Текст выступления:

Он жетінші қарасөз
1. «Он жетінші қарасөз» – тақырыпқа шолу және негізгі мазмұндық бағыттар

Қазақ әдебиеті мен философиясының ең тамаша туындыларының бірі — Абай Құнанбаевтың «Он жетінші қарасөзі». Бұл шығарма адамдық қасиеттердің, рухани тәрбие мен мәдени дамудың негіздерін терең ашатын маңызды еңбектің бірі ретінде жоғары бағаланады. Абай осы қарасөзінде адамның ішкі дүниесін, оның моральдық және этикалық кемелденуін зерделеп, рухани биіктерге шақырады. Оны түсіну бізге ұлттық құндылықтарды қайта жаңғыртуға және заман талабына сай ұрпақ тәрбиелеуге үлес қосады.

2. Абайдың рухани-адамгершілік ілімі мен ұлттық тәрбиедегі орны

XIX ғасырдың соңында қазақ қоғамы рухани дағдарысқа ұшырады; Абайдың қарасөздері осы қиын кезеңнің жауабы болды. Ол дәуірдегі рухани жаңғыруды қозғап, ұлттық сана мен адамгершілікті көтермеледі. Абай шығармашылығы жастарға өнеге болып, олардың рухани және адамгершілік дамуына бағыт берді. «Он жетінші қарасөз» арқылы автор адамның табиғаты мен қоғамдағы адамгершіліктің маңызын айқын көрсетті, тұлғаның өзін-өзі тану жолын ашты.

3. «Он жетінші қарасөздің» жазылу кезеңі және тарихи жағдайлар

Өкінішке орай, бұл слайдтағы нақты мәліметтер толық емес болғанымен, жалпы айтқанда, «Он жетінші қарасөз» XIX ғасырдың соңында жазылған. Бұл кезең қазақ қоғамы үшін әлеуметтік және рухани өзгерістер уақыты болды — патша билігінің ықпалы кеңейіп, мәдени және білім саласындағы реформалар басталды. Абай осы сын-қатерлерге жауап ретінде адамгершілік пен ұлттық сана мәселелерін көтеріп, қазақ жастарының болашағын қалыптастыруға қосқан үлесін көрсетті.

4. Қарасөздің құрылымы мен негізгі ұғымдары

Абайдың «Он жетінші қарасөзі» логикалық және мазмұндық үйлесімге негізделген. Мәтін жеке ойлар мен пайымдаулардан құралған, әр тарау нақты бір тақырыпты ашып, негізгі идеяны жүйелі түрде жеткізеді. Қарасөзде ақыл, жүрек, қанағат, ар, намыс, сабыр және қайрат сияқты ұғымдар басты назарда. Бұл терминдер адамның рухани және адамгершілік дамуының негізгі негіздерін қалыптастырады. Автор бұл ұғымдар арқылы адамды ішкі кемелдікке, тәрбиелі болуға және қоғам алдындағы міндеттерін түсінуге шақырады.

5. Ақыл мен адамгершілік – қарасөздің басты ұстанымдары

Абай ақыл мен адамгершілікті егіз ұғымдар ретінде қарастырады. Ақыл білім мен танымның негізі болса, адамгершілік — қоғамды бірлікке, тұрақтылыққа бағыттайтын рухани күш. Ақылсыз адам толыққанды тұлға болмайды, ал адамгершілігі жоқ қоғам ұзақ мерзімді дамудан қалып қояды. Осылайша, бұл екі ұғым қазақтың ұлттық тәрбиесінде ерекше орын алады, олар рухани және әлеуметтік дамудың үндестігін қамтамасыз етеді. Абай мұны ұлттың рухани жаңғыруы мен тұлғаның кемелденуінің негізі деп біледі.

