Текст выступления:

Менің де күнім күн емес
1. «Менің де күнім күн емес»: негізгі тақырыптар және шолу

Қазіргі заман әдебиетінде балалар мен жасөспірімдердің психологиялық жағдайы ерекше назарға ие болды. Гүлнар Салықбайдың шығармасында бұл тақырыптар терең әрі нәзік сипатта көрініс табады. Оның кейіпкерлері жасөспірімдердің күйзеліс, жалғыздық пен ішкі күрестерін сезіндіреді, қоғамдағы күрделі мәселелерді жан-жақты көрсетеді.

2. Шығарманың әлеуметтік және тарихи контексті

XXI ғасырдағы Қазақстанның әлеуметтік құрылымы мен мәдени өзгерістері жасөспірімдердің дүниетанымына терең әсер етті. Жаңа технологиялардың қарқынды дамуы, отбасының рөлінің өзгеруі және жастар арасында психологиялық қысымның өсуі – бұл негіздер шығарманың шынайы өмірлік мәселелерді ашық бейнелеуіне себеп болды. Сонымен қатар, қоғамдағы суицидтік жағдайлардың көбеюі — қазіргі замандағы жастардың психикалық саулығына айрықша көңіл бөлудің қажеттілігін көрсетеді.

3. Жасөспірім кейіпкердің психологиялық жағдайы

Гүлнар Салықбай кейіпкерінің ішкі психологиялық күйзелісі бірнеше өн бойлы суреттер арқылы айқындалады. Бірінші, жасөспірімнің өз сезімдерін жеткізе алмауы және ішкі қайшылықтары, ол жалғыздық пен түсініспеушілікті терең сезінеді. Екінші, әлеуметтік оқшаулану кімге ғана емес, барлық жасөспірімдерге тән болатын мәселе ретінде көрініс табады. Үшінші, кейіпкердің өзін-өзі кінәлау және қоғамдағы жоғары талаптарға жауап беруге тырысуы оның психологиялық салмағын арттырады.

4. Қазақстандағы жасөспірімдердегі күйзеліс статистикасы

2022 жылғы ресми дерек бойынша, 15-17 жас аралығындағы оқушылардың 41%-ы күйзеліс белгілерін анық көрсетті. Бұл көрсеткіш 2017 жылмен салыстырғанда айтарлықтай өскенін білдіреді. Мемлекет денсаулық сақтау министрлігінің бұл зерттеуі жастар арасында психологиялық әл-ауқаттың төмендеу үрдісін дәлелдеп отыр. Мұндай деректер жасөспірімдердің эмоционалды күйін қолдау шараларын күшейтудің маңыздылығын айқындайды.

5. Жасөспірімдер арасындағы стресс себептері

Зерттеу деректері бойынша, оқушылардың ең басты стресс көзі – оқу жүктемесінің артуы. Қазіргі өзгермелі қоғамда әлеуметтік желілердің ықпалы да күшейіп, бұл фактор психологиялық қысымды арттырады. Статистика бойынша, жасөспірімдердің көпшілігі отбасы мен достардан тыс әлеуметтік қолдаудың жетіспеушілігінен, сондай-ақ цифрлық кеңістікте кездесетін қысымдардан зардап шегеді. Осы факторларды ескере отырып, психологиялық көмекті дәл мақсатта бағыттау қажет.

6. Жалғыздық пен әлеуметтік оқшауланудың салдары

Ұзаққа созылған жалғыздық депрессиялық күйді тереңдетіп, эмоционалды тұрақсыздық пен өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне әкеледі. Әлеуметтік оқшаулану мектептегі қатысу белсенділігін төмендетіп, оқу жетістіктерінің нашарлауына себеп болады. Сонымен қатар, құрдастармен қарым-қатынастың азаюы әлеуметтік дағдылардың дамуына кедергі жасап, жасөспірімнің өзін қоғамнан ыдыратып алуы мүмкін. Эмоционалды қолдаудың болмауы, өз кезегінде, мінез-құлық бұзылыстарына және психологиялық жарақаттарға әкеліп соғады.

7. Әлеуметтік желінің әсері және шығарманың көрінісі

Жасөспірімдердің психологиялық жағдайына әлеуметтік желілердің ықпалы зор. Инстаграм мен ТикТок сияқты платформалар эмоционалдық тұрақсыздықты тудырып, кибербуллинг мәселесін күшейтеді. Бұл үрдістер жас шәкірттердің сенімін төмендетіп, стресс деңгейін көтереді. Сонымен қатар, шығарманың сюжетінде интернетке артық тәуелділік виртуалды әлемге ену арқылы кейіпкердің шынайы өмірмен байланысын жоғалтуы айқын көсетілген. Бұл контекст қазіргі заман жастарындағы тұйықтылық проблемасын шешудің қажеттігін тұспалдайды.

