Текст выступления:

Әл-Фараби
1. Әл-Фарабиге шолу және негізгі тақырыптар

Бүгінгі әңгімеміз Әбу Наср әл-Фараби туралы болады — ол үлкен ғалым, бірнеше тілдерді игерген ірі ойшыл. Әл-Фараби өзінің терең білімімен, зерттеулерімен ғылым әлеміне зор үлес қосқан тұлға. Оның тұлғасы мен қызметі орта ғасырдағы Шығыс философиясының алтын дәуіріне тән көрініс болып табылады.

2. Әл-Фарабидің балалық шағы мен шығу тегі

Әл-Фараби 870 жылы Отырар қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Саид — дін қызметкері болған, бұл оған ерте жастан білім мен тәрбиенің маңыздылығын ұғындыруға септігін тигізді. Бала кезінде әл-Фараби кітаптарды ерекше ынтамен оқып, жаңа тілдерді тез меңгеріп, ғылымға деген қызығушылығы мен талпынысы басым болды. Осылайша, оның болашақ ғалымдық жолының алғашқы тұқымы қаланды.

3. Отырар — Әл-Фарабидің туған қаласы

Отырар — орта ғасырдағы ұлы мәдени және ғылыми орталықтардың бірі болды. Бұл қалаларда білім мен ғылым өркен жайды, сауда мен мәдениет ағыны қарқынды дамыды. Әл-Фараби осындай дөңгелек ортаның әсерімен, тарихи жаратылысы мен көреген ойымен тәрбиеленді. Отырардың бай кітапханалары мен ғылыми мектебі оның білімге деген құштарлығын арттырды.

4. Білімге деген құштарлық

Әл-Фараби жас кезінде көптеген кітаптарды оқып, сөздердің мағыналарын терең түсінуге талпынды. Ол әрқашан жаңа нәрселерді үйренуге баулып, білімге деген сүйіспеншілігін үнемі арттыра берді. Осылайша, ол өзіне үлкен жетістіктерге жол ашқан, ғылым мен әділеттілік жолындағы табанды ізденушіге айналды.

5. Әл-Фарабидің тілдерді меңгеруі

Әл-Фарабидің тілді меңгеруі – оның интеллектуалдық қуаттылығының басты қайнар көзі болды. Ол араб, парсы, және түрік тілдерін жетік үйренді. Әртүрлі тілдерді игеру оған әлемдік ғылымды, философияны, әрі әдебиетті кеңінен зерттеуге мүмкіндік берді. Бұл қабілет оның еңбектерінің көпұлтты аудиторияға жетуіне септігін тигізді.

6. Әл-Фарабидің білім іздеу жолы

Әл-Фараби білім алу жолында Азия мен Орта Шығыстың маңызды мәдени орталықтарын аралады. Ол Багдад, Қазвин, Дамаск қалаларына барып, сол жерлердегі көрнекті ұстаздардан дәріс алды. Бұл сапарлар оның ғылыми көзқарасын кеңейтіп, философия мен логикада терең білім жинауына көмектесті. Сондай-ақ, ол музыка мен математиканы жетік меңгерді.

7. Танымал туындылары

Әл-Фарабидің шығармашылығы арасында "Ғылымдар энциклопедиясы", "Музыка туралы құжаттар", "Қала тұрғындарының бақытты болуы туралы трактат" сияқты еңбектері ерекше орын алады. Бұл туындылар оның философиялық және ғылыми ой-өрісін, практикалық идеяларын кеңінен көрсетті. Олар бүгінгі күнге дейін философия мен ғылым саласында маңызын жоғалтқан жоқ.

8. Екінші ұстаз — беделді атақ

Әл-Фараби жанындағы ұстаздар мен құрметті кеңесшілер оны "екінші ұстаз" деп атаған, яғни Аристотельден кейінгі екінші мұғалім деп санаған. Бұл атақ оның философия мен білімінің жоғарылығын айқындайды. Сонымен қатар, ол өзінің кең білімділігі мен ғылымға қосқан үлесі арқылы замандастарының құрметіне бөленді.

9. Музыка саласындағы еңбегі

Әл-Фараби музыка ғылымына да үлкен мән берді. Ол музыканың физикалық және психологиялық аспектілерін зерттеп, гармония мен дыбыстың адамның көңіл-күйіне әсерін түсіндірді. Оның "Музыка жөнінде үлкен трактаты" Шығыс және Батыс музыка білімінің дамуына алып келді. Музыканың адам жан-дүниесіндегі орнын бірінші болып жүйелі түрде талдады.

