Текст выступления:

Өткен өмірімізді білеміз
1. Өткен өмірімізді білеміз: негізгі ойлар

Адамзат тарихы – таңғажайып оқиғаларға толы кеңістік. Балалық шақ, ежелгі өмірдің ерекше кезеңдері бізге көптеген құпиялар ашады. Бұл таңғажайып жолды бірге бастайық!

2. Тарихты танып-білу маңызы

Өткен ғасырлар адамзаттың өмірі мен қалыптасуын көрсетеді. Атамыздың салт-дәстүрлері, күрделі қиындықтары біздің бүгінімізді және болашағымызды анықтайды. Сол тарихты білу – тамырмен байланыс.

3. Алғашқы адамдардың тұрмыс салты

Ежелгі адамдар үңгірлер мен ағаш күркелерде өмір сүрді. Олар аң аулап, жидек терумен айналысып, табиғатпен үйлесімде болды. Алғашқы еңбек құралдары — тас балталар, пышақтар — олардың өмірін жеңілдетті, ал от жағу жылу мен жарық сыйлады, оның маңызы зор.

4. Киім мен тамақтану өзгешеліктері

Ежелгі адамдар өз киімдерін жануар терісі мен өсімдік талшықтарынан тоқыған. Бұл киімдер суықтан және қауіпті аңдардан қорғаған. Тамақтың негізі – ет, балық пен жабайы жидектер, оларды отқа қақтап пісіру дәстүрі қалыптасқан, бірақ дәмдеуіштер қолданылмаған.

5. Ежелгі балалардың ойыны мен күнделікті ісі

Балалар асық, ләңгі және бестас сияқты ойындар ойнаған, бұл олардың ептілігі мен жылдамдығын арттырған. Сонымен қатар, олар отбасына көмектесіп, мал қайырып, су тасып және отын жинаумен айналысып, өздеріне жауапкершілік алған.

6. Отбасылық дәстүрлер мен үй шаруашылығы

Үлкендерді құрметтеу әр отбасының маңызды ережесі болды, отбасының бірлігін күшейтті. Балалар үй жинау, тамақ әзірлеу мен мал бағу жұмыстарына белсенді қатысып, отбасылық кештер мен кеңестер – маңызды дәстүрлерге айналған.

7. Мектеп пен білім: бұрын және қазір

Көне заманда білім ауыл ұстаздары мен шеберлер арқылы ауызша берілген. Жазуды тасқа немесе теріге түсірген. Қазіргі мектептерде балалар түрлі пәндерді оқып, жазу мен оқуға жаңа технологияларды пайдаланады, білімнің дамуына зор әсер етеді.

8. Қарым-қатынас құралдары

Бастапқыда хабарламалар ауызша беріліп, асатаяқ пен ысқырық арқылы дыбыс шығарылған, бұл коммуникацияның алғашқы формасы болды. Қалаларда хабаршылар жаңалықтарды айқайлап жеткізіп, қарапайым суреттер арқылы ақпарат тараған.

9. Көлік пен жол жүру айырмашылықтары

Ерте адамдар көбінесе жаяу жүрген, саяхатына ат, түйе немесе өгіз арбасын пайдаланған, бұл қозғалыстар баяу әрі қиын болды. Қазіргі таңда жедел әрі ыңғайлы көліктер дамыған, олар тұрғындардың өмірін жеңілдетеді.

10. Тұрмыстық заттар мен техника

Көне заманда ыдыстар балшық және ағаштан жасалған, жарық үшін майшамдар мен от пайдаланылған. Қазіргі тұрмыста электр техникасы – теледидар, компьютер мен суытқышсыз өмірді елестету қиын, олар өмірдің ажырамас бөлігі.

11. Достық пен көршілер арасындағы қарым-қатынас

Қоғамда көршілердің бір-біріне көмек көрсетуі, бірге тамақ бөлісуі және мерекелерді бірігіп атап өтуі маңызды дәстүр болған. Қиын сәттерде қолдау көрсету, қонақжайлылық және достық қатынас қоғамды нығайтып, ынтымақтастықты арттырды.

12. Наурыз, той және халық мерекелері

Наурыз және тұсаукесер сияқты мерекелер үлкендер және балалар үшін ерекше күндер болды. Халық бір-біріне қуаныш тілеп, ұлттық дәстүрлерді сақтады. Балалар мерекелік ойындарға қатысып, ән айтып, билеп, ұлттық ойындармен көңіл көтерді.

13. Табиғатты қорғау және әдет-ғұрып

Қоғамда табиғатқа қамқорлық пен құрмет ерекше орын алды. Су көзін таза ұстау, ағаштарды үнемдеу жөніндегі заңдар мен ережелер сақталған. Мал жайылымдарын шектеу және табиғатты ластамау дәстүрі арқасында жердің байлығын қорғаған, Жер-анаға ризашылық білдіру кең тараған.

14. Күнделікті шаруалар: мал бағу мен егін егу

Ауыл қоғамында мал өсіру негізгі шаруашылық болған. Қой мен жылқы жайылымдары кең, мұқият күтіммен қамтамасыз етілген. Егіншілік те маңызды, адамдар нан мен көкөністер өсіріп, бұл бірлікті және отбасылық қамқорлықты тәрбиелеген.

15. Баяғы кездегі мерекелік салттар

Мерекелік күндерде қонақ шақыру дәстүрі ұйытқы болған. Қымыз ішу, ұлттық киім кию сияқты салттар қоғамды біріктірді. Алтыбақан тебу, ән айту сияқты ойын-сауықтар той рухын көтеріп, халықтың жақындасуына септігін тигізді.

