Текст выступления:

Көңілдің қайтысы достан да, душпаннан да
1. Көңілдің қайтысы достан да, душпаннан да

Көңілдің қайтуы — адамның қарым-қатынастағы ең нәзік әрі күрделі сезімдерінің бірі. Бұл құбылыс сенімнің бұзылуы, реніштің пайда болуы арқылы адам жанының терең түкпірінде орын алады. Қазақ халқының даналығында "Көңілдің қайтқанын достан да, душпаннан да білу қиын" деген сөз тіркесі бар, бұл қарым-қатынастың қаншалықты қымбат әрі нәзік екенін айқындайды. Осыған байланысты, бүгінгі баяндамамызда көңілдің қайтуы феноменін психологиялық, мәдени және әлеуметтік аспектілерінен жан-жақты қарастырамыз.

2. Көңіл қайтуының рухани тамыры мен тарихи маңызы

Көңіл қайту — қазақ рухани әлемінің маңызды бөлшегі. Ол сенім мен үміттің өзгерісі ретінде қазақ фольклоры мен әдебиетінде кеңінен көрініс табады. Бұл ұғым қазақ халқының адамгершілік құндылықтарын, қоғамдық қатынастарындағы қиындықтарды, сондай-ақ жеке адамның ішкі дүниесіндегі өзгерістерді терең суреттейді. Бір жағынан, көңілдің қайтуы тарихи кезеңдердегі қоғамдық өзгерістер мен әлеуметтік шиеленістерге де байланысты болып келеді, сондықтан оны тек жеке қарым-қатынас қана емес, халықтың рухани портретінің ажырамас бөлігі ретінде ұғыну қажет.

3. Көңіл қайтуының негізгі себептері

Көңілдің суынып, қайтуының ең басты себебі — шынайы сенімнің бұзылуы. Өтірік айту, адалдықтың болмауы қарым-қатынастың негізін әлсіретеді. Сонымен қатар, сатқындық пен екіжүзділік кейбір адамдардың мінез-құлқында орын алып, бұл жан жарасына айналады. Уәде беріп, оны орындамау да көңілдің қайтуына себеп болады. Сонымен бірге, әлеуметтік қысымдар мен сөзбен тура не жанама түрде берілетін жарақаттар да адамның рухани күйіне әсер етіп, достық пен адамдар арасындағы байланысты әлсіретуі мүмкін. Мұндай факторлардың барлық жиынтығы көңілдің қайтуына әкеледі, оларды терең түсіну әрі алдын алу маңызды.

4. Достықтағы көңіл қайту: нақты өмірлік оқиғалар

Өмірде достық қарым-қатынаста көңіл қалудың түрлі мысалдары кездеседі. Мысалы, бір жасөспірім өз сенген досының өтірік айтуынан кейін оның сенімін жоғалтып, ара-қатынасын үзіп тастады. Басқа оқиғада, ұзақ жылдар бойы бірге өскен екі дос бір түсінбеушілік нәтижесінде бір-бірінен алыстап кетті. Бұл өмірлік оқиғалар көңілдің қайтуының адамға қалай әсер ететінін нақты әрі көрнекі түрде көрсетеді. Осындай тәжірибелер арқылы адамдар қарым-қатынасқа жауапкершілікпен қараудың маңыздылығын түсінеді.

5. Дұшпаннан көңіл қайту феномені: күтпеген оқиғалар

Көңіл қайту тек достар арасында ғана емес, дұшпандар арасындағы қарым-қатынаста да орын алады. Кейде бұрынғы жаулар күтпеген мейірімділікпен шығу немесе қолдау көрсету арқылы қарсы жақтың көңілін жаулап алады. Сонымен қатар, қарым-қатынастың күрделі өткелінде, күтпеген жағдайлармен кездесу көңілдің өзгеруіне себеп болуы мүмкін. Мұндай оқиғалар қарым-қатынастың тұрақсыздығын көрсетіп, адамдар арасындағы сенім мен реніштің қалай өзгеріп отыратынын айқын сипаттайды.

