Текст выступления:

Ата кәсіп
1. Ата кәсіп: дәстүр мен құндылықтар

Қазақ халқының ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жеткізген аса маңызды байлығы – еңбек пен өнердің керемет үйлесімі. Бұл ата кәсіптеріміз – халқымыздың рухын, салт-дәстүрін, өмір салтын айнадай бейнелейтін ұлттық қазына.

2. Ата кәсіптің тамыры мыңдаған жылда

Қазақ халқы көшпелі өмір салтын ұстанған дәуірде мал шаруашылығы мен қолөнер өнері ерекше дамыды. Табиғатпен тығыз байланыста болып, өз қолымен жасаған заттары күнделікті өмірдің қажеттіліктерін толықтырып отырды. Осылайша халқымыздың тұрмыс-тіршілігі табиғатпен үйлесім тапты, әрі ұлттық ерекшеліктері қалыптасты.

3. Мал шаруашылығының ерекше қырлары

Мал шаруашылығы қазақ қоғамының негізін құрады. Жылқы, түйе, қой сияқты жануарларды үйрету мен бағу өнері ғасырлар бойы жетілдірілді. Мысалы, малшылар найзағайлы далада жылқыны қалай сақтайтындығын ойлап тапты, ал қойшы ақыл-парасатымен төлін дәл аңып, табиғи шабындықтардан тиімді пайдаланды. Бұл кәсіптер халықтың күнделікті тіршілігін қамтамасыз етумен қатар, ұлттық мәдениетті де дамытты.

4. Қолөнер – ұлттық рухтың көрінісі

Қолөнер – қазақ халқының ұлттық рухының жарқын бейнесі. Кесте тігу, ұлттық өрнектерді қолдану арқылы қазақ әйелдері ұрпақтан-ұрпаққа тарих пен дәстүрді жеткізді. Әрбір кесте – бір-біріне ұқсайтын қаншама әңгімелердің бейнесі. Сондай-ақ кілем тоқу өнерінде табиғи түстер мен күрделі өрнектер халықтың өмір салтын, тұрмысын сипаттайтын ерекше дүниелер тудырды. Әнші-көркем шығармашылықпен де ұштасқан бұл өнер түрлері қазақ халқының бай рухани әлемін айқара ашты.

5. Аңшылық және саятшылық туралы қызықты фактілер

Қазақтардың аңшылық дәстүрі қарапайым жайдан артық құндылық. Олар аңшылықпен айналысып, азық-түлікпен қатар киім-кешек және шаруашылықтың басқа да қажет заттарын жасаған. Бұл өнер ұрпақтан ұрпаққа өтіп, табиғатпен үйлесімді өмір сүрудің маңызды тәсілі болды. Саятшылар бүркіт пен иттерді баптап, ерекше әдістермен аң аулады. Бұл кәсіп батырлық, сабырлық пен табиғатты терең түсінуді талап ететін өнер болды, ол қазақтардың өмірінде тарихи және мәдени маңызды орын алды.

6. Ағаш ұсталығының маңызы
Ағаш ұсталары қазақтың дәстүрлі киіз үйінің қаңқасын дәл және мықты етіп жасады. Бұл олардың ауылдық өмірде аса қажетті және құрметті кәсіп иелері болғанын көрсетеді. 2. Сонымен қатар, олар бесік, сандық тәрізді күнделікті тұрмыста қолданылатын бұйымдарды тек функционалдық жағынан ғана емес, сондай-ақ әсемділік пен мән-мағынаға толы етіп ойып, өңдеді. Әрбір бұйым ауыл тұрмысында ерекше орынға ие болды.
7. Тері өңдеу өнерінің ерекшеліктері

Тері өңдеу – қазақ халық тұрмысында маңызды орын алған қолөнер саласы. Малдан алынған былғарыны сындарлы түрде тазалап, өңдеп, киім-кешек пен жабдықтарды жасады. Бұл процесте әрбір қадам үлкен шеберлікті қажет етті. Мысалы, киіз үйдің есігі мен шаңғысына арналған былғары ерекше берік және әсемделген түрде дайындалды, бұл заттар күнделікті тұрмыстың ажырамас бөлігі болды.

8. Киіз басу және текемет тоқу

Қой жүнінен жасалған киіз – қазақтың көшпенділерінің ең маңызды жабдықтарының бірі болды. Ол жылу мен берік қорғаныш берді, осылайша киіз үйдің өмір сүру ортасы қалыптасты. Сонымен қатар, текемет тоқу – әйелдердің шығармашылығы мен шеберлігінің көрінісі. Әр төсеніштің түрлі ою-өрнегі арқылы отбасының тарихы, салт-дәстүрі және ынтымақтастығы жеткізілді.

