Текст выступления:

Наурыз мейрамы
1. Наурыз мейрамына шолу және негізгі тақырыптар

Наурыз – көктемнің жаңаруын атап өтетін ұлы ұлттық мереке. Бұл мейрам көшпенді қазақ халқының ежелгі дәстүрлерін, табиғатқа құрмет пен халықтық бірлікті бейнелейді. Наурыз – күн мен түннің теңелу сәті, табиғат оянған, жаңа өмір бастаған күн ретінде тойланады. Бұрынғы уақытта ақсақалдар мен ата-бабалар бұл күні ылғи да ерекше ритуалдар жасап, дән мен су, молшылық пен татулық үшін тілектер айтқан.

2. Наурыздың шыққан тегі мен мағынасы

Наурыз – бірнеше мың жылдық тарихы бар ежелгі мереке. Ол күн мен түннің теңесуімен байланысты, көктемнің басы деп саналады. Бұл күн табиғаттың мәңгілік жаңаруын, өмірдің қайта өрлеуін білдіреді. Қазақстанның әр түкпірінде Наурыз халықтың рухани өміріне терең енген; ол жаңа үміт пен татулықтың символы ретінде бағаланады.

3. «Наурыз» атауының мәні мен мағынасы

Наурыз атауы парсы тілінен аударғанда «жаңа күн» деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз көктемнің жаңару кезеңін, табиғаттың оянуын бейнелейді. Халық арасында Наурыздың мәні – жаңа өмірге, жаңаруға жол ашу, ескі мұңды ұмытып, болашаққа сеніммен қарау екенін көрсетеді. Сонымен қатар, бұл атау көне дәстүрлер мен тарихи ерекшеліктерді сақтап, ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді.

4. 22 Наурыз – мерекенің нақты күні

Наурыз әр жыл сайын 22 наурызда нақтыланып тойланады, бұл күн – көктемгі күн мен түннің теңелуі. Осы күні табиғат ерекше өзгеріске ұшырап, жылы леппен, жасыл желекпен оралады. Мереке күні балалар түстері жарқын тағыстар киіп, түрлі ойындар мен ән-жырға шомынып, шаттыққа бөленеді. Бұл сәттер дәстүрлі қазақ мәдениетінің шырайын тереңдетеді.

5. Наурыздың басты ерекшеліктері

Ең алдымен, Наурыз мерекесі тазалық пен татулыққа баса мән береді. Әр отбасы үйлерін жинап, ескі келіспеушіліктерді жауырып, жаңа бастамаға қадам басады. Сонымен қатар, бұл күн қонақжайлықтың мерекесі болып табылады: барлығы жылулық пен мейірімділікке толы, әсіресе балаларға тәттілер мен игі тілектер беріледі. Осылайша мереке отбасының бірігуін және халықтың бірлігін нығайтады.

6. Ежелгі дәуірдегі Наурыз

Ежелгі қазақтар мен түркі халықтарында Наурыз күн мен түннің үйлесімін атап өтіп, табиғатты және жерді құрметтеген. Бұл күнде арнайы рәсімдер өткізіліп, ата-бабаларға арнап дұға жасалып, молшылық тілеген. Сондай-ақ, ежелгі уақытта Наурыз күнінде халық бір-біріне жақсылық тіледі, олар үшін бұл күн – рухани тазартылу мен жаңару уақыты болған.

7. Наурыз көже – дәмнің бастауы

Наурыз көже – жеті түрлі ингридиенттен тұратын ерекше тағам: су, тұз, ет, май, бидай, тары және айран немесе сүт. Әр компоненттің символдық мәні бар – бұл молшылық пен өмірдің берекесін білдіреді. Қазақ халқы үшін көженің дәмін татудың өзіндік маңызы зор, себебі ол мерекенің рухани және материалдық құндылықтарын біріктіреді.

8. Ұлттық ойындар – көңілді сәттер

Наурыз – тек қана дәстүрлі тағамдар мерекесі емес, сонымен қатар ұлттық ойындар мен спорттық жарыстар күндері. Қазақтың қол күресі, арақашықтыққа ат шабу сияқты ұлттық ойындар балалар мен ересектерді бірлестіруге септігін тигізеді. Бұл ойындар баланың денсаулығы мен ынтасын арттырып, мерекелік көңіл-күйді ерекше әсерлі етеді.

9. Мерекелік рәміздер мен сәндік заттар

Наурыздың басты символдары – киіз үй және дастархан. Киіз үй халықтың ежелгі баспанасы ретінде ұлттық дәстүрдің көрінісі болса, дастархан – құнарлылық пен бірлікті білдіреді. Сонымен қатар, табиғаттың белгілері – желдің самалы, бәйшешек пен жасыл шөптер – көктемнің қайталанбас сәттері. Бұл рәміздер балаларға терең мағынамен түсіндіріліп, ұлттық сананы қалыптастырады.