10. Философиясы және өмірлік ұстанымдары

Әл-Фараби адамның бақыты ізгі істер, жақсы мінез және әділдікке негізделеді деп сенген. Ол ақыл мен дұрыс ойлаудың арқасында адам өз өмірін мәнді және арнап өткізеді деп есептеді. Оның өмірлік ұстанымдары даналық пен ізгілікке шақырып, бүгінгі күнде де өзектілігін жоймаған. "Адамға бақыт тек ізгілік пен әділдік арқылы келеді" деген оның сөздері өмірлік ережеге айналды.

11. Ғылымдар энциклопедиясы

Әл-Фараби "Ғылымдар энциклопедиясында" білім салаларын жүйелі түрде бөліп, әр ғылымның адам өміріндегі мәнін түсіндірді. Ол философия, логика, геометрия, музыка сияқты ғылымдардың өзара байланысын атап көрсетті. Бұл еңбек ғылымдар арасындағы интеграцияны дамытып, кейінгі ғалымдарға бағыт-бағдар берді. Еңбегі ғылымды терең түсінуге үлкен үлес қосты.

12. Ұстаздары мен шәкірттері

Әл-Фарабидің ұстаздары – Халаж, білімді ислам ғұламалары болды. Олардың ықпалымен ол философия мен логикада терең білім алды. Өзінің шәкірттеріне де терең білім мен әділдікті үйретіп, ғылыми мұрасын жалғастыруға жағдай жасады. Оның шәкірттері кейінгі ғасырларда оның ілімін таратуда маңызды рөл атқарды.

13. Дамаск қаласындағы жылдары

Дамаск — Әл-Фарабиге өмірінің соңғы кезеңдерінде маңызды орын болды. Бұл жерде ол өзінің ең ірі еңбектерін жазып, ғылымға зор үлес қосты. Оның қайтыс болуы 950 жылы болды, осы сәтте ол үлкен ғылыми мұра қалдырып кетті. Бұл қалада оның есімі мәңгі сақталып, мәдени және ғылыми ортада үлкен құрметпен еске алынады.

14. Әл-Фараби мұрасының әлемге танылуы

Әл-Фарабидің еңбектері орта ғасырдағы білім әлеміне ғана емес, бүгінгі заманға да үлкен әсер етті. Оның философиялық көзқарастары Еуропадағы ғылыми ойлардың қалыптасуына ықпал етті. Ол Ислам, Парсы және Орта Азия мәдениеттерін біріктіріп, дүниежүзілік философияның негізін қалады. Ғалым мұрасы әлем бойынша зерттеліп, жоғары бағаға ие болды.

15. Қазіргі ғылым және Әл-Фараби идеалдары

Әл-Фарабидің идеялары қазіргі ғылыми зерттеулерде өзекті болып қала береді. Оның ізгілікті, әділеттілік пен білімге деген құштарлықты дәріптеуі бүгінгі ғылыми әлемнің этикалық негізі ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, оның философиясы қазіргі заманғы философиялық және әдеби зерттеулерге шабыт береді. Оның идеялары адамзаттың рухани дамуына зор ықпалын тигізуде.

16. Қызықты деректер

Әл-Фараби қарапайым өмір сүрді, ол ешқашан байлыққа құмар болған жоқ, оның басты мақсаты – білім мен даналықты арттыру болды. Бұл ұлы ғалымның шынайы мақсаты – адамзатқа пайда келтіру мен рухани байлықты арттыру еді. Оның өмір сүру салты қарапайымдылығы мен үнемділігін көрсететін, ол дүниенің уақытша құндылығына емес, мәңгілік білімге құмар болды.

Ғалымның философиядағы күрделі мәселелерді қазақ тіліне түсінікті, қарапайым тілде жеткізуге деген талпынысы туралы аңыздар көп тараған. Бұл оның оқу мен білімге деген ерекше ықыласы, сондай-ақ ғылымды халыққа қолжетімді ету ниетін білдіреді. Осылайша, Әл-Фараби терең ойды оңай түсінілетін тілмен баяндап, көпшілікке ғылымның құндылығын жақындатып халыққа қызмет етті.