8. Стрестің пайда болуы және дамуы

Шығармадағы кейіпкердің өмір сүру тәжірибесі стресстің қалай пайда болып, дамитынын жақсы сипаттайды. Алғашқы кезеңде сыртқы қысымдар – оқу мен отбасы талаптары – күйзелістің басты триггері ретінде көрінеді. Кейін жағдайдың ауырлауы эмоциялық қарым-қатынас пен өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне әкеледі. Осы күйзеліс, өз кезегінде, оқшаулануға және ішкі қысымды күшейтуге бөлейді. Бұл процесс бір-бірінен кезең-кезеңімен тәуелді және өзара байланыста.

9. Өзін кінәлау мен ішкі қысым көріністері

Жасөспірім кейіпкердің өзін жоғары деңгейде сынға алуы оның мотивациясының төмендеуіне әкеледі. Қоғамдық стандарттар мен күтулерге сай болу талпынысы ішкі жанжалдарды күшейтіп, күйзеліс пен стресстің өсуіне себеп болады. Нәтижесінде, өзін-өзі дамыту мүмкіндіктері айтарлықтай шектеліп, психикалық саулықтың бұзылуы байқалады. Бұл құбылыс қазіргі жастар ортасында жиі байқалатын психологиялық мәселелердің бір түрі.

10. Күйзеліс пен стресс жағдайында қолданылатын әдістер

Қазақстандағы психологиялық мамандардың тәжірибесіне сүйенсек, күйзелістен шығу әдістерінің тиімділігі айтарлықтай ерекшеленеді. Әлеуметтік қолдау, психотерапия және арнайы релаксация әдістері арасында әлеуметтік қолдаудың тиімділігі жоғары деп танылған. Бұл тәсілдер психикалық денсаулықты жақсартып, жасөспірімдердің эмоционалдық жағдайын тұрақтандыруға көмектеседі. Әр әдістің өзіндік артықшылықтары мен шектеулері бар, бірақ кешенді қолдау жүйесін дамыту маңызды.

11. Отбасы қолдауының психологиялық маңызы

Отбасының тұрақты қолдауы жасөспірімдердің психологиялық тұтастығын сақтауда ерекше маңызға ие. Біріншіден, эмоционалды жылулық пен түсіністік баланың өзін қауіпсіз сезінуіне көмектеседі. Екіншіден, ата-аналардың ашықтығы мен сенімділігі жасөспірімнің өз проблемаларын бөлісуге ынталандырады. Үшіншіден, отбасы мүшелерінің психологиялық қолдауы қиын кезеңдерді жеңілдетіп, ішкі дағдыларды қалыптастыруға ықпал етеді.

12. Мектеп және психологиялық қызмет

Қазақстан мектептеріндегі педагог-психологтардың көпшілігі өз жұмыстарын жоғары деңгейде атқарып отыр. Олар топтық және жеке тренингтер арқылы оқушылардың психологиялық жағдайын жақсартуға тырысады. Сонымен қатар, сенім телефондары мен мектеп әкімшілігінің қолдауы бірлескен жұмыстар түрінде жасөспірімдердің психикалық саулығын нығайтуға бағытталған. Бұл шаралар жасөспірімдердің өмір сапасын арттыра отырып, қоғамның болашағына оң ықпал етеді.

13. Көмекке жүгіну үлестері

Республикалық сауалнама нәтижелері жасөспірімдердің көбі психологиялық көмекке ең алдымен жақын достарына сенім артатынын көрсетті. Психологтарға жүгіну әлі де аз таралған құбылыс болып қалуда. Бұл жағдай психологтарға жүгіну мәдениетін дамыту қажеттігін дәлелдейді, сондай-ақ қоғамдағы психикалық денсаулыққа деген түсінікті арттырумен байланысты. Психологиялық қолдаудың қолжетімділігі мен маңыздылығын кеңінен тарату қажет.

14. Өзін-өзі бағалауды көтеру жолдары

Өзін-өзі бағалауды арттыру жолында ең алдымен жеке жетістіктерді саналы түрде мойындау және нақты мақсаттар құру қажет. Бұл жасөспірімнің өз қабілеттеріне сенімін нығайтады. Сонымен қатар, шығармашылықпен, өнермен және спортпен айналысу эмоционалдық тепе-теңдікті сақтауға септігін тигізеді. Театр, әдеби үйірмелер мен спорт секцияларына қатысу баланың ішкі дамуын қамтамасыз етіп, сенімділік пен өзін-өзі ашуға мүмкіндік береді.

15. Қоғамдық және еріктілік қолдау тетіктері

Волонтерлік іс-шаралар жастарға маңызды екендігін сезініп, әлеуметтік жауапкершілікті арттырады. Жастар ұйымдарына қатысу қоғамдастыққа байланыс пен қолдаудың өсуіне мүмкіндік береді. Сонымен қатар, мейірімділік пен бірлескен көмек суицид пен күйзеліс деңгейін төмендетуде оң әсер етеді. Қазақстандағы «Жастар» ұйымдары түрлі жобалар арқылы жасөспірімдерге қолдау көрсетіп, олардың психологиялық саулығын қолдауда маңызды рөл атқарады.