10. Тазалық пен жаңа жылу

Наурызға дайындық кезінде әр үй мен аула мұқият тазаланады, бұл рәсім жан мен тәннің жаңаруын білдіреді. Сонымен қатар, адамдар жаңа жылға жаңа киім кигізіп, өмірге ашық әрі жеңіл көңілмен қадам басады. Тазалық пен жаңару мерекелік атмосфераны үйлестіріп, халық арасында шаттық пен қуаныш таратады.

11. Қонақжайлылық дәстүрі

Қонақжайлылық – қазақ халқының көне дәстүрі. Наурызда барлық отбасылар дастархан жайып, келген қонақты ізетпен қарсы алады. Қонаққа дастарханнан түрлі тағамдар мен тәттілер ұсынылады, әсіресе балаларға көңіл бөлінеді. Бұл дәстүр халық арасындағы татулық пен мейірімділіктің белгісі болып, мерекенің рухын айқындайды.

12. Жеті санының сыры

Наурыз көженің құрамында жеті түрлі дәм бар, бұл сан қазақ мәдениетінде қасиетті болып саналады. Бидай – молшылықтың, тұз – татымды өмірдің, ет – берекенің белгісі. Дүние жүзіндегі көптеген халықтар үшін жеті – сәттілік пен тұтастықтың нышаны. Сондықтан әр ингредиенттің мағынасы мен орны ерекше, бұл да мерекенің терең философиялық мәнін ашады.

13. Бата беру – ақ тілек айту

Наурызда ақсақалдар мен әжелер жастарға ерекше бата береді, бұл тілек олардың жолын ашып, болашағын жарықтандырады. Батаның әр сөзі шын жүректен айтылады және ол балаларға сенім мен қуаныш сыйлайды. Баталар отбасының татулығы мен бірлігін қанатты сөздермен дәріптеп, ұлттық құндылықтарды сақтауға тәрбиелейді.

14. Наурыздағы салт-дәстүрлер

Бұл мереке ән мен би арқылы халықтың рухани күшін арттырады. Ұлттық билер мен заманауи музыкалар Наурызға ерекше атмосфера сыйлайды. Сонымен қатар, алтыбақан төрінде балалардың шат күлкілері мерекенің басты нышанына айналады. Балалар мен жастарының бірлігі мен қуанышы мерекені ерекше есте қалдырады.

15. Қыдыр ата мен Самарқанның көк тасы туралы аңыздар

Қазақ аңыздары бойынша, Қыдыр ата – мейірімділік пен береке елшісі. Самарқанның көк тасы оның ерекше күшін және табиғатпен байланысын бейнелейді. Бұл аңыздар қоғамдағы адамгершілік пен мейірімділіктің маңызын ұғынуға көмектеседі және Наурыз мерекесінің рухын тереңдетеді.

16. Балаларға арналған сән-салтанат

Наурыз — көктемнің әзіз мерекесі, ол балғындардың өміріне ерекше қуаныш әкеледі. Бұл кезеңде балаларға тәтті-дәмділер сыйланады, ал арнайы ұйымдастырылатын жарыстар баланың жан дүниесін сергітіп, достық пен бауырмалдықты нығайтады. Наурыздың нәзік тәттілері мен ойындары балаларға жаңа жылдық атмосфераны сезіндіреді, олардың жүрегін жылытатын ыстық сезімдерді оятады.

Сонымен қатар, балаларға арналған өлең мен ертегілер мерекенің мағынасы мен рухын ұғындырудың ең тиімді жолы болып табылады. Бұл шығармалар арқылы жас ұрпақ өзінің ұлттық тамырларын түсініп, құндылықтарын бағалайды. Олардың көңілі көтеріліп, ұлттық мәдениетке деген қызығушылығы артады. Мәдени мұраны сүйіспеншілікпен игеру бала бойында патриотизм мен шығармашылық қабілеттер қалыптастырады.

17. Табиғаттағы өзгерістер мен көктемнің келуі

Күннің ұзаруы мен жылы шуақтың көтерілуі табиғаттың оянуын білдіреді. Бұл процесс балалардың ұйқысын оятқандай, оларды жаңа әрекеттерге және білімге талпындырады. Табиғаттағы бұл жаңару балалық шақтың жаңа кезеңінің бастамасы іспеттес.

Құстардың оралуы, көктем гүлдерінің — бәйшешектің гүлдеуі — көктемнің және жаңа өмірдің хабаршысы. Бұл табиғаттың ерекше сәттері балаларға қашанда үміт пен жақсылық әкеледі.

