Текст выступления:

«Күлтегін» жыры
1. «Күлтегін» жыры: Жалпы шолу және негізгі тақырыптар

VIII ғасырдағы Түрік қағанатының мәдениеті мен тарихының көрінісі ретінде «Күлтегін» жыры ерекше орын алады. Бұл жыр — батырлық пен мемлекеттілік дәстүрінің аса маңызды айнасы, онда дәуірдің рухы мен қоғамның идеалдары сипатталған.

2. Жырдың пайда болуы: тарихи және мәдени контекст

Орхон өзені аңғарындағы руна жазбаларында VIII ғасырда пайда болған «Күлтегін» жыры – Түрік қағанатының ұлы мәдени жетістігі. Бұл кезеңде қағанат өзінің саяси қуатын арттырып, халықтың бірлігін руна жазбысы арқылы бекітіп, тарихи сананы қалыптастырды. Жырдың туындауы ортағасырлық түркі мәдениетін зерттеу үшін аса құнды дереккөзі болып саналады.

3. Күлтегін ескерткішінің ашылуы және ғылыми зерттелуі

1889 жылы ұлы ғалым Н. Ядринцев Орхон аңғарынан Күлтегін ескерткішін тауып, түркі мәдениетінің және алғашқы жазу жүйесінің негізін ашты. Әлемге алғаш рет танымал болған В. В. Радлов пен Д. Клеменц ескерткіштің мәтінін мұқият зерттеп, Орхон жазуының құпиясын ашты. Осылайша, Орхон-Енисей рунасы ежелгі түркі халықтарының жазбаша дәстүрінің бастауы ретінде әлемдік танымалдыққа қол жеткізді.

4. Орхон жазуы және жырдың түпнұсқасы

Орхон жазуы – «Күлтегін» жырының түпнұсқасы сақталған ерекше жазу түрі. Руна таңбалары арнайы символикалық мәнге ие, олар арқылы тарих пен мифология бір-бірімен тоғысады. Осылайша, жыр түсінудің ғылымы мен түпнұсқалықтың маңызды зерттеулері арқылы қазақ тарихы жаңа деңгейге көтерілді.

5. Күлтегін — тарихи тұлға

Күлтегін 684–731 жылдар аралығында өмір сүріп, Екінші Түрік қағанатының ұлы қолбасшысы ретінде тарих sahнасында ерекше орын алды. Оның 47 жылдық өмірі – өз дәуіріндегі батырлық пен саясатта белсенділікпен өткен, бұл түркі тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі.

6. «Күлтегін» жырының құрылымы мен көлемі

Жырдың жалпы көлемі шамамен 428 жолдан тұрады және үш негізгі бөлімге бөлінеді. Оның кіші жазу бөлімінде жыр кейіпкерлері мен оқиғалардың қысқаша мазмұны сипатталады. Үлкен жазу бөлімінде мемлекет пен әскери іс-шаралар хронологиясы кең әрі егжей-тегжейлі баяндалады. Сонымен қатар, батыс қыры бөлімі жырдың лирикалық, мемлекеттілік және батырлық идеяларын нығайта түседі.

7. Жырдағы басты кейіпкерлер

«Күлтегін» жырында Күлтегіннің өзі басты рөлді атқарады, ол түркі халықтарының батырлық пен ерлік дәстүрінің символына айналған. Сонымен қатар, қағанның туысқандары мен әскери серіктестері де ерекше атап өтілген, олардың қаһармандық істері жырдың негізгі сюжеті мен идеясын айқындайды.

8. Жырдағы тақырыптар мен идеялар

Жырда халық бірлігі мен патриотизм құндылығы терең әрі әсерлі баяндалған, бұл рухани тұтастықты дәріптейді. Мемлекет басшысының жауапкершілігі мен халық алдындағы адал қызмет ету идеясы жырда ерекше айқындалады. Сонымен қатар, ұлттық тәлім-тәрбие мен рухани мұраны кейінгі буынға жеткізу сияқты тәрбиелік маңызы зор ұғымдар да кеңінен таралған.

9. «Күлтегін» жырындағы негізгі әскери шайқастар

Күлтегіннің жорықтары оның әскери стратегиясының көрінісі болып табылады, олар қағанаттың қауіпсіздігін нығайтуға бағытталды. Жорықтардағы жеңістер мен шайқастар түркі ұлтының мемлекеттілікті сақтау мен кеңейтуге қосқан зор үлесін айқындайды. Осылардың арқасында қағанат өзінің геосаяси позициясын нығайтып, тұрақтылыққа қол жеткізді.

