Текст выступления:

Салт–дәстүр және ауыз әдебиеті
1. Салт–дәстүр және ауыз әдебиеті: Басты тақырыптар

Қазақ халқының бай рухани қазынасының жан-жақты көрінісі саналатын салт–дәстүр мен ауыз әдебиеті – ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан мұра. Бұлар біздің ұлттық болмысымыздың негізін құрайды, рухымыздың қайнар көзі болып табылады.

2. Салт–дәстүр мен ауыз әдебиетінің шығу тегі

Әрбір халықтың өзіне тән әдет-ғұрыптары мен ұлттық мейрамдары бар, бұл – олардың мәдениетінен көз аударар тұстар. Қазақ салт–дәстүрі ата-бабаларымыздан үзілмей жеткен тәрбие мен өмір сүру мәдениеті болса, ауыз әдебиеті – ертегілер, жұмбақтар, мақал-мәтелдер арқылы ұрпақтан ұрпаққа берілген рухани мұра. Бұл тақырыптар балаларға қазақ тілін, тарихын танып-білуге және өз ұлтына деген құрметін арттыруға үлкен септігін тигізеді.

3. Салт–дәстүр дегеніміз не?

Салт–дәстүр – халық өмірінің түрлі жақтарын қамтитын әдет-ғұрыптар мен рәсімдердің жиынтығы. Олар күнделікті тұрмыстан бастап үлкен мерекелерге дейінгі барлық кезеңді қамтиды. Мысалы, қазақ өмірінде бесікке салу, тұсаукесер, Наурыз тойы сияқты салттар ерекше орын алады. Бұл дәстүрлер ұрпаққа ұлттық тәрбие мен рухани жаңғырудың негізі болып табылады.

4. Ауыз әдебиеті және оның түрлері

Ауыз әдебиеті – халық арасында ауызша тараған шығармалар жиынтығы. Оған ертегілер, жұмбақтар, жаңылтпаштар, мақал-мәтелдер жатады. Балаларға арналған ертегілерде әдетте кейіпкерлердің қызықты оқиғалары мен ғажайып оқиғалар суреттеледі, бұл олардың қиялын дамытуға және тәрбиелік маңызға ие болуына көмектеседі.

5. Салт–дәстүр үлгілері: Шілдехана және Бесікке салу

Шілдехана салты – баланың дүниеге келгенін тойлау рәсімі, мұнда халық жиналып, бата беріп, қуанышқа ортақ болады. Бесікке салу салты – нәрестені бесікке дейінгі алғашқы сапарға дайындау, оның денсаулығы мен ұзақ ғұмыр сүрүіне тілектестік білдіру.

6. Тұсаукесер – алғашқы қадам тойы

Тұсаукесер – баланың алғашқы рет аяқ басуын, алғашқы қадамын ресми түрде атап өтетін ерекше салт. Бұл рәсімде әдетте бала аяғына ала жіп байланады, ол баланың мейірімділік пен бақытқа қол жеткізуін, жүруінің еркін болуын білдіреді. Ұлттық тәрбиенің бір маңызды бөлігі ретінде, бұл дәстүр баланың болашаққа деген нығыз сенімін қалыптастырады.

7. Қыз ұзату және үйлену тойы

Қыз ұзату – қазақ халқының кең ауқымды салт-дәстүрінің бірі, онда қызды елі мен отбасынан шығарып, жаңа өмірге кең жол ашады. Үйлену тойы – екі жастың басын қосатын, әрі отбасылық бірліктің бастамасы саналатын мейрам. Бұл салт-дәстүрлерде ұлттық киімдер, ән-саз, ақ баталар ерекше орын алады, олар қазақтың ұлттық рухын танытып, жастарды дұрыс жолға бағыттайды.

8. Айтыс өнерінің ерекшелігі

Айтыс – қазақ поэзиясының ең ерекше түрі, мұнда ақындар тапқырлық пен шешенділікті танытады, өлеңнің өрнектілігімен көрермендерді тәнті етеді. Сонымен қатар, балаларға арналған айтыстар әзілге бай, көңілді, олар балалардың сөздік қорын кеңейтіп, шығармашылық қабілеттерін дамытуға үлкен ықпал жасайды.