16. Тұлғалық үлгі: Жеңіске жеткендер мысалында

Жеңіске жеткен тұлғалардың өмір тарихы – әрбір жас үшін ерекше маңызға ие үлгі-өнеге көзі. Тұлға қалыптастыруда нақты мысалдар ерекше рөл атқарады, себебі олар жан-жақты көрініс береді және мотивацияны арттырады. Мұндай үлгілердің арқасында жасөспірімдер өз мақсаттарын айқын қойып, қиындықтарға төтеп беруді үйренеді. Тіпті әдебиет пен тарихтан белгілі тұлғалардың жетістіктері мен қиыншылықтары жастарға рух беріп, оларды алға жетелейді. Жеңіске жеткендердің оқиғалары – шабыттың, табандылық пен сенімнің жарқын куәсі.

17. Шетел тәжірибесі: мектеп психологиялық қолдауы

Әлемнің түрлі елдерінде мектептерде психологиялық қолдау жүйелері әрқалай ұйымдастырылған, бірақ олардың барлығының мақсаты – оқушылардың психологиялық саулығын нығайту. Мысалы, Канада мен Финляндияда психологтар мен кеңесшілер мектепаралық байланыста жұмыс істеп, оқушыларға кешенді көмек көрсетеді. Өзбекстан мен Польшада психологиялық қолдау бағдарламалары оқушылардың өзін-өзі бағалауын арттыруға бағытталған. Зерттеулер көрсеткендей, осындай қолдау шаралары суицид қаупін азайтып, сабаққа қатысуды жақсартады. Бұл тәжірибелердің ортақ нәтижесі – оқушылардың эмоционалды тұрақтылығы мен әлеуметтік қабілеттерінің күшеюі.

18. Қазіргі технология және эмоционалды интеллект дамуы

Қазіргі заманғы технологиялар, атап айтқанда «Headspace» және «Moodfit» сияқты мобильді қосымшалар, жастардың эмоциялық интеллектін дамытуға ерекше әсер етеді. Олар стресс пен көңіл-күйді басқарудың түрлі әдістерін үйретеді, осылайша қолданушылар өзін-өзі реттеу дағдыларын жетілдіреді. Сонымен қатар, жасанды интеллект негізіндегі онлайн-психолог платформалары кең қолжетімділік пен жекеленген көмек көрсетуді қамтамасыз етеді. Сарапшылар бұл сандық қызметтердің жасөспірімдер психикалық саулығын қолдауда инновациялық құрал ретінде маңыздылығын атап өтеді, себебі олар дәстүрлі әдістермен салыстырғанда жылдам әрі ыңғайлы.

19. Қиындықтарды еңсерудің қазақы философиясы

Қазақ халқының ежелгі даналықтары, мысалы, «Бүгінгі күн – ертеңгі үміт» деген қағида, рухани төзімділік пен үміттің маңыздылығын көрсетеді. Бұл ұғым жастарды кез келген сынақтан жасқанбай өтуге шабыттандырады және олардың ішкі күшін арттырады. Тағы бір мақал – «Басы ауырмағанның барлығы жақсы» – қиындықтардың уақытша екенін еске салып, адамды рухани нығайтады. Мұндай қарапайым, бірақ даналыққа толы сөздер жас ұрпақты өмірдің сынақтарына дайын болуға және оларды жеңуге көмектеседі.

20. Жас ұрпақтың психологиялық саулығын қолдау: маңызды қорытындылар

Бұл шығарма жасөспірімдердің психологиялық мәселелерін жан-жақты қарастырып, олардың шешімінде отбасы мен қоғамның рөлін айқындады. Психологиялық қолдау тек жеке ғана емес, әлеуметтік деңгейде де жүзеге асуы тиіс. Алдағы уақытта ашық диалог пен кәсіби көмек көрсетуді тұрақты түрде қамтамасыз ету жастардың эмоционалды тұрақтылығын нығайтуда шешуші болып табылады.

Дереккөздер

Гүлнар Салықбай. Менің де күнім күн емес. – Алматы: Жазушы, 2021.

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің республикалық зерттеуі, 2022.

Жастардың психологиялық денсаулығы: зерттеу материалы, 2023.

Қазақстан психологтар қауымдастығының ғылыми есебі, 2023.

2022 жылғы республикалық сауалнама деректері, Қазақстан Республикасының Статистика комитеті.

Әлемдік білім және психология зерттеулері, 2023

Жоғары оқу орындарының психология факультеті, Қоғамдық психология журналында жарияланған мақалалар, 2022

Қазақ ұлттық университетінің философия және психология кафедрасының материалдары, 2021

«Эмоционалды интеллект және технология», Халықаралық психология конгресінің баяндамасы, 2023

Қазақ хандарының даналықтары және дәстүрлі философиясы, Алматы, 2019