6. Көңіл қайтуының психологиялық зардаптары

Көңілдің суынуы адамның жүйкесін қатты шаршатып, мазасыздық пен уайымның артуына әкеледі. Бұл эмоциялық күйзеліс жеке тұлғаның психологиялық саулығына зиян тигізеді. Жалғыздық пен сенімсіздік сезімі тұлғаның эмоционалдық тұрақсыздығын күшейтіп, әлеуметтік оқшаулануға себеп болады. Өзін-өзі бағалаудың төмендеуімен бірге, бұл рухани күйзелісті тереңдетіп, жеке адамның дамуына кері әсер етеді. Әсіресе, жасөспірімдер арасында көңілдің қайтуы олардың эмоциялық теңгерімінің бұзылуына және психологиялық қиындықтардың туындауына себепші болып отыр.

7. Әлеуметтік орта және көңіл қайтуына әсер ететін факторлар

Әлеуметтік орта көңілдің қайтуына айтарлықтай әсер етеді. Бірінші фактор — отбасылық қарым-қатынастар; балалардың алғашқы сенімі мен түсінігі осы жерде қалыптасады. Екінші — мектептегі достық байланыстар, мұнда сенім мен реніш сезімдері әдетте айқын көрінеді. Үшінші — әлеуметтік желілер мен медиа, бүгінгі күнде тұлғалардың өзара қатынасын өзгертіп, кейде теріс әсер етеді. Төртінші — қоғамдағы жалпы сенім деңгейі адам қарым-қатынасына негіз болады. Осы факторлардың бәрі көңілдің қайтуы процесіне терең ықпал етіп, оның динамикасын анықтайды.

8. Жоғары сынып оқушыларында көңіл қайту себептері

Мектеп ішілік психологиялық қызметінің статистикасына сәйкес, көңіл қайту ең жиі кездесетін себептерінің бірі — сенімнің жоғалуы мен сатқындық. Бұл екі фактор жоғары сынып оқушылары арасында қарым-қатынас құрудағы негізгі кедергілер саналады. Басты себептер қатарында сөзбен жаралау, әлеуметтік қысым және қарым-қатынас дағдыларының төмендігі де бар. Мұндай статистикалық мәліметтер мәселенің шынайы ауқымын көрсетіп, мектептегі психологтар мен мұғалімдердің бұл бағыттағы жұмысты күшейту қажеттілігін айқындайды.

9. Қазақ әдебиетіндегі көңіл қайтуының көріністері

Қазақ әдебиеті көңіл қайту мәселесін терең этикалық және философиялық аспектілерде қарастырады. Абай Құнанбайұлының шығармаларында достықтағы реніш пен сенімсіздік тақырыптары жиі қозғалады, адамгершілік пен адалдықтың маңызы айқын білдіріледі. Мұхтар Әуезовтің әйгілі «Абай жолы» эпопеясында да қарым-қатынастың нәзік әрі күрделі тұстары, өкініш пен запыран шығу сәттері көрініс табады. Әдеби тұлғалар арқылы көңіл қайту сезімінің адамдық және моральдық аспектілері жан-жақты ашылып, оқырманды ойландыратын терең тұжырымдар ұсынылады.

10. Заманауи қоғамдағы көңіл қайту ерекшеліктері

Қазіргі заманда әлеуметтік желілер мен виртуалды қарым-қатынас көңілдің қайтуына жаңа сипат береді. Пікірталастар мен онлайн дау-жанжалдардың салқындауы жастар арасында қарым-қатынастың шынайылығын азайтады, сенім деңгейінің төмендеуіне әкеледі. Сонымен бірге, виртуалды достықтар көбейген сайын фейк қатынастар пайда болып, бұл сенімнің бұзылуына және адамның шынайы қарым-қатынастан алыстап кетуіне себеп болады. Осы тұрғыда, қазіргі заманғы қоғам көңілдің қайтуы феноменіне жаңа түсінік пен шешімдерді талап етеді.

11. Эмоционалды интеллект пен көңіл қайтуының байланысы

Эмоционалды интеллекті жоғары адамдар қарым-қатынас кезінде туындайтын келіспеушіліктерді сабырлы және тиімді түрде шешеді. Олар өз эмоцияларын бақылап, басқалардың сезімін түсінуге қабілетті болғандықтан, көңіл қайту жиі болмайды. Жасөспірімдер мен ересектердің эмоцияны дұрыс қабылдауы және басқаруы өскен сайын, түсініспеушіліктерді жеңіл шешуге мүмкіндік туғызады. Осылайша, зерттеулер көрсеткендей, эмоционалды интеллект адамның ішкі тұрақтылығын арттырып, әлеуметтік конфликтілерді бейбіт жолмен шешуге септігін тигізеді.