9. Ою-өрнек мәдениетінің тереңдігі

Қазақтың ою-өрнек өнері – халықтың терең дүниетанымының айнасы. «Қошқармүйіз», «түйетабан» сияқты өрнектер тек әдемілік ғана емес, терең символикалық мағынаға ие. Олар халықтың салт-дәстүрлері мен наным-сенімдерін білдіретін ерекше тіл болып табылады. Мұндай ою-өрнектердің арқасында қазақ халқының рухани мұрасы ғасырлар бойы сақталып келеді.

10. Ұстаның темір илеу өнері
Қарапайым күнделікті құрал-жабдықтардан бастау алған ұсталық өнер ауыл халқының күнделікті өмірін айтарлықтай жеңілдетті. Ұсталар темірден қажетті заттарды жасап, оларды берік әрі ыңғайлы етіп жеткізді. 2. Ер-тұрман, пышақ, балта сияқты бұйымдар жоғары сапалы және мықты болды, сондықтан батырлар мен шаруалар оларды құрметтеп, қолданды. Бұл саланың дамуы ауыл өміріне жаңаша серпін берді.
11. Құсбегілік – құспен аң аулау өнері

Құсбегілік – қазақ халқының ежелден келе жатқан ерекше өнері. Саятшылар бүркіттерді баптап, ерекше аң аулау әдістерін дамытты. Бұл өнер тек аңшылық қана емес, құс пен адам арасындағы ерекше байланыс ретінде танылды. Мұндай әдістер арқылы аңшылықта табысты болып, табиғатты құрметтеуді үйренді. Құсбегілік – батырлық пен даналықтың үйлесімі.

12. Егіншілік – жердің сыйын көру

Қазақтар дәнді дақылдар – арпа, бидай, тарыны өсіруде үлкен тәжірибе жинақтады. Күнқұмарлықсыз, өз еңбегімен баптаған бұл дақылдар халықтың негізгі күнкөріс құралы болды. Сонымен қатар, оңтүстік аймақтарда суармалы егіншіліктің дамуы егін өнімділігінің артуына себепкер болды. Суармалы жерлерде каналдар мен арықтар жүйесі құрылған, бұл тәсіл жерді тиімді пайдалану мен өндірістің өсуіне зор үлес қосты.

13. Бал ара – тәтті кәсіп иесі

Бал ара өсіру қазақ халқының тұрмысында ерекше маңызға ие болды. Олар жинаған бал – таза табиғи өнім, дәмі мен емдік қасиетімен көп ұлттар арасында бағаланды. Бұл кәсіп атадан балаға мұра болып өтті. Сонымен қатар, балауыз да тұрмыста кеңінен қолданыс тапты – ол тек шыршауыш ретінде емес, денсаулыққа пайдалы түрлі емдік заттардың негізі болды. Бұл кәсібің экономикалық және әлеуметтік сипаттары ерекше.

14. Қымыз және шұбат – ұлттық сусындар
Қымыз – биенің сүтінен дайындалған қазақ халқының ұлттық сусындарының бірі. Оның дәмі ерекше, денсаулықты нығайтуға зор септігін тигізеді. Әр отбасы өз салтын сақтап, қымызды айыратын дәстүрге ие. 2. Шұбат – түйенің сүтінен алынатын ерекше сусын. Оның да дәмдік және емдік қасиеттері жоғары бағаланады. Қазақтар шұбат ішуді сән-салтанатпен көріп, қонақтарға ұсынатын құрметті дәстүр қалыптасқан.
15. Зергерлік – әшекей бұйым өнері

Зергерлік өнер қазақ халқының сән-салтанатының айнасы болды. Алтын, күміс сияқты асыл металдардан жасалған әшекейлер ерекше шеберлік пен талғамды талап етті. Олар тек әдемілік үшін ғана емес, ұрпаққа берілетін құндылық ретінде маңызды болды. Әрбір бұйымда белгілі бір символика мен тарих жатыр, бұл зергерлікті мәдени мұра ретінде бағалауға мүмкіндік береді.

16. Атқа міну – елдің ерлігі мен сәні

Қазақ халқының мыңжылдықтар бойы қалыптасқан мәдениетіндегі ерекше дәстүрдің бірі – атқа міну өнері. Бұл өнер – ерліктің, батырлықтың және елдің рухының символы ретінде әр қазақтың жүрегінде орын тапқан. Ерте жастан балалар аттың үстінде өзін еркін сезінуі, оның қозғалысын түсінуі – бұл еліміздің ерлік тарихының бастамасы. Әрбір бала атқа мінуді ата-анадан, үлкендерден үйреніп, сол дәстүрді жалғастырады. Сонымен қатар, ат баптау да аса маңызды шаруалардың бірі болды. Бұл қызмет үлкен жауапкершілік пен махаббатты талап етті, себебі дені сау, күшті ат – елдің мәртебесін көтеруші еді. Қазақ даласында ұйымдастырылатын бәйгелер — тек спорттық жарыстар ғана емес, бұл үлкен ауылдық мереке, онда адамдар бірлігі мен достығы көрініс тапты. Сайыстарда жеңіске жету – бұл абырой мен танымалдылықтың кепілі саналатын.

