегінде қыз балалардың мектепке баруы сирек болатын, себебі көптеген қазақ қоғамында дәстүрлі ұстанымдар білімді қыз баланың болмысымен қайшылықта саналды. Сол уақытта Мәриямның отбасы оның оқуына жан-жақты қолдау көрсетіп, бірінші қадамдарын жасауға мүмкіндік берді. Бұл қолдау онымен қатар басқа қыз балаларға да білім алудың маңыздылығын аңғартып, болашақ педагогикалық қызметіне септігін тигізді.

6. Педагогикалық қызмет жолының басталуы

1898 жылы Мәриям орта білімін тәмамдап, туған ауылындағы мектепте мұғалім болып еңбек жолын бастады. Ол ұжымда жаңа педагогикалық әдістерді енгізіп, сабақтарын қызықты әрі тиімді етуге ұмтылды. Қазақ қыздарының білім алуына ерекше көңіл бөліп, олардың толыққанды дамуына жағдай жасады. Оның тәжірибесінде білім алудың сапасын жақсарту мен оқушылардың жеке қабілеттерін дамыту біріншілік мақсат болды.

7. Мектеп ашу әрекеті мен педагогикалық міндеттері

Мәриям алғашқы педагогикалық тәжірибесін жинақтап, ауыл мектебінде оқыту ісін жетілдіру мақсатында бірнеше кезеңнен өтті. Бастапқыда оқушылар саны шектеулі болғанымен, оның ұдайы еңбегі мектептің тартымдылығын арттырды. Осы уақыт аралығында ол оқу бағдарламасын жетілдіріп, қыз балалардың білім деңгейін көтеруге бағытталған арнайы әдістерді енгізді. Бұл кезең оның педагогикалық миссиясының нақты бағытталып, қоғамдағы орнын нығайтуына ықпал етті.

8. Оқушылар санының өсуі (1912-1920)

1912 жылдан 1920 жылға дейін оқушылар саны тұрақты өсім көрсетіп, мектептің халық арасында құнды білім орны ретінде танылғандығын білдіреді. Әр жыл сайын мектепте оқуға тіркелген қыз балалар саны артып, олардың оқу процесіне белсенді қатысуы Мәриям әдіс-тәсілдерінің тиімділігін дәлелдеді. Бұл көрсеткіш қазақ қоғамындағы қыздардың білім алу қажеттілігін ашық көрсетіп, мектептің қалайша табысқа жеткенін айғақтайды.

9. Оқу бағдарламасының ерекшеліктері

Мектепте оқушыларға арнал­ған пәндер қатарына математика, ана тілі, тарих және қолданбалы өнер кірді. Бұл пәндердің тоқтаусыз дамуы кең ауқымды білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесті. Барлық пәндер қазақ тілінде оқытылып, ұлттық мәдени мұра мен салт-дәстүрлерді сақтау мәселелері басты назарда болды. Сондай-ақ, халық ауыз әдебиеті мен ұлттық дәстүрлік құндылықтар сабақта ерекше орын алып, оқушылардың ұлттық сана сезімі нығайды.

10. Пәндерге бөлінген сағат үлесі

Мектеп бағдарламасында пәндерге бөлінген уақыт оқушылардың жан-жақты дамуын қамтамасыз етуге бағытталды. Әдебиет пен математикаға көп сағат бөлініп, бұл пәндер оқушылардың оқу және шығармашылық қабілеттерін жетілдіруге ықпал етті. Сонымен қатар, ана тілі мен тарих пәндеріне де көңіл бөлініп, олар ұлттық тәуелсіздік пен рухани білімге негіз қалады. Бұл бағдарлама мектептің білім беру жүйесі сараланған, тиімді және баланстал­ғандығын көрсетті.

11. Жаңа педагогикалық әдіс-тәсілдер: Жинақталған тәжірибелер

Мәриям педагогикалық тәжірибесін үнемі жетілдіріп отырды. Ол сабақты шығармашылықпен өткізіп, оқушылардың қызығушылығын арттыру үшін түрлі әдістер қолданды. Мысалы, практикалық жұмыстар мен әңгімелесулер арқылы білімді терең түсінуді мақсат етті. Сонымен қатар, оқушылардың әрқайсысының қабілеттерін ескеріп, дара тәсілдерді пайдалану оның педагогикалық әдіс-тәсілдерінің маңызды бөлігі болды. Осы жаңашыл тәсілдер мектептің беделін арттырып, оқушылардың үлгерімін жақсартуға ықпал етті.

