Текст выступления:

Әбдіжәміл Нұрпейісов
1. Әбдіжәміл Нұрпейісов: Қазақ әдебиетінің ұлы тұлғасы

Қазақ әдебиетінде өзінің тереңі мен кең танымы арқылы ерекше із қалдырған Әбдіжәміл Нұрпейісовтің өмірі мен шығармашылығы қоғам мен мәдениеттің дамуына елеулі үлес қосқан. Ол — қазақ әдебиетінің көрнекті жазушысы, ұлт тарихындағы ерекше тұлға, оның еңбектері әлі күнге дейін оқырмандарды терең ойға жетелеп келеді.

2. Өмірі мен тарихи жағдайы

1924 жылы Қызылорда облысында дүниеге келген Әбдіжәміл Нұрпейісовтің балалық шағы күрделі тарихи кезеңдерге тұспа-тұс келді. Ашаршылық пен ауыр тұрмыстың ауыр зардабын бастан кешкен жас жазушының өмірі Ұлы Отан соғысының аясында да өтті. Сол кезде оның дүниетанымында мықты ірге қаланып, кейінгі шығармашылығына қоғамдық және адам тағдырына деген терең қамқорлық бейнесі кірісті.

3. Балалық шағы мен алғашқы әсерлері

Қаратерек ауылында өскен Әбдіжәміл Нұрпейісовтің балалығы дала табиғаты мен қарапайым ауыл тіршілігіне толы болды. Әкесінің қайсар мінезі мен анасының мейірімділігі оның тұлғалық әрі рухани қалыптасуына негіз болды. Ауылдағы қарапайым адамдардың өмірі мен ескі аңыздар жас жазушының қиялын оятып, оның кейінгі шығармаларындағы әлеуметтік тақырыптарды терең ұғынуына әсер етті.

4. Білім алу және алғашқы әдеби ізденістері

Әбдіжәміл Нұрпейісовтің білім жолы елдің күрделі заманында басталды. Ол Қызылордадағы мектепте оқып, өз уақытында білім мен өнерге деген құштарлығымен ерекшеленді. Оның алғашқы әдеби қадамдары осы дәуірге байланысты туындап, қазақ әдебиетінде ерекше жаңалықтар мен ізденістерге жол ашты. Осы кезеңде оның көркем тілдік шеберлігі мен әлеуметтік тақырыптарға деген қызығушылығы арта түсті.

5. Майдандағы батырлық өмірі

Ұлы Отан соғысында қызмет еткен Әбдіжәміл Нұрпейісов майдандағы қиыншылықтарға төтеп беріп, ерлік пен қайсарлықтың үлгісін көрсетті. Бұл тұста оның адамгершілік қасиеттері мен мықты рухы көрініс тауып, соғыстың ауыр кезеңінде де адами шынайылық пен қайырымдылықты сақтап қалды. Осындай өмірлік тәжірибе оның әдебиеттегі батырға, күшке және әділдікке деген ұмтылысын нығайтты.

6. «Қан мен тер» трилогиясының ерекшеліктері

«Қан мен тер» трилогиясы қазақ халқының ауыр еңбегі мен әлеуметтік мәселелерін шынайы тәсілмен суреттейді. 1970-1974 жылдар аралығында жарық көрген әрбір томында жаңа кейіпкерлер мен тағдырлар ашылып, оқырманға адамдардың өміріндегі күрестер мен құндылықтар терең сезіледі. Бұл шығарма қазақ әдебиетінде адамгершілік пен ұлт тағдырын кеңінен қамти отырып, ұлттық рухтың маңыздылығын ерекше бейнелейді.

7. Романың таралымы мен танымалдығы

«Қан мен тер» трилогиясының басылым саны үш онжылдықта миллионнан асып, дүниежүзілік оқырман қауымына жетті. Бұл шығарма әлемнің бірнеше тілдеріне аударылып, қазақ әдебиетінің халықаралық деңгейде танымалдылығын арттырды. Осындай сәттілік оның ішкі мазмұнының құндылығын және қазақ халқының өміріндегі маңызды тұстарды көрсетеді.

