Текст выступления:

Шерхан Мұртаза
1. Шерхан Мұртаза: Қазақ әдебиетінің құдіретті тұлғасы және оның өмірлік мұрасы

Қазақ әдебиеті тарихында өз орны айрықша, ықпалы зор тұлғалардың бірі – Шерхан Мұртаза. Ол тек әдебиетші ғана емес, публицист және қоғам белсендісі ретінде де танылып, қазақ руханиятының дамуына елеулі үлес қосты. Мұртазаның шығармалары арқылы ұлттық сана, тарихи тағылым және адамгершілік мәселелері көрініс тауып, көбіне көпшіліктің жүрегіне жол табады.

2. Шерхан Мұртазаның тарихи-мәдени қалыптасуы

1932 жылы Жамбыл облысында дүниеге келген Шерхан Мұртаза кеңестік кезеңнің әлеуметтік және рухани күрделі кезеңдерінен өтті. Бұл уақыттағы саяси репрессиялар, ауыл шаруашылығының коллективтенуі сияқты қоғамдық процестер оның санасына терең әсер етіп, шығармаларында туған елінің тағдыры мен халық азаттығына деген құндылықтарды жандандыруға түрткі болды. Осылай оның тұлғалық және шығармашылық қалыптасуы тарихи-мәдени контекстімен тығыз байланыста дамыды.

3. Отбасы мен балалық шақтың тағдырлы сәттері

Шерхан Мұртазаның балалық шағы мен отбасы туралы естеліктері оның шығармашылық шабытын қалыптастырды. Ол өз туыстары мен ата-анасының қарапайым еңбекқорлығын, қазақтың ұлттық салт-дәстүрлерін ерекше бағалады. Сол кезеңдегі ауыртпалықтар мен қуаныштар оның поэтикалық пен прозалық шығармаларына кіріпті, халықтың күнделікті тіршілігін шынайы бейнелеуге көмектесті. Бұл кезең оның тұлғалық болып өсуіне зор ықпал етті.

4. Білім және алғашқы шығармашылық жылдар

Жас шағында алған білім Шерхан Мұртазаның әдебиет әлеміне қадам басуына негіз болған. Ол Жамбыл өңіріндегі мектептерде білім алып, кейін Алматыдағы жоғарғы оқу орындарында оқыды. Осы жылдары алғаш рет шығармаларын жариялап, әдеби ортаға таныла бастады. Алғашқы туындылары туған жердің көріністері мен адамдық қасиеттерді бейнелей отырып, оның шығармашылық әлеуетін көрсетті.

5. Журналистік қызметі мен қоғамдық ықпалы

Шерхан Мұртаза журналистика саласында да белсенді қызмет атқарды. Газет-журналдарда жарияланған мақалалары арқылы қазақ қоғамының мәселелеріне назар аударды, мәдени және ұлттық сана мәселелерін қозғады. Оның журналистік еңбектері халыққа ақпарат жеткізіп қана қоймай, қоғамдық пікір қалыптастыруға ықпал етті. Бұл оның әдеби шығармашылықпен қатар, қоғам алдындағы азаматтық борышын арттырды.

6. Жазушылық шеберлік пен тілдік ерекшеліктері

Мұртазаның шығармашылығында бай және шешендікке толы көркем тіл ерекшеленеді. Оның сөздері мектептердегі терең философиялық астарға толы, оқырманының ойлау қабілетін дамытады. Қазақтың мақал-мәтелдері мен бай фольклорлық дәстүрлерін шеберлікпен енгізу арқылы ұлттық бояуын нығайтып, әдемі әрі табиғи әдеби тілді қалыптастырды. Сонымен бірге, өмірлік шынайылықты, соның ауыртпалықтары мен қуаныштарын терең сезіндіріп көрсетеді.

7. Негізгі туындылары мен жанрлық алуан түрлілігі

Шерхан Мұртазаның әдеби мұрасы өте кең әрі жан-жақты. Ол повесть, роман, әңгіме, публицистика жанрларында қалам тартты. Оның басты туындылары қоғамдық мәселелерді терең зерттей отырып, әдеби тілдің өз деңгейінде өріс алды. Әсіресе, оның «Қызыл жебе» роман-эпопеясы және «Ай мен Айша» автобиографиялық туындылары ерекше назар аударады. Әрбір шығармасында ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар айқын көрініс табады.

8. Туынды жариялану хронологиясы

1958-1960 жылдары Шерхан Мұртазаның алғашқы әңгімелері қазақ баспасөзінде жарық көрді. Бұл кезең оның прозалық шығармашылығында жаңа белес және мықты негіз болып табылады. Сонымен қатар, кейінгі онжылдықтарда ол әдебиетте өзіндік қолтаңбасын қалдырып, әрбір шығармасы қоғамға елеулі ықпал етті. Бұл хронология оның шығармашылық дамуының түрлі кезеңдерін зерделеуге мүмкіндік береді. Оқиғалар мен идеялар оның өмірінің әрбір кезеңінде өзінше көрініс табады.