10. Жырдағы көркемдік ерекшеліктер

«Күлтегін» жыры эпитеттер мен метафораларға мол, бұл жыр кейіпкерлерінің ерлігін ерекше әрі терең көрсетеді. Жырда қолданылатын образдылық пен тұрақты тіркестер оқылымға есте қаларлық әсер қалдырады, батырлық рухты ерекше биіктікке көтереді. Қысқа әрі мағыналы нақыл сөздер жырдың тақырыбын күшейте түседі. Көркем тілдің байлығы тарихи оқиғаларды түсінікті әрі әсерлі суреттеуге мүмкіндік береді.

11. Жырдағы тарихи жер-су атаулары

Орхон – Орхон жазбалары жазылған тарихи орын, Селенга – жорықтарға арналған аудан, ал Өтүкен түркілердің қасиетті мекені ретінде белгілі. Түркішад – тайпа, Ұлу жорық бағытындағы жер, Талас аймағында көптеген шайқастар өткен. Бұл атаулар жырдағы оқиғалардың нақты географиялық және тарихи контекстін ашып, түркі халықтарының мекендері мен жорық бағыттарын айқындауға септігін тигізеді.

12. Күлтегін жырының әлемдік маңызы

«Күлтегін» жыры әлемдік әдеби-тарихи мұра ретінде маңызды орын алады. Оның зерттеулері түркі халықтарының мәдениеті мен тарихын әлемдік деңгейде танытты. Жырдың мазмұны мен жазу стилі әлем әдебиетінің ежелгі эпостары қатарында бағаланып, халықаралық түркология ғылымының дамуына ықпал етті.

13. «Күлтегін» жырының аудармалары мен зерттелуі

Жыр алғашқы рет В. В. Радлов, С. Е. Малов пен Ә. Қайдаров аудармасы арқылы халықаралық ғылыми қоғамдастыққа енді. ХХ ғасырда түркология саласындағы зерттеулер қарқынды дамып, әртүрлі мемлекеттердің ғалымдары «Күлтегін» мәтінін жан-жақты талдады, ғылыми негіздері жасалды. Қазіргі таңда жырдың қазақ, орыс, түрік және ағылшын тілдеріндегі аудармалары оның әмбебап және тарихи құндылығын кеңінен паш етеді.

14. Күлтегін жырының зерттелу кезеңдері

«Күлтегін» жырының зерттелу тарихы бірнеше кезеңнен өтті, әрбір кезеңде жаңалықтар мен ғылыми жетістіктер пайда болды. Бұл зерттеу қарқыны уақыт өте шабыттана дамып, жырға қатысты жаңа әдістер мен мәліметтерді ашуға мүмкіндік берді. Түркітану ғылыми басылымдарында жарияланған мәліметтер оның мәнін тереңірек түсінуге септігін тигізді.

15. Әдебиет сабағындағы орны

«Күлтегін» жыры қазақ мектептерінің әдебиет бағдарламасына енгізіліп, оқушыларға ежелгі түркі тарихы мен мәдениетін таныстыруда маңызды құрал болды. Бұл жырлар арқылы оқушылар ұлттық тіл мен әдебиеттің байлығын сезініп, тарихи оқиғаларды терең түсініп, мәдени санасын кеңейтеді. Сонымен қатар, жырдың тәрбиелік мәні ерекше, ол патриотизм, адалдық және рухани құндылықтарды қалыптастырады.

16. Күлтегін бейнесінің өнердегі көрінісі

Күлтегіннің бейнесі өнерде қайталанбас және терең мағыналы көріністер арқылы жеткізіледі. Өнертабыстар мен мүсіндерде оның бейнесі ерлік пен ұлттық рухтың символы ретінде көрініс табады. Мысалы, Орхон-Енисей жазбаларындағы қашалған кескіндері ежелгі түркі дәуірінің сарбаздарының қаһармандық бейнесін сипаттайды. Сонымен қатар, қазіргі заманғы суретшілер мен мүсіншілер Күлтегіннің батырлығын, даналығын заманға сай бейнелеуге тырысады, бұл оның рухын және тарихтағы орнының маңыздылығын айқындай түседі. Күлтегін бейнесі халық арасындағы ұлттық мақтаныш пен мәдени мұра ретінде бағаланып, жастарды тарихқа деген қызығушылыққа ынталандырады.