8. Негізгі кейіпкерлер және олардың маңызы

Романдағы Еламан персонажы қарапайым еңбек адамының күресін көрсетеді, оның тағдыры халық өмірімен үндес. Ақбала – ауыл әйелдерінің төзімділік пен армандарын білдіретін кейіпкер. Сонымен қатар, Сүйеу қарт пен Шалқұйрық сияқты тұлғалар қазақ тарихында ұлттық сана мен дәстүрдің символдары ретінде маңызы зор.

9. Тілдік шеберлік пен стиль ерекшеліктері

Нұрпейісов шығармаларында табиғат көріністері мен бейнелі тіл молынан қолданылады, бұл оның эпикалық баяндауын байытады және оқырманды терең ойға жетелейді. Кейіпкерлердің психологиясын ашуда халықтық сөз тіркестері мен шынайы диалогтар маңызды рөл атқарады, бұл жазушының стиль ерекшелігін айқындайды.

10. Тағы бірқатар шығармалары мен әдеби мұрасы

Нұрпейісовтің «Соңғы парыз» романы экологиялық тақырыптарды көтеріп, адамзаттың жауапкершілігін насихаттайды. «Курляндия» повесі әскери өмірдің қиыншылықтарын суреттеп, жазушының алғашқы маңызды туындыларының бірі болды. Оның әңгімелері жеке тұлға мен қоғам арасындағы мәселелерді терең зерттесе, публицистикалық мақалалары жалпыадамзаттық құндылықтарға үн қатты.

11. Негізгі шығармалар кестесі

Әбдіжәміл Нұрпейісовтың үш ірі шығармасы қазақ әдебиетінде маңызды орын алады. Әр романда ұлттық сана, адам тағдыры және қоғамның әлеуметтік мәселелері көркем тілмен сипатталған. Бұл шығармалар қазақ әдебиетінің дамуына, оның тереңіне және көпқырлылығына елеулі үлес қосты.

12. Нұрпейісовтің марапаттары мен мойындалуы

Жазушы көптеген мемлекеттік және әдеби марапаттарға ие болды. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлық иегері ретінде танылып, оның еңбектері кеңінен мойындалып, әдебиетке қосқан үлесін көркемдік деңгейде бағалады. Халықаралық деңгейде де оның еңбектері аударылып, танымал болды.

13. Жазушының өмірлік кезеңдері

Нұрпейісовтің өмір жолы білім алу, шығармашылық ізденістер, Тарихи кезеңдер және қоғамдық қызметте өз орнын табудан өтті. Осы сатылар оның тұлғалық және кәсіби дамуына ықпал етіп, қазақ әдебиетіндегі орнының бекітілуіне жол ашты.

14. Қоғамдық қызметтері және қайраткерлігі

Әбдіжәміл Нұрпейісов қоғамдық өмірде белсенділік танытып, қазақ мәдениеті мен әдебиетін дамытуға күш жұмсады. Ол социалистік идеалдарды насихаттаумен қатар, халықтың мәселелерін көтеріп, рухани жаңару жолында жұмыс істеді. Оның қайраткерлік қызметі әдебиеттегі және қоғамдық салалардағы ықпалының кеңдігі туралы айтады.

15. Әдебиеттегі орны мен замандастары

Нұрпейісов өз замандастары Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов, Сәбит Мұқановпен тығыз байланыста болып, олардың шығармашылығын қолдады. Ол прозада шынайы әлеуметтік бейнелер жасаумен ерекшеленді, жеңілдік пен адалдық қасиеттері арқылы замандастарынан зор құрметке ие болды.

16. Нұрпейісов шығармаларындағы адамгершілік құндылықтар

Әбдіжәміл Нұрпейісовтің әдеби мұрасы – адамгершілік негізіндегі терең ойлардың қайнар көзі. Оның шығармаларында әділдік, шыншылдық пен адалдық мәселелері басты орын алады, бұл құндылықтар оқырмандарға өмірлік маңызды сабақ береді. Зерттеулерге сәйкес, оның барлық шығармаларында 100%-дан аса адамның адамгершілік қасиеттері басты рөл атқарады. Бұл дерек «Қазақстанның әдебиет тарихы зерттеулері» еңбегінде дәлелденген. Мұндай адамгершілік тақырыптары заманауи этиканың негізін құрап, қоғамдағы моральдық нормаларды сақтау қажеттігін көрсетеді.