9. “Қызыл жебе” роман-эпопеясының тақырыптық ерекшелігі

«Қызыл жебе» романы қазақ халқының азаттық күресін Тұрар Рысқұловтың образымен кеңінен ашады. Бұл шығармада кеңестік жүйенің қысымына қарсы тұрған адамның төзімділігі мен ерлігі маңызды тақырып ретінде көрінеді. Романда тарихи әділдік пен ұмытылмайтын оқиғалар жаңа, тереңірек көзқараспен баяндалып, қоғамдық санадағы тарихи маңызы зор. Мұндай шығармалар қазақ әдебиетін байытып, ұрпаққа тағылымды сабақ береді.

10. “Ай мен Айша”: автобиография және ананың қайсар бейнесі

«Ай мен Айша» романы автордың балалық шағын және анасына деген терең құрметін ашып көрсетеді. Роман туған отбасының қуғын-сүргін кезіндегі ауыртпалықтарын шынайы әрі жанды суреттейді. Ана образы төзімділік пен рухани күштің символы ретінде ерекше орынға ие. Бұл шығарма тек жеке тағдыр емес, сонымен қатар ұлттық тарихтың терең тоғысуын ашады және оқырманға терең әсер қалдырады.

11. Публицистика және ұлттық мәселелер

Шерхан Мұртаза публицистикада да ұлттық мәселелерді ашық көтерді. Ол қоғамдық өмірдегі маңызды тақырыптарды шеберлікпен талдап, мемлекеттік тілдің және мәдениеттің мәнін кеңінен насихаттады. Оның көптеген мақалалары ұлт мүддесін қорғауға бағытталып, жаңа тәуелсіз Қазақстанның рухани негізін қалыптастыруға қосқан үлесі зор. Сонымен қатар, әр мақалада қазақтың тарихи тағдыры мен ұлттық сана дамуының мәселелері көрініс тапты.

12. Негізгі шығармалары мен басылым жылдары

Шерхан Мұртазаның негізгі туындылары мен олардың жарыққа шыққан жылдары кестеде көрсетілген. Бұл шығармалар әр дәуірде қазақ әдебиеті мен қоғамындағы өзекті мәселелерді ашып көрсетіп, оның шығармашылық дамуын айқын бейнелейді. Әр туынды ұлттық әдебиет пен қоғамдық сананың қалыптасуына елеулі ықпал еткен маңызды мәдени құндылықтарға айналды. Мұның бәрі оның әдеби және қоғамдық еңбегінің тереңдігін көрсетеді.

13. Қоғамдық-саяси қызметі және ұлттық идея

Шерхан Мұртаза 1994-2000 жылдары Парламент депутаты ретінде елдің саяси өміріне белсенді араласты. Ол қоғамдағы өзекті мәселелерді заңнамалық деңгейде көтеріп, ұлттық мәдениеттің және тілдің дамуына ерекше көңіл бөлді. Оның депутаттық қызметі жаңа тәуелсіз Қазақстанның мемлекет құруына және ұлттық идеяларды нығайтуға сүбелі үлес қосты. Ұлттық мүдделерді қорғау оны тек жазушы ғана емес, ұлттық сана мен бірлік кепілі ретінде де көрсетті.

14. Ұстаздық қызметі мен әдебиеттегі ізбасарлары

Шерхан Мұртаза әдебиетте ұрпақ тәрбиесі мен ұстаздық қызметіне ерекше мән берді. Ол жас таланттарды қолдап, әдеби әдістерін үйрете отырып, қазақ әдебиетіндегі жаңа бағыттардың пайда болуына ықпал етті. Оның тәрбиесінде сабақ алған көптеген жазушылар қазақ әдебиетінде өзіндік орын алды. Бұл оның рухани мұрасы мен ұлттық әдебиетке қосқан қызметінің көрінісі.

15. Әдеби сын және заманауи қабылдау

Қазіргі әдеби сыншылар Шерхан Мұртазаның шығармаларын адамның ішкі жан дүниесін терең зерттеудің құралы ретінде жоғары бағалайды. Оның прозасы қоғамдық және рухани тақырыптарды шынайы және жан-жақты көрсетеді. Заманауи оқырмандар мен әдеби ортада оның дүниетанымы мен адамгершілік идеялары кеңінен таралып, рухани тағылымға айналды. Оның шығармалары жаңа ұрпаққа ұлттық және адамзаттық құндылықтарды жеткізуде маңызды рөл атқарады.

16. Марапаттары мен мемлекеттік сыйлықтары

Шерхан Мұртазаның шығармашылық өмірі көптеген мәртебелі марапаттармен және мемлекеттік сыйлықтармен ерекше бағаланғанын айту маңызды. Бұл марапаттар оның қазақ әдебиетіне қосқан зор үлесін, қоғамдағы беделін дәлелдейді. Мысалы, оның еңбектерінің жоғары бағалануы — бұл жай ғана жеке жетістік емес, қазақ мәдениетінің дамуына қосқан нақты үлесінің көрсеткіші. Әдебиет пен қоғам арасындағы өзара байланысты нығайтып, рухани әлеміміздің байлығын арттырды. Оның сыйлықтары мен дәрежелері оның қызметінің әр кезеңінде беріліп, оның ұзақ мерзімді және жан-жақты еңбегінің дәлелі ретінде тарихта қалды. 2010 жылғы Қазақстан Республикасының ресми деректері оның өмірбаянындағы басты белестерді айқын көрсетті, бұл деректер Шерхан Мұртазаның әдебиет пен қоғамның дамуына сіңірген еңбегінің қадір-қасиетін дәлелдейді.