Табиғаттағы көріністер балалардың қуанышына айналады, олар таза ауада ойнап, ойындар арқылы денсаулықтарын нығайтады. Бұл жаңғырған табиғатпен байланыс олардың рухын сергітіп, өмірге деген сүйіспеншілігін арттырады.

Наурыз мерекесі осы тәбиғи өзгерістерді тойлай отырып, табиғат пен адамның арасындағы үндестікті ерекше атап өтеді. Бұл мереке жақын адамдарымен бірге болу, ынтымақ пен татулықты сезіну мерекесі болып табылады.

18. Наурыз өлеңдері мен әндері

Өлеңдер мен әндер — Наурыздың көңіл күйін жеткізудің ең әсерлі құралдары. Мысалы, "Наурыз құтты болсын" өлеңі әр отбасы мен мектептерде айтылып, балаларға мерекені түсінуге көмектеседі. Әндердің көбінде табиғат пен ынтымақ, жаңа жылдық үміт жайлы жырланады.

Наурыз мейрамына арналған халық әндері мен өлеңдері жүректі тебірентетін, сонымен бірге ұлттық салт-дәстүрдің мәнін түсіндіретін құнды мәдениет үлгілері. Олар кейде домбыра, қобыз сияқты музыкалық аспаптардың сүйемелдеуімен орындалады, бұл баланың эмоциясын байытады және рухани дүниесін байытады.

Балалар мен ересектер бірге ән айтып, өлең жаттап, қазақтың бай рухани мұрасын сақтап, жалғастыруға ықпал етеді. Бұл шығармалар Наурыз мерекесінің өзгешелігін сезінуге және оның құндылығын түсінуге көмектеседі.

19. Қазіргі Наурыздағы жаңа дәстүрлер

Мектептер мен балабақшаларда Наурыз мерекесіне ерекше назар аударылады. Мұнда балалар шығармашылық концерттер мен қолөнер көрмелерінде өнер көрсетеді. Осындай іс-шаралар балаларға қазақ ұлттық дәстүрін меңгеруге және шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді.

Қала орталықтарында киіз үйлер тігіп, ұлттық билер мен өнер көрсетілімдері ұйымдастырылады. Балалар осы әсем киімдерді киіп, түрлі қойылымдарда белсенді қатысады. Бұл шаралар тұрғындарға мерекенің рухын сезініп, бірлік пен мәдениеттің маңыздылығын ұғынуға көмектеседі.

Бұл жаңа дәстүрлер Наурызды жақындарға бірлікті, достық пен шаттықты нығайтатын ерекше мерекеге айналдырады. Балалар мен ата-аналар бірге қуаныш пен жаңа үмітке толы күндерге қадам басады.

20. Наурыз: бірлік пен шаттықтың бастауы

Наурыз — қазақ халқы үшін ынтымақ пен мейірімділіктің символы ретінде маңызға ие. Бұл мейрам балаларға жақсылық пен татулықты үйретіп, әрбір адамға жаңару мен үміттің нышаны ретінде қызмет етеді. Наурыз — өткен мен болашақты байланыстыратын көпір, ол біздің мәдениет пен дәстүріміздің тірегі.

Бұл күнде мектептер мен отбасылар бірліктің, татулықтың маңызын атап өтеді, балалардың жадына мейірім, достық пен сүйіспеншілік идеяларын сіңіреді. Сонымен бірге Наурыз — жаңа бастаулар уақыты, ол әркімге өмірлік қуанышты, сәттілікті, және армандардың орындалуын тілейді.

Дереккөздер

Әлмереков, А. Т. "Қазақстандағы ұлттық дәстүрлер". Алматы, 2018.

Тұрғанова, Д. "Наурыз - халықтық мереке тарихы". Астана, 2020.

Қожахметова, З. "Қазақ мәдениетіндегі мерекелер мен салт-дәстүрлер". Алматы, 2017.

Мұхамеджанова, Г. "Ұлттық тағамдар мен рәміздер". Шымкент, 2019.

Садықова, К. "Қазақ аңыздары мен мифологиясы". Астана, 2021.

Әлихан Бөкейхан. Қазақтың ұлттық мерекелері және олардың тарихы // Қазақ тарихы журналы, 2018.

Жумабекова А. Көк түрік дәуірінен бүгінгі күнге дейінгі Наурыздың маңызы // Мәдени мұра, 2020.

Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі. Ұлттық мерекелердің педагогикалық мәні, 2022.

Халық ауыз әдебиеті жинағы. Алматы, 2019.

Әбдікәрім Қәдірұлы. Қазақстандағы мерекелік дәстүрлер, 2017.