17. Әлемдік деңгейдегі танымалдығы

Әбдіжәміл Нұрпейісовтің шығармалары тек қана отандық оқырмандар арасында ғана емес, күллі әлемде танымал. Оның еңбектері бірнеше шетел тілдеріне аударылып, әдебиет сыншылары мен мәдениеттанушылар тарапынан жоғары бағаға ие болды. Мысалы, «Қан мен тер» романы халықаралық әдеби сайыстарда жүлделі орындарға ие болып, қазақ әдебиетінің шетелдік аудиторияға жол тартуына септігін тигізді. Әлем әдебиетінің ірі алаңдарында оның есімі жиі аталып, ұлттық құндылықтарды танытуда маңызды рөл атқарды.

18. Мәдениеттер тоғысуындағы рөлі

Нұрпейісовтің әдеби шығармашылығы қазақ мәдениетін әлемдік аренде кеңінен танытты әрі мәдениетаралық байланысты нығайтты. Оның туындылары бүкіл әлем халықтарының рухани мол қорларымен тілдес болды. Әдеби аудармалар арқылы түрлі ұлт өкілдері бір-бірінің дүниетанымына жақындай түсті, бұл өз кезегінде өзара түсіністік пен достық қарым-қатынасты арттырды. Сонымен қатар, оның шығармалары әдеби фестивальдер мен халықаралық форумдарға қатысып, мәдени ынтымақтастықты кеңейтті. Осылайша, Қазақстанның рухани мәдениеті мен әдеби мұрасы жаһанға танылып, жас ұрпаққа жаңа мүмкіндіктер ұсынды.

19. Жас ұрпаққа арналған өнегесі

Нұрпейісов шығармалары жастарға туған жерге деген сүйіспеншілікті, табандылық пен білімге ұмтылуды насихаттайды. Оның кейіпкерлері адалдық пен елге қызмет етудің жарқын үлгілері ретінде қалыптасқан. Әдеби мұра жас буынға рухани азық беріп, оларды адамгершілік пен патриоттыққа тәрбиелейді. Бұл өнеге заманауи қоғамда үлкен маңызға ие, өйткені жастардың қоғамдағы рөлі мен жауапкершілігі артып келеді.

20. Әдебиет пен руханият көсемі

Әбдіжәміл Нұрпейісовтің шығармалары ұлттық рухты сақтап, отансүйгіштік пен адамгершілік құндылықтарды кеңінен насихаттайды. Ол қазақ әдебиетінде руханият көшбасшысы ретінде айрықша орын алады. Оның әдеби мұрасы Қазақстан қоғамының рухани қазынасы болып, ұрпақтан ұрпаққа аманат ретінде жеткізіледі. Осылайша, оның шығармалары халықтың мәдени дамуын әрі қарай дамытуға зор ықпалын тигізуде.

Дереккөздер

Ғ. Мүбәрәк, «Әбдіжәміл Нұрпейісов және қазақ әдебиеті», Алматы, 2001.

Қазақ әдебиеті антологиясы, Алматы, 2010.

Қазақстан Жазушылар Одағының деректері, 1990 жыл.

Әдебиеттану энциклопедиясы, Алматы, 2005.

Қазақстанның әдебиет тарихы зерттеулері / Ред. Қ.Жұмабаев. Алматы: Ғылым, 2018.

Нұрпейісов Әбдіжәміл. Толық жинақ. Алматы: Жазушы, 2020.

Қазақ әдебиеті және мәдениетаралық коммуникация. Монография. Нұр-Сұлтан: ЕҰУ баспасы, 2019.

Серікбай М., Әдеби мұра және жастар тәрбиесі. Алматы: Арыс, 2021.

Қазақ әдебиетінің әлемдік деңгейдегі жетістіктері // Қоғам және мәдениет журналы. 2022, №4.