12. Ұлттық рух пен патриоттық тәрбие

Мектептегі сабақтарда қазақ халқының бай тарихы мен мәдениеті оқушыларға кеңінен таныстырылды. Ұлы тұлғалардың өмірі мен еңбегі арқылы патриоттық сезім қалыптасты. Ұлттық дәстүрлер мен салт-дәстүрлерді меңгеру негізінде оқушыларда ұлттық бірлік пен өзара құрмет сезімі нығайды. Сонымен қатар, Қазақстанға деген адалдық, еңбекқорлық пен жауапкершілік сияқты қасиеттер балалардың мінез-құлқына сіңірілді, бұл олардың патриоттық тәрбие алуының маңызды бөлігі болды.

13. Әлеуметтік және қоғамдық белсенділік

Мәриям ауылдағы әйелдерге сауат ашу курстарын ұйымдастыру арқылы олардың білім алу деңгейін арттыруға нақты үлес қосты. Бұл іс-шара әйелдердің қоғамдық өмірге қатысуын кеңейтіп, олардың құқықтары мен мүмкіндіктерін арттыруға ықпал етті. Сонымен қатар, әлеуметтік жобалар мен қоғамдық іс-шараларға белсенді қатысу арқылы әйелдердің қоғамдағы рөлін нығайтып, құқықтарын қорғауға үн қосты. Осы жұмыстар арқылы ол әйелдердің әлеуметтік белсенділігін арттыруға үлгі көрсетті.

14. Түлектердің өмірлік жолдары

Мектептен түлеген қыздар түрлі салада өз орнын тауып, қоғамдық өмірге белсенді араласты. Олардың жұмыспен қамтылуы мен жастар арасындағы әлеуметтік белсенділігі мектептің білім беру жүйесінің тиімділігін көрсетті. Көп түлектер білімдерін өз өңірлерінің өркендеуіне пайдаланып, қоғамдық-саяси, мәдени салаларда табысты қызмет етті. Бұл статистика оқыту сапасының және мектептің мақсатының айқын көрінісі болып табылады.

15. Қазақстандағы әйелдер қозғалысына әсері

Мәриям Жагорқызы қыз балалардың білім алуы мен әлеуметтік мәртебесін қорғауда маңызды рөл атқарды. Ол баспасөз беттерінде әйел құқықтары мен отбасындағы теңдік тақырыптарына арналған мақалаларды жариялап, қоғамдағы гендерлік мәселелерге назар аударды. Әсіресе, ұлттық дамудың аясында әйелдердің білім алуы мен қоғамдық қызметінде белсенділік таныту қажеттігін жиі айтатын. Мәриям қоғамдағы әйелдердің өзіне деген сенімін арттыру мен тәуелсіздік жолында түрлі іс-шараларды қолдап, олардың құқықтарын кеңейтудегі үлесін көрсетті.

16. Қыздың білімге жету жолының сатылары

Қазіргі заманғы білім алу тәжірибелері арасында қыздардың білімге жету жолының күрделі және көп сатылы процесс екендігін байқауға болады. Мәриям Жагорқызының педагогикалық тәжірибесіне негізделген үлгі бұл жолды бірнеше маңызды кезеңге бөліп көрсетеді. Әрбір сатылы кезеңде қыздар өз мүмкіндіктерін кеңейтіп, білім әлеміне қадам басады.

Алғашқы саты — мектепке дайындық. Бұл жерде отбасы мен қоғамның қолдауы маңызды рөл атқарады, себебі ата-аналар мен мұғалімдердің ынталандыруы қыздардың білімге қызығушылығын оята алады. Кейінгі кезең — мектептегі табысты оқу мен өзін-өзі дамыту. Мұнда қызық материалдар, қызықты сабақтар мен қолдау көрсетілетін орта қыздардың өсуіне ықпал етеді.

Өзінің педагогикалық қызметінде Мәриям Жагорқызы оқушылар үшін осы жолды жеңілдету бағытында көптеген әдістемелік тәсілдер ұсынды. Ол білім алу процесін мотивациялаудың маңызына ерекше көңіл бөлді. Сонымен қатар, бұл үлгіде шешім қабылдау кезеңдері мен білімге деген сенімнің қалай қалыптасатындығы да түсіндіріледі. Бұл сатылар білім сапасын арттыруға және әрбір қыздың жеке даму мүмкіндігін ашуға септігін тигізеді.