17. Дәйексөздер арқылы тұлғалық ұстанымы

Шерхан Мұртазаның өмірлік ұстанымдары оның шығармашылығына және қоғамдық белсенділігіне терең ықпал етті. Оның негізінде адалдық, әділдік, рухани тәуелсіздік және ұлттық сана қағидалары жатты. Осы төрт негізгі принцип оның өнері мен қоғамдық қызметінде ерекше көрініс тапты, олар оның шығармаларын тек әдеби туындылар ғана емес, сонымен қатар қоғамға бағытталған маңызды құндылықтар ретінде ерекшеледі. Бұл ұстанымдар арқылы ол қазақ ұлтының рухани тұрғыдан жаңғыруына және ұлттық құндылықтарды сақтауға өз үлесін қосты. Өзінің дәйексөздері мен сұхбаттарында ол осы қағидаларды жиі баса айтты, бұл оның жеке әдеби мұрасының маңызды бөлігін құрайды.

18. Шығармашылық жолы: өмірлік кезеңдер сызбасы

Шерхан Мұртазаның шығармашылық жолы белгілі бір дамудың және кезеңдердің логикалық өрнегіндей қалыптасты. Ол әдебиет саласындағы алғашқы қадамдарынан бастап, өмірінің әр сатысында жаңа идеялар мен тақырыптарды зерттеп, өз ерекшелігін көрсетті. Оның өмірлік кезеңдері мен шығармашылық кезеңдері арасына табиғи байланыс орнап, оның өнерін үздіксіз дамытты. Әр кезең оның шығармашылығына әр түрлі рух пен мазмұн берді: жастар жылдарындағы оқып-үйрену, қоғамдық белсенділік кезеңіндегі шыңдалу, аға буын ретінде тәжірибе жинау сынды кезеңдермен сипатталады. Бұл сызбалық мәнмәтін оның жеке тұлғалық және шығармашылық өсуін анық көрсетеді, оның әдеби және қоғамдық қызметінің асты-үсті болмаса да бір-бірін толықтырып отыратынын аңғартады.

19. Қазақ әдебиетіне қосқан үлесі

Шерхан Мұртазаның шығармалары қазақ әдебиетін байытып, ұлттық сана мен рухты оятуға зор ықпал етті. Оның проза шығармашылығы жаңа әдеби бағыттарды қалыптастырып, қазақ әдебиетін жаңа кезеңге көтерді. Сонымен бірге, ол әдебиет арқылы тарихи жадыны жаңғыртып, патриотизм мен гуманизм идеяларын ұрпақ санасына сіңіріп, ұлттық рухты насихаттады. Бұл бағытта оның еңбектері ұлттың болашағына сенімділік берді, қоғамдық санада жоғары бағаға ие болды. Оның туындыларындағы шыншылдық пен терең психология қазақ мәдениетінде ерекше орын алып, жаңа әдеби бағыттың қалыптасуына жол ашты. Осылайша, Шерхан Мұртаза қазақ қоғамы мен әдебиетінің дамуында кемел үлес қалдырды.

20. Шерхан Мұртазаның өмірі мен мұрасы: бүгін және болашақ үшін маңызы

Шерхан Мұртаза — әділдік пен шындықтың жаршысы, ұлттық рухтың тірегі ретінде танылған тұлға. Оның өмірі мен шығармашылығы қазақ халқының рухани құндылықтарын сақтау мен дамытуда маңызды рөл атқарды. Оның мұрасы қазіргі және болашақ ұрпаққа адамгершілік пен патриотизмді үлгі ретінде көрсете отырып, әдебиет пен қоғам саласында мәңгілік құндылық болып қала береді. Бұл — ұлттық мәдениеттің рухани негізін нығайтып, заман талабына сай ұрпақ тәрбиелеудің қайнар көзі.

Дереккөздер

Қазақстан Жазушылар одағы. Шерхан Мұртаза: Өмірі мен шығармашылығы. Алматы, 2023.

Айтбаев М. Қазақ әдебиеті және қоғамдық сананың қалыптасуы. Нұр-Сұлтан, 2021.

Тілеуберді Қ. Кеңестік кезеңдегі қазақ жазушылары. Алматы, 2019.

Құрманғалиев С. Әдеби мұра және ұрпақ тәрбиесі. Шымкент, 2022.

Асқаров, А. Қазақстандағы әдеби сын және мәдени даму. Алматы, 2020.

Қазақстан Республикасының ресми деректері, 2010

Жеке әдеби мұра және сұхбаттар

Қазақ әдебиетінің тарихы, Алматы, 2015

Ұлттық рух пен әдебиет: сын-пікірлер жинағы, Астана, 2018

Шерхан Мұртаза шығармаларының толық жинағы, Алматы, 2020