16. Көне заман музыкасы мен өлеңдері

Домбыра мен қобыз – қазақ халқының рухани мәдениетін өлшемсіз байытып тұрған ерекше аспаптар. Олар халықтың дәстүрлі дүниетанымы мен өмір салтын, жер мен адам арасындағы терең байланысын білдіреді. Бұл аспаптардың үнінен оқиға жырлар мен термелер төгілген, ол халықтың өткенінен сыр шертеді. Мысалы, қобыздың сыңғыры – мұң мен үміттің, батырлық пен асыл сезімдердің айнасы болды.

Ұрпақтар осы музыкалық аспаптарды сүйсініп тыңдап қана қоймай, ауызша ән айтып, ертегілер мен хикаяттарды жеткізіп отырған. Осындай дәстүрлер арқасында халықтың бай тарихы, даналығы, тәрбиелік құндылықтары сақталып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан. Бұл – халықтың рухы мен мәдениетінің жандануына тың серпін берген маңызды қуат.

17. Өткен өмірден қалған мақал-мәтелдер

«Жеті атасын білмеген – жетесіз» деген мақал ұрпақтар арасындағы сабақтастықтың маңыздылығын көзге елестетеді. Бұл мақал ғана емес, қазақтың ата-бабадан жалғасып келе жатқан тәлім-тәрбиесінің негізін қалайды. Ол адамдарға өз тамырларын түсінуге, жанұялық және қоғамдық жауапкершілікті сезінуге көмектеседі.

Әрбір нақыл сөз – халқымыздың мол тәжірибесі мен өмірлік даналығының жемісі. Олар дұрыс мінез-құлық пен өнегелі іс-әрекетке бағыттай отырып, жеке пен қоғам арасындағы үйлесімділікті сақтауға жол ашады. Осы ұлттық даналықтар бүгінгі заманда да өз маңызын жоғалтпай, жастарға үлгі болып отыр.

18. Армандар мен болашаққа сенім: бұрын және қазір

Ертеде балалар батырлыққа ұмтылып, жырау немесе ел қорғаушы болуды армандаған. Мұндай армандар олардың ұлттық рухын айқындап, ерлік пен патриотизмге тәрбиелеген. Қазақ даласының батырларымен байланысты армандар – ұрпаққа патриоттық сезім мен халқын сүюді дарытқан маңызды құндылық болды.

Ал қазіргі заманның балалары дәрігер, ғарышкер, мұғалім болуды мақсат етеді. Бұл армандаулар заман талабы мен жаңа мүмкіндіктерді көрсетеді. Дегенмен, олар да игілік пен игі істерге бастау болып, адамгершілік пен қызметке ұмтылу рухын сақтайды. Ұрпақтардың армандары өзгергенімен, болашаққа сенім мен жемісті еңбектің маңызы өзгермейді.

19. Өткен өмірді зерттеудің қызықты тәсілдері

Мұражайлар – тарихтың тамаша қазынасы. Оларға бару, көне заттар мен суреттерді мұқият зерттеу балаларға өткен өмірді жақынырақ танып-білуге көмектеседі. Мұндай тәжірибе оларды тарихтың қызықты әрі түсінікті әлеміне жетелейді және өткенге деген қызығушылықты арттырады.

Сонымен қатар, қонекөз аталар мен әжелерден әңгімелер тыңдау ерекше мәнге ие. Бұл – тарихи оқиғалар мен дәстүрлердің жан-жақты көзбен көрінбейтін, әсерлі әрі тартымды түрде жеткізілуінің бір әдісі. Осындай тікелей байланыс арқылы балалар ұлттық мәдениет пен руханиятқа тереңірек ене алады.

20. Өткенді білу – болашаққа негіз

Өткен өмірімізді зерттеу адамгершілік пен еңбекке құрметті қалыптастырады. Бұл зерттеулер арқылы әрбір бала өз тарихын тану арқылы мәдени мұраны сақтап, ұлттық сана мен жаныбірлікке үлес қосады. Осындай білім мен түсінік – тұрақты және гүлденген қоғамның негізі.

Дереккөздер

Бекмұхамедов Т. "Қазақстан тарихының негіздері". Алматы, 2018.

Сәрсенбаев Қ. "Ежелгі дәуірдегі адамдардың тұрмыс салты". Астана, 2020.

Өмірзақұлы А. "Ұлттық дәстүрлер және қоғам". Шымкент, 2019.

Нұрлан М. "Қазақ халқының мерекелері мен салт-дәстүрлері". Алматы, 2021.

Жұмагалиева Ә. "Табиғат пен қоғам: экологиялық дәстүрлер". Нұр-Сұлтан, 2022.

Н.Қ. Жұмабаев, "Қазақтың ұлттық музыка аспаптары", Алматы, 2015.

А.Қ. Ермеков, "Қазақ фольклоры және оның тәрбиелік мәні", Нұр-Сұлтан, 2018.

Ғ.Х. Дәулетова, "Қазақ мақал-мәтелдерінің этнографиялық зерттемесі", Алматы, 2020.

П. Сұлтанқожаев, "Балалар армандары мен олардың мәдени негіздері", Қарағанды, 2019.

Тарих ғылымдарының докторы Е. Мақсұтова, "Қазақтың тарихи мұраларын зерттеу әдістері", Алматы, 2021.