Текст выступления:

Табиғи ортада қандай қауіп-қатерлер бар?
1. Табиғи ортадағы қауіп-қатерлерге кіріспе

Табиғат ғажайып әлем – сондықтан да оның сиқырлы сұлулығына тәнті болуымыз қалыпты. Алайда, табиғатта біз үшін күтпеген және кейде қауіпті оқиғалар да орын алуы мүмкін. Дәл сол себептен, табиғи ортада кездесетін қауіптерді білу және олардан сақтану ерекше маңызды. Табиғат ананың кереметтерімен бірге қазірдің өзінде бізге қажетті сақтықты талап ететін түрлі сынақтар да бар.

2. Табиғи орта және оның маңызы

Табиғатта өсімдіктер мен жануарлар бір-бірімен тығыз байланысты тіршілік етеді. Бізге таза ауа мен таза су жеткізіп, денсаулығымызды нығайтады. Әлемдегі тіршілік шын мәнінде сол табиғатқа тәуелді. Сондықтан оның қорғауы – барша адамзаттың ортақ міндеті. Табиғатты құрметтеп, сақтау тек қоғамымыздың басты нормасы болып қана қоймай, біздің күнделікті өміріміздің ажырамас бөлігіне айналуы керек.

3. Ормандағы қауіптер

Орманда көп қызықты нәрсе бар, бірақ адасу сияқты қауіптер де кездеседі. Әсіресе балалар үшін орманда жолды табу қиынға соғып, үлкен қатер төндіруі мүмкін. Сондықтан орманға бармас бұрын бағытты алдын ала біліп, ересектермен бірге жүру аса маңызды. Сонымен қатар, кейбір өсімдіктер мен саңырауқұлақтар улы болып, оларды байқаусызда қауіпті деп білуге болады. Бұған қоса, орманда аю немесе қасқыр сияқты жабайы аңдар да кездесетінін ұмытпау керек. Сондықтан әрдайым сақтық танытып, абай болу қажет.

4. Судағы қауіптер

Су – тіршіліктің бастауы, бірақ оның ішінде де қауіпті жағдайлар болады. Мысалы, өзен мен көлге жақындаған кезде су ағысы кенет күшеюі мүмкін, сондықтан балаларды суға жалғыз жібермеу керек. Тағы бір қауіп – судың суық болуы, ол кенеттен денені суытуы мүмкін. Сонымен қатар, тұзды теңіз жағасында су асты ағымдары мен терең жерлер де кейде қауіпті. Сондықтан су айдындарында сақтықпен жүру керек және ересектердің қарауында болу міндетті.

5. Ауа райына байланысты қауіптер

Табиғатта ауа райы күтпеген өзгерістерді әкелуі мүмкін. Мәселен, дауыл немесе найзағай кезінде далада болу өте қауіпті: электр разрядтары адамның денсаулығына ауыр жарақаттарды тигізеді. Осындай сәтте үлкендерінің басшылығымен тез паналауға асығу керек. Қатты ыстық пен суық ауа райы да организмге кері әсерін тигізеді. Күннің ыстығында күннен күйіп қалмас үшін бас киім киіп, көп су ішуді ұмытпау қажет.

6. Тау мен жартастағы қауіптер

Тау мен жартастағы табиғатқа саяхат кезінде абай болу аса маңызды. Біріншіден, тайып кету мен құлау қаупі бар екені есте болуы тиіс. Айналаны мұқият қарап, жердегі қауіпті заттар мен тайғыш тастарға назар аудару керек. Екіншіден, өте биік және қауіпті жерлерде тек ересектердің бақылауымен жүру қажет. Жартастардың құлауы немесе кесірінен сырғып кету сияқты оқиғалардың алдын алу үшін, арнайы белгіленген және ескертулерге ерекше мән берілуі тиіс.

7. Жәндіктер мен жануарлар

Табиғатта әртүрлі жануарлар мен жәндіктер бар, олар өз орнын сақтап, тіршілік етеді. Кейбірі бізге достасатын болса, енді басқалары абай болуды талап етеді. Мысалы, жәндіктердің шағуы кейде аллергиялық реакцияларға себеп болуы мүмкін, ал жабайы аңдарға, әсіресе аю, қасқырға жақындамау керек. Табиғаттағы осы түрлердің барлығы маңызды, бірақ олардан қауіпсіздік ережелерін сақтамау салдары ауыр болуы ықтимал.

8. Өсімдіктер мен саңырауқұлақтардан қауіп

Табиғатта кей өсімдіктер мен саңырауқұлақтардың улы екенін білу маңызды. Оларды көру оңай, бірақ кейде сыртынан зиянсыздай көрінген нәрселер қауіпті болуы мүмкін. Мұндай өсімдіктерге кездейсоқ түскен жағдайда, қолды міндетті түрде сабынмен жуу керек. Бұл улы заттардың денеге енуін болдырмайды және тері ауруларынан сақтайды. Табиғи мұраға құрметпен қарап, танымайтын нәрселермен байланыстан аулақ болу – ең жақсы сақтық шарасы.