17. Күлтегін жырының тәлімдік мәні

«Күлтегін» жыры – бұл тек тарихи дастан ғана емес, сонымен бірге ұрпақ тәрбиесінің бағалы құралы. Жырда адалдық пен халыққа қызмет ету аса жоғары бағаланады. Адалдықтың және халыққа адал қызмет етудің маңызы жырдың басты кейіпкерлерінің бойындағы ең құнды қасиеттер ретінде көрсетіледі. Сонымен қатар батылдық пен үлкендерге құрмет көрсету ұрпақтарға моральдық бағдар беретін тәлімдердің бірі ретінде ерекше орын алады. Бұл қасиеттер арқылы жыр жастарды батыл әрі мейірімді болуға, үлкендердің сөзін құрметтеуге баулиды. Бұған қоса, бейбітшілік пен ел бірлігіне ұмтылу – жырдың негізгі идеялары қатарында. Бұл идеялар бүгінгі күнде де қоғамның тұрақтылығы мен ынтымақтастығының негізін құраушы ұғымдар ретінде танылды.

18. Күлтегін жырындағы тұрақты сөз тіркестері

Күлтегін жырында қолданылатын тұрақты сөз тіркестері оның көркемдік ерекшелігін және мағынасын тереңдетеді. Мысалы, "батыр жүрегі", "ел қорғаушысы" сияқты тіркестер жырдың негізгі кейіпкерлерінің мінез-құлқына және ерліктеріне аса мән береді. Бұл тіркестер әдебиеттанушылар мен фольклористердің назарын аударған маңызды элементтердің бірі болып табылады. Олар эпостың маңыздылығын арттыра отырып, қаһармандық рухтың ұрпақтан ұрпаққа берілуіне септігін тигізеді. Орхон-Енисей жазбалары мен түркі эпостары зерттеушілерінің пікірінше, осы тұрақты сөз тіркестері жырдың мағынасын айқындап, кейіпкерлердің қасиеттерін көркем және рухани түрде ашуға мүмкіндік береді.

19. Келешек ұрпаққа қалдырған өсиет

Күлтегін жыры келешек ұрпаққа терең мағынасы бар өсиет қалдырды. Ол ерліктің, адалдықтың және ел басқарудағы әділеттіліктің үлгісі ретінде түсіндіріледі. Әрбір өлең жолы жастарды әділдік пен жауапкершілікке шақырады, оларды өз елінің тағдырына бей-жай қарамауға үйретеді. Осы арқылы жыр ұрпақты тарихи сабаққа жетелеп, ұлттық сана мен бірлік рухын нығайтуға бағытталған. Күлтегіннің даналығы мен батылдығы бүгінгі әлемнің қиыншылықтарына қарамастан ұрпаққа бағыт бағдар беруді жалғастырады, бұл қазына әрдайым өзектілігін жоғалтпайды.

20. «Күлтегін» жырының рухани және тарихи маңызы

«Күлтегін» жыры қазақ және түркі халықтарының рухани қазынасы ретінде бағаланады. Бұл жыр ұлттық сана мен мәдениетті нығайтып, келешек ұрпаққа күш пен даналық береді. Оның тарихи маңызы да зор: ол түркілердің әскери, саяси және отбасылық өмірінің маңызды кезеңдерін сипаттап, ұлттың тарихындағы ұлы тұлғаны – Күлтегінді даралайды. Жырдың рухани мазмұны адамдардың жүрегі мен санасын жарып, ұлттық бірлік пен тұрақтылықтың кепілі ретінде қызмет етеді. Осылайша, «Күлтегін» жыры тек әдеби мұра ғана емес, сонымен қатар бүгінгі күнге дейін ұрпақтарды тәрбиелейтін жолнама болып саналады.

Дереккөздер

Ядринцев Н.М. Орхонские надписи и события VIII века. — М., 1892.

Радлов В.В. Орхонские рунические памятники. — Санкт-Петербург, 1893.

Малов С.Е. Тюркские древности. — М., Наука, 1964.

Қайдаров Ә. Орхон жазбаларының қазақ тіліндегі аудармасы мен түсіндірмесі. — Алматы, 1991.

Түркітану ғылыми басылымдары. 2023 жылы шыққан мақалалар жинағы.

Абаев, Л.Н. "Түркі халықтарының эпикалық поэзиясы", Алматы, 1985.

Ермекбай, Н. "Орхон-Енисей жазбаларының тарихи маңызы", Нұр-Сұлтан, 2010.

Қасымов, Т. "Күлтегін жырының әдеби және тарихи зерттелуі", Қазан, 2002.