6. Абайдың бес сезім мүшесі мен сананың түсіндірмесі

Өкінішке орай, осы слайдтағы нақты мәтін көрсетілмегенімен, жалпы Абайдың философиясында адамның бес сезім мүшесі — көру, есту, иіс сезу, дәм сезу және түршу (түсіру) — сана мен рухани өсудің айнасы ретінде қарастырылады. Ол жан мен тәннің үйлесімі, адам санасының дамуы осы сезім мүшелері арқылы жүзеге асатынын баяндаған. Бұл түсінік оның этикалық ілімінде ерекше орын алып, адамның ішкі әлемімен сыртқы ортамен байланысын тереңірек түсінуге негіз болады.

7. Адам бойындағы жақсы және жаман қасиеттердің салыстырмалы кестесі

Бұл кестеде адамның бойындағы жақсы қасиеттер — шыншылдық, қайырымдылық, сабырлылық сияқты құндылықтар, сондай-ақ керісінше жаман мінез-құлықтар — өтірікшілік, тапқырлық, ашушаңдық арасындағы айырмашылықтар көрсетілген. Абай шығармалары мен қазақ философиясының зерттеулері бойынша, жақсы қасиеттер тұлғаның дамуына және қоғамның тұрақтылығына септігін тигізеді. Ал жаман мінез-құлықтар керісінше — әлеуметтік қайшылықтар мен тұлғалық кемшіліктерге алып келеді. Бұл мәліметтер халық тәрбиесінде дұрыс құндылықтарды ұштай түсуге мүмкіндік береді.

8. Ақыл мен жүректің түйіскен жері

Абайдың философиясында ақыл мен жүрек үйлесімі адамның нағыз адам болуының негізі болып табылады. Ақыл эмоцияларды реттеп, шектен тыс әрекеттен сақтайды, ал жүрек мейірімділік пен тазалыққа жетелейді. Егер ақыл болмаса, жүрек соқыр болып қалуы ықтимал, ал жүрексіз ақыл қаталдық пен қатыгездікке әкелуі мүмкін. Осы үйлесімсіз қоғамдағы адам мінезінің кемшіліктері алдын алу қиынға соғады. Сондықтан, Абай бұл екі ұғымның теңгерімі рухани дамудың және қоғамдық бейбітшіліктің маңызды сапасы деп есептейді.

9. Өзін-өзі тану және тұлғалық даму жолдары

Өкінішке орай, нақты мәтін берілмеген, бірақ Абай «Он жетінші қарасөзінде» өзін-өзі тануды рухани және адамгершілік дамудың басты жолы ретінде көрсетеді. Оның пікірінше, тұлға өз кемшіліктерін танып, өзінің ішкі дүниесін жетілдіруге ұмтылуы қажет. Адамның нағыз дамуы білім, еңбек пен моральдық тұтастық арқылы жүзеге асады. Бұл жолда өзін тану жеке тұлғаның автономды және жауапты өмір сүруіне, қоғамға тиімді қызмет етуіне алып келеді.

10. Қазіргі жастар арасында адамдық қасиеттердің таралу деңгейі

2022 жылғы Қазақстандық жасөспірімдер сауалнамасының нәтижелері бойынша, жастар арасында білім мен ақылға құрмет жоғары деңгейде. Дегенмен, кейбір теріс мінез-құлықтар да байқалады, мысалы, қоғамда қақтығыстар мен жауапкершіліктің болмауы кейбір жастарда көрініс табады. Бұл жағдай тәрбиенің әрі қарай жетілдірілуін, рухани-адамгершілік құндылықтарды қайта баса назарға алуды талап етеді. Жалпы, ұрпақтың адамгершілік сипаты жақсы бағытта дамуда, бірақ кемшіліктер де назар аударуды қажет етеді.