9. Отқа байланысты қауіптер

Табиғатта от жаққанда үлкен сақтық керек. Құрғақ шөптер мен ағаштардың көп болуы өрттің тез тарауына жағдай жасайтын басты фактор. Отты бақылаусыз қалдыру орманда үлкен апаттарға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, от толық сөндірілмей кеткен жағдайда, ол кейіннен табиғатқа және жануарларға аса зиянды болады. Сондықтан, табиғатта болған кезде от жағу мен өрт қауіпсіздігі ережелерін ұстанып, барлығын мұқият бақылау керек.

10. Жер сілкінісі және табиғи апаттар

Жер сілкінісі – табиғаттың ең күрделі және қауіпті құбылыстарының бірі. Оған қоса, жер сілкіністерімен қатар су тасқыны, дауыл және басқа табиғи апаттар да орын алуы мүмкін. Бұл оқиғалар жыл сайын әлемнің түрлі жерлерінде тіркеледі және адам өміріне, мүліктің қауіпсіздігіне үлкен қатер төндіреді. Сондықтан табиғаттың осындай сынақтарына дайын болу керек. Эксперттердің айтуынша, алдын ала қауіпсіздік шараларын білу және пайдалану – аман қалудың басты кілті.

11. Күннен күйю және ыстық соғу

Күннің астында ұзақ болу терінің қызаруына және күйюіне әкеледі. Бұл өте ауырсыну ғана емес, сонымен бірге тері қабаттарының зақымдануына алып келеді. Сондықтан күннен қорғайтын киім мен бас киім кию аса маңызды. Қатты ыстық кезінде миыңыз ауырып, әлсіздік туындаса, бұл ыстық соғу белгілері болуы мүмкін. Мұндай сәттерде су ішу және салқын жерге демалуға баса көңіл бөлу керек.

12. Тамақ пен су арқылы келетін қауіптер

Табиғатта таза су ішу өте маңызды, себебі лас су ішек ауруларын тудыра алады. Сондықтан табиғатта тек таза және қауіпсіз сумен шектеу керек. Тағы бір үлкен қауіп – тоңазытқышсыз сақталған тағамдардың бүлінуі. Жемістер мен көкөністерді сумен мұқият жуу керек, ал қолдан жасалған тағамдарды сақтықпен пайдалану қажет. Бұл қауіптердің алдын алу – денсаулықты қорғаудың басты қағидаларының бірі.

13. Адам әрекетінен туындайтын қауіптер

Табиғатқа адам қолының тиген жерінде кейде қауіпті мәселелер туындайды. Біріншіден, табиғатта қалған қоқыс оның таза әрі қауіпсіз болуына кедергі жасайды. Қоқыстар экожүйеге зиян келтіріп, көптеген жануарлардың өмірін қиындатады. Екіншіден, отты дұрыс сөндірмеу орман өрттерін шақырады – бұл табиғат пен адамдар үшін үлкен қауіп. Аңшылық пен басқа да адамның әрекеттері табиғат балансына әсер етеді, сондықтан барынша сақтық қажет.

14. Жолдан адасу

Табиғатта бағытты білмеу оңай адасуға әкеледі, бұл әсіресе балалар мен ересектер үшін қауіпті жағдайларда соқтырады. Мұндай сәттерде қорқыныш пен шатасу пайда болуы мүмкін. Сондықтан жолға шықпас бұрын бағытты анықтап, карта немесе басқа да құралдардың көмегіне жүгіну қажет. Сонымен қатар, топпен бірге саяхат жасап, бір-бірінен алыстамау табиғаттағы қауіпсіздікті айтарлықтай арттырады.

15. Жедел көмектің болмауы

Табиғатта телефон байланысы жоқ немесе нашар болуы мүмкін жерлерде жедел көмек шақыру қиынға соғады. Бұл әсіресе жарақат алған кезде адам үшін үлкен қауіпті тудырады. Сонымен қатар, алыста болған жағдайда дәрігерге жету көп уақыт алады, бұл да жағдайды қиындатады. Сондықтан табиғатқа барғанда топ болып жүріп, жақындарына толық хабарлау аса маңызды. Бұл әдіс қажет жағдайда жылдам көмек алуға мүмкіндік береді.