17. Қазіргі заман және ата кәсіп

Уақыт өте келе, дәстүрлі қазақ кәсіптері жаңа өмірге енді. Қолөнер мен киіз басу сияқты салттық шеберліктер ауыл тұрғындарының күнделікті өмірін сәндеді және жастарға ұлттық өнерге деген сүйіспеншілікті оятты. Бұл – ұлттың мәдени мұрасын сақтап, оны жаңа буында дамытудың маңызды құралы. Сонымен қатар, ағаш өңдеу мен зергерлік қолөнердің дамуымен жас ұрпақ заманауи талаптарға сай ескі шеберлікті жаңғыртуда. Мұндай шеберліктер ұлттың рухани байлығын арттырып, ата кәсіптердің болашағын жарқын етеді. Бұл кәсіптер – өз тамырын білген қоғамдық дамудың негізі.

18. Ата кәсіп – ұрпақ тәрбиесінің алтын тамыры
Ата кәсіп ұрпаққа еңбекқорлық, табандылық және жауапкершілік қасиеттерін сіңіруге мүмкіндік береді. Бұл сарайшы мен қолөнершілердің ұрпағы еңбек арқылы өз дәстүрлерін тереңдете түседі, ал бұл болашақта халықтың мәдениеті мен салт-дәстүрін сақтау болып табылады. 2. Ұлттың салт-дәстүрін сақтау әр жеке адамның борышы ретінде қарастырылады. Ата кәсіптің арқасында шеберлер ұлттық мәдениетті ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, отбасы мен қоғамның дамуына негіз болады. Ата кәсіптер бір жағынан ұлттың рухын тірілтсе, екінші жағынан олар оқыту мен тәрбиелеу құралы болып табылады.
19. Ата кәсіп туралы қызықты деректер

Қазақстанның әр өңірінде ата кәсіптің өзіндік ерекшеліктері мен тарихы бар. Мысалы, Семей өлкесінде ұсталық өнері ерекше дамыған, жергілікті қолөнершілер жиі шеберханаларын ауылның орталығына орналастырып, жас шеберлерге үйреткен. Түркістан мен Оңтүстік Қазақстанда кілем тоқу дәстүрі сан ғасырдан бері беріліп келеді, ол тек қажеттілік үшін ғана емес, сонымен қатар ұлттық рухтың көрінісі ретінде қызмет ететін. Бұл кәсіптер туралы қазақтың атақты ақыны Мұқағалидың өлеңдерінде де айтылады, ол халықтық еңбек пен өнерді биік дәрежеде мадақтаған.

20. Ата кәсіп – ұлттың болашағы

Ата кәсіптер – қазақ халқының мақтанышы, оның рухани тірегі болып табылады. Олар ұрпақтарға ұлттық құндылықтарды сіңіріп, еңбек пен өнердің үйлесімін көрсетеді. Осы кәсіптердің арқасында болашақ ұрпақ өз тамырын біледі, ұлттық дәстүрді құрметтеп, оны дамытып, еліміздің мәдени мұрасын байыта түседі. Міне, осының арқасында ұлттық бірегейлігіміз мызғымас болып қала бермек.

Дереккөздер

Иманбаев С. Қазақ қолөнері: тарихы мен мәдениеті. Алматы, 2015.

Қазақтың ұлттық өнері: энциклопедиялық анықтамалық. Алматы, 2017.

Серікбаев Ғ. Қазақ ауылындағы кәсіптер тарихы. Нұр-Сұлтан, 2019.

Әбдірахманова Д. Қазақ ұстаны және металл өңдеу дәстүрі. Шымкент, 2020.

Мұхамеджанов Б. Қазақтың дәстүрлі шаруашылық салалары. Алматы, 2018.

Асанқұлов Е.М. Қазақтың ұлттық дәстүрлері мен мәдениетінің тарихы. Алматы, 2018.

Жұмабаев А.Б. Қазақ қолөнері және оның тәрбиелік маңызы. Шымкент, 2020.

Қазыбаев С.Т. Ат құлағында ер жеткен қазақ баласы: тарих пен дәстүр. Астана, 2019.

Нұрсұлтанова Г.К. Ұлттық салт-дәстүрлер және олардың қазіргі заманға сай дамуы. Қарағанды, 2021.

Төлегенов М.Ұ. Қазақтың кәсіби шеберлігі: тарих және болашақ. Алматы, 2017.