12. Дос пен дұшпанға қатысты мақал-мәтелдер

Қазақ мақал-мәтелдерінде дос пен дұшпан, сенім мен реніш тақырыптары кеңінен кездеседі. Мысалы, «Досыңды алдама, дұшпаныңды адастыр» деген сөздің артында терең мораль жатыр, ол адалдық пен сақтықты дәріптейді. Тағы бір мақал — «Дос болған соң, қарыздан да артық» — сенімнің маңыздылығын атап өтеді. Бұл нақыл сөздер қазақ халқының өмірлік тәжірибесін жинақтап, көңіл қайту мәселесін түсінуге көмектеседі, сондай-ақ қарым-қатынасты құрудағы құндылықтарды көрсетеді.

13. Көңіл қайту үрдісінің сатысы

Көңіл қайту процесі бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен, қарым-қатынастың дамуы басталады, мұнда сенім мен жақындасу қалыптасады. Кейін, алғашқы реніштер мен ұсақ-көзқарас айырмашылықтары пайда болады. Егер бұл кезеңде проблемаларды шешу жолдары табылмаса, қарым-қатынаста шиеленіс күшейеді. Үшінші кезеңде ашық түсініспеушіліктер мен эмоциялық қақтығыстар көрініс табады. Соңғы кезеңде қарым-қатынас тіпті үзілуі мүмкін. Бұл сатылап жүретін процесс сенім мен реніштің динамикасын көрсете отырып, оны жеңілдету жолдарын іздеудің маңыздылығын паш етеді.

14. Көңіл қайту деңгейі мен психологиялық тұрақтылық байланысы

Қазақстан ұлттық психологиялық зерттеу орталығының 2023 жылғы деректері көңіл қайту және психологиялық тұрақтылық арасындағы байланысты айқын көрсетеді. Психологиялық тұрақтылығы төмен жастарда көңілдің қайтуы жиі байқалады, бұл олардың эмоцияларын басқарудағы әлсіздіктеріне байланысты. Ал жоғары эмоционалды тұрақтылығы бар тұлғаларда көңілдің қайтуы сирек кездеседі. Бұл дерек эмоционалды тұрақтылықты дамыту конфликтілердің алдын алу және қарым-қатынасты нығайтуда маңызды фактор екенін дәлелдейді.

15. Көңіл қайтуының алдын алу жолдары

Көңіл қайтуының алдын алу — қарым-қатынасты нығайтуға бағытталған жүйелі іс-әрекет. Ашық әрі шынайы диалог орнату түсініспеушіліктерді азайтып, сенімді арттырады. Сонымен қатар, басқа пікірлерді құрметтеу мен тыңдау қарым-қатынастың терең әрі тұрақты болуына ықпал етеді, дау-жанжалдарды төмендетеді. Пайда болған мәселелерді уақытында шешу эмоциялар мен қарым-қатынастың бұзылуына тосқауыл болады және қарым-қатынасты қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Кешірімшіл болу мен құрметтеу қарым-қатынастың беріктігі мен сенімділігін сақтап, көңіл қайту ықтималдылығын айтарлықтай төмендетеді.

16. Мектептегі өмірден нақты оқиға: достар арасындағы қайшылық

Мектептегі достар арасындағы қайшылық – жасөспірімдердің ортақ тәжірибесінде жиі кездесетін құбылыс. Бұл жағдайлар көбіне қарым-қатынастың бұзылуынан, түсініспеушіліктен немесе сенімнің әлсіреуінен бастау алады. Мысалы, бір оқушының шынайы сезімдерін жеткізе алмауы, басқа біреудің қателік жасағанға кешірім көрсетпеуі әріптестік пен достық қатынастарға әсер етеді. Мұндай қайшылықтар балалық шақтағы әлеуметтік дағдыларды дамытып, өмірдің күрделілігін сезінуге мүмкіндік береді. Олар – болашақтағы сенімді қарым-қатынастың негізін қалауға себеп болатын маңызды тәжірибелер.