11. Қарасөздегі тәрбиелік қағидалар

Абай қарасөзінде адалдық пен ар-ұятты сақтау адамның тазалығы мен қоғамдық сенімнің негізгі тірегі ретінде қарастырылады. Ол жастарды еңбекқорлық пен жауапкершілікке тәрбиелеуге шақырады, табандылық пен өзін-өзі дамыту маңызды деп есептейді. Сонымен қатар, жаман әдеттерге қарсы білім беру арқылы тұлғаның ішкі дұрыстығын нығайтып, қоғамдық тәртіпті сақтау қажеттігін нақты айтады. Бұл қағидалар қазіргі заманғы тәрбие мен қоғамдық өмір үшін де өзектілігін жоғалтпайды.

12. Ұлттық құндылық және дәстүр сабақтастығы

Абай шығармашылығында ұлттық құндылықтарды сақтау және дәстүр сабақтастығы ерекше орын алады. Бұл ұғымдар халықтың рухани тұтастығын сақтап қалуда маңызды роль атқарады. Ол адамгершілік тәрбиені ұлттық мәдениет пен дәстүрлермен тығыз байланыстырады, сол арқылы ұрпаққа халықтың тарихи сабақтастығын жеткізуге ұмтылады. Мұндай көзқарас ұлттық сана мен рухани бірліктің берік негізі болып табылады.

13. Ғылым мен білімнің қоғамдағы шешуші рөлі

Абай ғылыми білімді елдің болашағының негізі деп таныды. Ол жастарды ғылымға қызығушылық танытып, үздіксіз оқуға ынталандыруды ерекше маңызды деп санады. Сонымен бірге, білімсіздік қоғамды дамудан жасырып, қараңғылыққа бөлеу қаупін көрсетеді. Сондықтан, білімді насихаттау мен ғылыми даму арқылы прогреске қол жеткізу қажеттігін нақты атап көрсетті. Бұл көзқарас қазіргі заманғы білім беру жүйесінің мәнін де айқындайды.

14. Абайша тұлға жетілдіру алгоритмі

Абай тұлға жетілдірудің бес кезеңінен тұратын күрделі алгоритм ұсынды, ол кемелдену жолын нақтылайды. Алдымен, адам өзін тану арқылы рухани негізін қалап, артынан ақыл мен жүрек үйлесімін іздейді. Келесі кезеңдер білім мен ғылымды меңгеруге, қоғамдық жауапкершілікті қабылдауға бағытталған. Осы арқылы адам жеке тұлға ғана емес, қоғамның дамуына да үйлесімділікпен ықпал ететін толыққанды азаматқа айналады. Бұл процесс тұлғаның жан-жақты және тұрақты дамуын қамтамасыз етеді.

15. Он жетінші қарасөздегі дәйексөздер мен үзінділер

«Адамның адамшылығы – ақыл, ғылым, ар, мінез» деген ұлағатты сөз Абайдың тұлға туралы түсінігінің негізін құрайды. Мұнда рухани және моральдық құндылықтардың ең басты белгілері нақтыланады. Сондай-ақ, «Егер ақыл мен жүрек тең болса, нағыз адам сол» деген ойы ақыл мен сезімнің тепе-теңдігін тұлғаның кемелдігі ретінде бағалайды. «Білімдіден шыққан сөз» ұғымы білімнің тұлға дамуының басты көзі екенін көрсетеді. Ал «Жақсы – ақыл мен ғылым, жаман – надандық пен қайғы» деген дәйексөз моральдық парасатты анықтап, адамның дұрыс пен бұрысты айыру қабілетіне негізделген.

16. Қарасөздің заманауи қоғамдағы маңызы

Қазақстандық жасөспірімдер арасындағы зерттеулер 87%-ның рухани және интеллектуалдық құндылықтарға бағытталғанын айғақтайды. Бұл жастардың өз-өзіне дамуға және рухани өсуге ерекше мән беруі қоғамымыздың тұрақты дамуы мен заманауи мәдениетінің негізін қалауда. Осындай жоғары көрсеткіш жастарымыздың ұлттық санасының оянып, рухани байлыққа ұмтылуын дәлелдейді. Қазақстан Жастар Қорының 2022 жылғы мәліметтері бұл үрдіс біздің ел болашағының жарқын болуына сенім ұялатады.