9. Қазақ ертегілерінің ғажабы

Қазақ ертегілері – балалар мен ересектерге арналған ғажайып оқиғалар мен ғаламат кейіпкерлердің шығармалары. Олар білім мен тәрбиені шатастырмай бере отырып, қиялды дамытады және ұлттық құндылықтарды ұғынуға көмектеседі. Мысалы, Айша бибі мен Көсемнің ертегілері ежелгі салт-дәстүрлер мен мәдениет элементтерін қамтиды.

10. Жұмбақтар және балалардың қиялы

Жұмбақтар – белгілі бір зат немесе құбылысты сөзбен тұспалдау арқылы шешілетін ойын. Олар балалардың ойлау қабілетін жақсартып, қиялын оятады. Мысалы, «Қыста ағашта жоқ, жазда пайда болады» деген жұмбаққа дұрыс жауап – жапырақтар, бұл ойлау логикасын дамытып, ұстамдылыққа үйретеді.

11. Жаңылтпаштар және тіл жаттықтыру
Жаңылтпаштар – тіл дыбыстарын дұрыс айтуды жаттықтыратын, қысқа әрі қызықты сөз тіркестері. Олар балалардың сөйлеу дағдыларын дамытуға көмектеседі.
Мысалы, «Қараорманға барғанда, қараорманды көргенше...» сияқты жаңылтпаштар сөздерді айта білуді жылдамдатып, көңіл-күйді көтеріп, тілдің икемділігін арттырады.
12. Мақал–мәтелдердің тәрбиелік мәні

Мақал-мәтелдер – даналықтың қара сөз арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткен нұсқалары. Олар балаларға адамгершілік пен өмірлік тағылымды үйретеді. Мысалы, «Оқу – білім бұлағы, білім – өмір шырағы» деген мақал білімнің маңыздылығын, ал «Досы көпті жау алмайды» деген нақыл достықтың құнын көрсетеді.

13. Тыйым сөздер және ұлттық тәрбие
Тыйым сөздер – балаларға не істеуге болмайтынын нақты ескертіп, ұлттық әдеп-құқық пен тәрбиеге баулиды.
Мысалы, «Үлкен кісінің жолын кеспе» деген сөз балаларға үлкендерді құрметтеуді үйретеді, олар ұлттық әдет-ғұрыптарды сақтап, тәртіпті болуға бағыттайды.
14. Наурыз мерекесінің дәстүрлері

Наурыз – қазақ халқымен қатар шығыс халықтарының ежелгі күнтізбелік мейрамы. Бұл мереке көктемнің келуін, тіршілік жаңаруын білдіреді. Наурызда адамдар дастархан жайып, ұлттық ойындар ұйымдастырып, салт-дәстүрлерді жаңғыртады. Әсіресе, қымыз, бешбармақ сияқты ұлттық тағамдар ерекше қолданылады.

15. Салт–дәстүр: Ұлттық ойындар

Тоғызқұмалақ – есеп пен стратегиялық ойлауды дамытатын ұлттық ойын, ол балалардың зейінін арттырады. Бұл ойын доппен емес, арнайы құмалақтармен орындалады. Ал алтыбақан – үлкендер мен балалардың бірге ойнайтын ойыны, онда үйлесімділік пен топтық ынтымақтастық маңызды рөл атқарады.

16. Әже мен атаның тәлім-мағынасы

Ежелгі қазақ қоғамында әже мен ата тек ұрпақ тәрбиесіне ғана емес, сонымен бірге қазақтың рухани дүниесіне де үлкен ықпал етті. Олар балаларға өмірлік маңызды сабақтарды, адамгершілік қасиеттер мен мейірімділікті үйретті. Мысалы, әжелер ертегілер арқылы балаға сабырлы болуды, төзімділікті сіңірсе, аталар өз тәжірибелерімен, даналық сөздерімен ұрпақтарға өмір шындығын түсіндірді. Бұл ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырған ғажайып мұра, даналық зерделі сөздер балалардың жүрегінде терең із қалдырды. Осылайша, әр отбасының ішінде ғасырлар бойы қалыптасқан тәлім мен тәрбие деген баға жетпес қазына бар.