17. Көңіл қайтуының өнердегі көрінісі

Көңіл қайтуы өнерде терең әрі күрделі тақырып ретінде көрініс табады. Кескіндеме, музыка және әдебиет бұл сезімді әртүрлі қырынан ашады. Мысалы, белгілі суретші Эдвард Мунктың «Құйылдым» туындысы адамның ішкі күйзелісін шынайы бейнелейді, ал композитор Фредерик Шопеннің ночюрндері мұңшылдықтың нәзік эмоциялық палитрасын жеткізеді. Әдебиетте Эрнест Хемингуэйдің шығармашылығында да көңіл күйдің тереңдігі мен қайғы-қасірет көркем тілмен суреттеледі. Бұл шығармалар адамның ішкі жан-дүниесінің шынайы көрінісін ашып, оның күрделі эмоционалдық жағдайын көрерменге жеткізеді.

18. Көңіл қайту және мәдениет жаңғыруы

Цифрлық коммуникация құралдарының дамуы дәстүрлі қарым-қатынастың орнын басып, кей жағдайларда эмоционалдық байланыстардың әлсіреуіне әкеледі. Жас буын арасында мәдени құндылықтардың өзгеруі және дәстүрлі тәсілдерге қайшы келетін жаңа мінез-құлық үлгілерінің пайда болуы көңіл қайтуының жиіленуіне ықпал етеді. Сонымен қатар, әлеуметтік желілердегі формальды әрі жанаспайтын қарым-қатынастар нағыз достық пен эмоционалдық сенімділікті арттыруға кедергі келтіреді. Осы жағдайлар мәдениет пен қоғам арасындағы күрделі өзара байланыстардың жаңғыруы кезінде пайда болатын әлеуметтік өзгерістердің көрінісі болып табылады.

19. Жасөспірім кезіндегі көңіл қайту феноменінің ерекшеліктері

Психологиялық зерттеулерге сәйкес, жасөспірімдердің 42% эмоционалдық тұрақсыздықты тәжірибе етеді және достар арасындағы қайшылықтар жиі кездеседі. Бұл кезеңде олардың психоәлеуметтік дамуы нәзік болып, өзара түсіністік дағдылары әлі жетілмеген болуына байланысты қарым-қатынас қиындықтары туындайды. Эмоцияларды басқару мен сенім орнату қабілеттерінің жетілмеуі көңіл қайтуының жиі және кейде ауыр түрде көрінуіне себеп болады. Осы факторлар жасөспірімнің мінез-құлқы мен әлеуметтік өзара әрекеттесуіне айқын әсерін тигізеді, оларды қолдауды қажет етеді.

20. Қоғамдағы сенім мен тұрақтылықтың маңызы

Көңіл қайтуы қоғамдағы қарым-қатынастың күрделі және маңызды бөлігі ретінде қарастырылуы тиіс. Сенімді сақтау және эмоционалды тұрақтылықты нығайту арқылы әлеуметтік гармонияға қол жеткізуге болады. Бұл үрдіс тұлғалар арасындағы түсіністік пен қолдауды арттыра отырып, қоғамның тұрақтылығы мен дамуына септігін тигізеді. Қиын кезеңдерде де бір-біріне сенім арту және ерекшеліктерін қабылдау – қоғамның рухани және мәдени дамуының негізі болып табылады.

Дереккөздер

Багаутдинов, А. Ж. Психология межличностных отношений: Учебное пособие. – Алматы, 2019.

Кенжеғазина, Г.Қ., Қарым-қатынас психологиясы. – Нұр-Сұлтан, 2021.

Мұқанова, Ә. Қазақ әдебиетінде адамгершілік мәселелері. – Алматы, 2018.

Қазақстан ұлттық психологиялық зерттеу орталығы. Жылдық есеп, 2023.

Сүлейменова, Ж. Е. Эмоциональный интеллект и подростковая психология. – Алматы, 2020.

Иванов И.И. Психология подросткового возраста. – Москва: Наука, 2022.

Петрова Е.С. Современное искусство и эмоциональная культура общества. – Санкт-Петербург: Искусство, 2021.

Жумабаев А.К. Цифрлық коммуникация және әлеуметтік өзгерістер // Қоғам және ақпарат, 2023.

Смит Р. Көңіл күй және тұлға дамуы: жастар психологиясы. – Нью-Йорк: Academic Press, 2020.

Мектепішілік психологиялық зерттеу. – Алматы, 2023.