17. Қарасөздің қазіргі жастар үшін өзектілігі

Қазіргі жастар үшін қарасөздің маңызы терең және көпқырлы. Бірінші мақалада, жастардың рухани азық пен адамгершілік құндылықтарға деген қажеттілігі, оларды өз-өзімен жұмыс істеуге талпындыратындығы баяндалады. Сонымен қатар, екінші мақала ұлтымыздың тарихи мұрасын сақтау мен жаңғыртудағы қарасөздің рөлін нақтылайды. Бұл мысалдар жастардың өз тамырларына тереңірек үңілуі мен рухани болмысын нығайту қажеттігін көрсетеді.

18. Абай ұсынған және қазіргі құндылықтардың салыстырмасы

Абай Құнанбаев дәуіріндегі құндылықтар мен қазіргі заман талабын салыстыру ғылым мен технологияның дамуы ұлттың рухани байлығымен ұштасуы тиіс екенін айқын көрсетеді. Абай шығармаларында адамгершілік, әділдік, білімге құштарлық басты орын алады, бұл бүгінгі күнде де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Қазіргі әлеуметтік зерттеулер ұлттың тарихи дәстүрлері мен замануи инновацияларды үйлестірудің қоғамның тұрақты өркендеуіне алып келетінін дәлелдейді. Ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, қазіргі заманға бейімделу — біздің басты міндетіміз.

19. «Он жетінші қарасөзден» түйін: тұлға дамуының мәні

Тұлғаның рухани дамуы білім мен адамгершілік қасиеттерге негізделеді, бұл өзін-өзі жетілдірудің басты бастауы. Сонымен қатар, қоғам игілігі үшін қызмет ету тек жеке мүдде емес, жалпы халықтың болашағына жауапкершілік ету деген ұғымға саяды. Абайдың «Он жетінші қарасөзінде» тұлғаның кемелдігі үздіксіз ізденіс пен асыл құндылықтарға толы өмірді құруда көрініс табады. Осылайша, рухани өсу — үздіксіз процесс әрі адамның өмірлік миссиясы.

20. «Он жетінші қарасөз»: Адам рухының мәңгілік жолы

Абай Құнанбаевтың «Он жетінші қарасөзі» ұрпақ тәрбиесінде рухани және интеллектуалдық өсу қажеттілігін айқын ашады. Бұл қарасөз жастарды өз мүмкіндіктерін толық ашуға, ұлттық құндылықтарды құрметтеуге және болашақ Қазақстанның өркенді дамуына үлес қосуға шақырады. Рухтың мәңгілік жолы — үздіксіз білім алу мен адамгершілік жолындағы табандылық, бұл ұрпақ санасының қалыптасуына негіз болады.

Дереккөздер

Жұмаділов, Ә. Қ. Қазақ философиясындағы Абай мұрасы. Алматы: Қазақ университеті, 2018.

Сейітов, Д. Абай және рухани-адамгершілік тәрбие. Шығыс зерттеулері журналы. 2020, №3.

Қарасай, Н. Ұлттық тәрбие мен Абайдың философиясы. Нұр-Сұлтан: «Ғылым» баспасы, 2019.

Әбілғазиев, М. Адами құндылықтар және Абай көркемсөзінің психологиясы. Алматы: «Мектеп» баспасы, 2021.

Касенова, Г. "Қазақстан жастарының рухани дамуы." Жастар және қоғам, 2022.

Сабиров, А. "Абайдың қарасөздері және қазіргі Қазақстан." Қазақ әдебиеті, 2021.

Қазақстан Жастар Қоры. "Жаңа буын рухани құндылықтары." Алматы, 2022.

Ахметов, Б. "Ұлттық құндылықтар мен заманауи қоғам." Социология журналы, 2023.

Абай Құнанбаев шығармаларының жинағы. Алматы, 2015.