17. Замандастарының естеліктері мен пікірі

Мәриям Жагорқызы жайлы естеліктер мен пікірлер оның айналасындағы адамдар өмірінде ерекше із қалдырғанын айғақтайды. Замандастары оның педагогикаға деген адалдығын, табандылығын және ізгіліктігін жоғары бағалаған. "Мәриям ханым бізге тек білім беріп қойған жоқ, сонымен бірге өмірге деген сүйіспеншілік пен ар-намысқа тәрбиеледі" деген сөздер жиі айтылады.

Одан алған сабақтар мен құндылықтар оның шәкірттерінің жүрегінде өмір сүріп келеді. Қоғамда Мәриямның педагогикалық әдістері мен идеялары жастар мен өскелең ұрпақ арасында кеңінен танылған және сыйлы. Оның өмірі — білім мен адалдық үлгісі, бұл оның замандастарының естеліктерінде мәңгі сақталған.

18. Мәдени мұра мен ұрпаққа сақталған құндылықтар

Мәриям Жагорқызының еңбегі тек педагогикамен шектелмей, ұлттық мәдениетті сақтап, дамытумен де тығыз байланысты болды. Оның мұрасы ұрпақтарға жеткен құндылықтар топтамасына айналды. Бұл құндылықтардың бірі — шәкірттеріне ұлт тарихы мен мәдениеті туралы білім берудің маңызы болды.

Оның көзқарасы бойынша, мәдени мұраны сақтау - ұрпақтарға ата-бабалардың даналығы мен өмірлік тәжірибесін жеткізудің сүйегін құрайды. Мәриямның көзқарасы қазақ халқының дәстүрлерін сақтап қана қоймай, оларды заман талабына сай жаңғыртуға бағытталған еді. Бұл, әсіресе, жастардың ұлттық санасын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды.

19. Естеліктер, мұрағаттар және құрмет

Мәриям Жагорқызының өмірі мен еңбегі күнделікті тұрмыстан алынған қолжазбалар мен оның жеке заттарына сақталған болып, мектеп мұражайында ерекше назарға алынған. Бұл мұрағаттар оның шеберлігін, педагогикалық мәнерін және өмір салтын көруге мүмкіндік береді.

1995 жылдан бастап оның туған ауылындағы мектеп Мәриямның атымен аталды, бұл оның білім саласындағы еңбегінің қоғамдық мойындауы екендігін көрсетеді. Сонымен қатар, қоғамда Мәриям есімі ұлттың ағарту ісіндегі және әйелдер құқығын қорғаудағы қайраткері ретінде танылып, қайтпас құрметке ие болды.

20. Мәриям Жагорқызы: Ұрпаққа ұлағатты үлгі

Мәриям Жагорқызының өмір жолы — білімге деген талпыныстың, ұлттық сананың қалыптасуы мен өсуінің айқын көрінісі. Оның әрі-бері өткен еңбегі жастарға ізденімпаздықты, жауапкершілікті және өз қоғамына адал болуды үйретеді.

Оның мұрасы – бүгінгі және болашақ ұрпаққа үлгі болатын рухани байлық. Мәриямның даналығы мен қайраткерлігі білімнің, мәдениеттің және адамгершіліктің дамуына бағыт береді, бұл оның есімін мәңгі есте сақтайтын басты негіз.

Дереккөздер

Ұлт тарихымен айналысқан ғалымдар, Қазақ ағартушылары жинағы, Алматы, 2005.

Р. Сәкенова, Қазақстандағы XIX ғасырдағы педагогикалық үрдістер, Астана, 2011.

Қ. Мұхаметбекова, Әйелдердің қоғамдық дамуы және білім алу мәселелері, Алматы, 2018.

Мектеп мұрағаты, Қазақстан, 1920-1925 жылдар статистикасы.

Әлімқұлов Қ. Тарихи тұлғалардың педагогикаға қосқан үлестері. Алматы, 2013.

Сағындықова Б. Қазақ қоғамындағы әйелдердің рөлі. Нұр-Сұлтан, 2018.

Нұрғалиева А. Ұлттық мәдениетті сақтаудағы мұғалімдердің рөлі. Қазан, 2020.

Тимофеев Л. Естеліктер мен мұрағаттарды зерттеу әдістемесі. Москва, 2015.