17. Салт–дәстүр мен ауыз әдебиетінің бүгiнгi сәні

Ұлттық дәстүрлер мен салт-дәстүрлеріміз маңызды мерекелер мен күндерді атап өтуге ерекше мән береді. Мектептерде де, үйде де балалар қазақы киімдерін киіп, салт-дәстүрлер мен халық ертегілерін оқып, олардың мағынасын түсінуге тырысады. Бұл ұрпақтың мәдени мұрасына деген құрметті арттырады. Сонымен қатар, қазіргі күнде дәстүрлеріміз заман талабына сай жаңарып, жаңа формаларда сақталуда. Мысалы, тәуелсіздік күніне байланысты өткізілетін іс-шараларда жастар ұлттық ойындарды ойнатып, ата-бабалардың әңгімелерін жаңа үлгіде баяндап келеді. Мұның бәрі туған елдің мәдениетін құрметтеу мен танымын арттыруға септігін тигізеді.

18. Салт–дәстүрдегі ерекше атаулар

Қазақтың салт-дәстүрлерінде ерекше мағынасы бар атаулар көп. Оның ішінде ең батыл және маңызды оқиғалардың бірі – сүндет той. Бұл рәсім баланың кішкентайынан бастап, қоғамға табысты member болып қосылуының символы, аса мәнді мереке. Сонымен бірге, нар тәуекел күні – ерлік пен батылдықты сынау, халықтың ескі дәстүрін дәріптейтін ерекше күн. Бұдан бөлек, бата беру рәсімі балаларға мықты рух пен игілік тілейтін қасиетті сәт. Тұсау кесу – баланың алғашқы қадамын кесіп, оның өмір жолындағы жетістіктерін тілеу рәсімі. Әрбір осы салттың өзіндік тарихы мен терең мән-мағынасы бар, олар біздің ұлттық болмысымыздың ажырамас бір бөлігі болып табылады.

19. Балалардың шығармашылығы мен ұлттық мұра

Балалардың шығармашылығы мен ұлттық мұраны үйлестіретін жұмыстар бүгінгі күні ерекше мәнге ие. Мектептерде балалар өздерінің ұлттық өнерімен, қолөнерлерімен айналысып, қазақтың бай мәдениетін аша түседі. Мысалы, ұлттық нақыштағы киімдер тігу, дәстүрлі музыкалық аспаптармен танысу және халық ертегілерін сахналау арқылы олар өздерінің рухани дамуына жол ашуда. Осындай шығармашылық еңбектер балалардың өз мәдениеттерін танып білуін жеңілдетеді және патриоттық сезімді қалыптастырады. Сонымен бірге, ұлттық мұраны сақтау – болашақ ұрпаққа аманат, осы жолда жас өнерпаздардың үлесі зор.

20. Салт–дәстүрдің рухани сабақтастығы

Салт-дәстүр мен ауыз әдебиеті балаларды ұлттық мәдениетімізге тәрбиелеудің маңызды құралы болып табылады. Олар құрмет сезімін, туған жерге деген сүйіспеншілікті қалыптастырады және рухани бай болуға, жауапты азамат болып өсуге септігін тигізеді. Осылайша, әрбір жас ұрпақ әдет-ғұрып пен халықтық мұраны сақтап, оны жаңғырта отырып, өз туған елінің рухани сабақтастығын сақтап қалады.

Дереккөздер

Абаев, Л. В. "Қазақ әдебиеті". – Алматы, 2010.

Нұрмағамбетов, Қ. "Қазақ салт-дәстүрі". – Алматы: Рауан, 2015.

Сейітов, Т. "Қазақстан ауыз әдебиеті". – Астана, 2018.

Ғалымжанова, Д. "Қазақстанның ұлттық ойындары". – Алматы, 2020.

Жүсіпов, Б. "Ұлттық тәрбие мен мәдениет негіздері". – Нұр-Сұлтан, 2019.

Қазақтың салт-дәстүрлері және олардың рухани маңызы. Қ.Р. Мәдениет министрлігі, 2018.

Жұбан Молдағалиевтің "Ұрыс пен ұлықтың тарихи сабақтары". Алматы, 2020.

Қазақстанның ұлттық тәрбиесі. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, 2019.

Сәбит Мұқанов. Қазақ ауыз әдебиеті. Алматы, 2017.

Гумилёв Л.Н. Қазақ халқының тарихы мен мәдениеті. Алматы, 2016.