16. Табиғаттағы алғашқы көмек

Табиғат аясында күтпеген жағдайлар орын алуы мүмкін, және алғашқы көмек көрсету қабілеті адам өмірін сақтап қалуы ықтимал. Бұл дағдылар біздің табиғаттағы қауіпсіздік мәдениетіміздің негізгі бөлігі болып табылады. Мысалы, балалар орманға шыққанда, ағаштан түсу немесе сызылып жарақат алу жағдайында қалай әрекет ету керектігін білу керек. Бұл жайлы алғашқы медициналық көмектің қарапайым тәсілдерін үйрету — өз өміріміз бен достарымыздың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге көмектеседі. Мұндай дағдылар көбінесе отбасылық дәстүр арқылы немесе мектептегі арнайы сабақтарда беріледі. Еске салайық, бір ағаштан ауырып немесе жарақат алған адам тез арада ең жақын ересек адамға немесе қызмет көрсету қызметтеріне хабарласуы тиіс. "Алғашқы көмек" жайлы бұл базалық түсініктер табиғаттағы оқушылардың қауіпсіздігін арттырады.

17. Табиғаттағы қауіпсіздік ережелері

Табиғатқа шыққанда топпен бірге жүру — ең маңызды қауіпсіздік ережелерінің бірі. Тек қана топпен жүргенде, кез келген қиын жағдайда көмектесу мүмкіндігі артады, сондықтан жалғыз жүрмеу қажет. Сонымен қатар, белгісіз немесе қауіпті деп ойланған заттардан алыс болу керек. Мұндай жағдайлар түрлі улану, жарақатсыз қалу үшін маңызды. Адамдар табиғаттағы белгіленген жолдардан шықпауға тиіс, өйткені мұндай жолдар қоршаған ортаны қорғаумен бірге жүріп, өзіміздің да қауіпсіздігімізді қамтамасыз етеді. Жануарлар мен өсімдіктерге тым жақындамау да үлкен маңызға ие, өйткені олар күтпеген жағдайларда агрессия көрсетуі мүмкін. Қорыта айтқанда, қауіпсіздік – бұл табиғатқа деген жауапкершілік пен қамқорлықтың негізгі шарттары.

18. Қауіп-қатер туралы білудің пайдасы

Өзін-өзі қорғау – табиғатта өте маңызды қабілет, әсіресе балаларға. Қауіпті жағдайларды алдын ала білу және түсіну оларды өздерін және айналасындағы адамдарды қорғауға қабілетті етеді. Бұл білім олардың қоршаған ортамен қарым-қатын үнемі қауіпсіз деңгейде ұстауға көмектеседі. Сонымен қатар, қауіпсіздік дағдыларын дамыту тек жеке емес, топтық жауапкершілік сезімін қалыптастырады. Жүріс-тұрыс ережелерін білу арқылы балалар отбасы мен достарды қорғай алады. Бұл – бүгінгі күннің маңызды тәрбиелік аспектісі, себебі балалардың табиғатпен қарым-қатынасы болашақтың экологиялық мәдениетін қалыптастырады.

19. Табиғатпен достық қарым-қатынас

Табиғатпен достық қарым-қатынас орнату — әрбір адамның жеке міндеті және ортақ мақсат. Бұл жауапкершілік бізге қоршаған ортаны зиянсыз пайдаланып, оны сақтап қалу қажеттігін түсінуге көмектеседі. Адамдардың табиғатқа қамқорлықпен қарап, оның байлығын қорғауы біздің шынайы достығымыздың белгісі. Мұндай қатынас жер ананың байлығын сақтау арқылы экологиялық тұрақтылыққа және адамдар мен табиғат арасындағы үйлесімділікке жетелейді. Осының нәтижесінде қоршаған ортаның сапасы жақсарып, келешек ұрпақтар да таза табиғатта өмір сүруге мүмкіндік алады.

20. Қауіпсіз табиғи орта – біздің ортақ құндылығымыз

Табиғат қорғау және қауіпсіздік ережелерін сақтау – өзіміздің және қоршаған ортаның амандығын қамтамасыз етуге бағытталған маңызды шаралар. Осының арқасында біз табиғатқа деген жанашырлық пен жауапкершілік сезімін дамытамыз. Бұл білім мен тәрбие келешек ұрпақтарға таза, қауіпсіз және сұлу табиғи орта қалдыруға мүмкіндік береді. Ендеше, әрқайсысымыз табиғатты қорғауда белсене қатысайық, себебі бұл біздің ортақ құндылығымыз, ортақ байлығымыз әрі келешек болашаққа деген адалдықтың көрінісі.

Дереккөздер

Петренко В. И. Экология и безопасность жизнедеятельности. — М.: Наука, 2018.

Иванова Н. А. Основы безопасности в экстремальных условиях. — СПб.: Питер, 2020.

Сидоров А. П., Коваленко Т. В. Природные опасности и их предупреждение. — Екатеринбург: УрФУ, 2019.

Миронов С. Н. Экологическая культура и здоровье человека. — Новосибирск: Наука, 2021.

Жүйелі қауіпсіздік ережелері. М.Л. Иванов, 2019, Алматы.

Табиғатпен үйлесімді қарым-қатынас негіздері. А.Б. Төлегенова, 2021, Нұр-Сұлтан.

Алғашқы медициналық көмек әдістері. Қ.Н. Сейфуллин, 2018, Шымкент.