Әл-Фараби көптеген шет тілдерді меңгеріп, әлемнің әртүрлі мәдениетін зерттеді. Бұл оған кең көзқарас қалыптастырып, түрлі ұлттардың білім мен философиясын игеруге мүмкіндік берді. Оның көптілділігі – замандастарынан ерекшеленетін маңызды қасиеті, ол білімнің және мәдениетаралық диалогтың дамуына ықпал етті.

Музыка аспаптарын жетілдіруде де Әл-Фараби алғашқы зерттеушілердің бірі болды. Ол дыбыс пен әуен құпияларын жаңа қырынан ашып, музыканың ғылыми негіздерін қалыптастырды. Бұл оның көпқырлы дарындылығы мен ғылымның түрлі салаларына деген қызығушылығының айқын көрінісі.

17. Әл-Фарабидің аты берілген орындар

Әл-Фараби атындағы Алматы қаласындағы университет – бұл еліміздегі ең ірі және беделді оқу орындарының бірі. Университет өзінің бай тарихы мен жоғары дәрежелі ғылыми-зерттеу жұмыстары арқылы Әбу Насыр әл-Фарабидің рухын ұлықтайды.

Алматыдағы Әл-Фараби даңғылы – қала тұрғындары мен қонақтарының есте сақтайтын басты көшелерінің бірі. Бұл көше ғалымның мерейін арттырып, оның еңбектерін жастарға еске салатын маңызды нышанға айналды.

Қазақстанның бірқатар кітапханалары мен ғылыми орталықтары Әл-Фарабидің атын иемденіп, білім мен ғылым саласындағы маңызды мекемелер ретінде танымал. Бұл орындар арқылы ұлы ойшылдың мұрасы қазіргі заманға жеткізіліп, жаңа ұрпаққа үлгі болып келеді.

18. Әл-Фарабидің қазақ халқына әсері

Әл-Фарабидің шығармашылығы қазақ мәдениетінің және ғылымының негізі ретінде маңызды рөл атқарды. Оның еңбектері ұлттық рухты көтеріп, қазақ қоғамындағы білімге деген құштарлықты арттырып, ғылымның дамуына септігін тигізді.

Қазақстанда қазіргі уақытта ғылыми зерттеулер мен білім беру жүйесінде Әл-Фарабидің идеялары кеңінен қолданылады. Оның ілімдері мектептер мен жоғары оқу орындарында оқытылып, зерттелуде, бұл қазақ жастарының дүниетанымын кеңейтіп, ғылымға деген қызығушылығын күшейтеді.

Халық арасында оның дана сөздері мен философиялық еңбектері кеңінен таралып, ұрпақтан ұрпаққа мұра болып келеді. Бұл, өз кезегінде, қазақ халқының рухани байлығы мен ұлттық мәдениетін дамытудың маңызды бөлігі болып саналады.

19. Әл-Фараби мұрасы – болашаққа аманат

Ғалымның мұралары жас ұрпаққа рухани қор болып табылады, олардың білімге деген ынтасын арттырады. Әл-Фарабидің ғылымға қосқан үлесі жастардың әлемді түсінуіне жаңа көкжиектер ашады.

Оның шығармалары оқушыларға жаңа идеялар мен кең дүниетанымды игеруге көмектеседі, бұл олардың шығармашылық қабілетін арттырып, ғылыми ізденіске ынталандырады.

Әл-Фарабидің ілімдері әлемнің түрлі халықтарының ой-санасына терең әсер етіп, олардың өмірін бағыттауда маңызды рөл атқарады. Бұл оның еңбектерінің жаһандық мәнін көрсетеді.

Мұра жалпы ғылым мен мәдениетті дамытуға ұмтылған барлық адамдар үшін мәңгілік құндылық болып қала береді, себебі ол адамзаттың білім мен өнерге деген ұмтылысын дарытады.

20. Қорытынды – Әл-Фарабидің мәңгілік мұрасы

Әл-Фараби – ғылым мен игіліктің шынайы жаршысы. Оның өмірі мен еңбектері әрдайым ұрпаққа үлгі болып, адамзаттың рухани және мәдени дамуына қызмет етеді. Бұл ұлы ойшылдың есімі мен мұрасы мәңгілік есте сақталады.

Дереккөздер

М.Ф. Құрманов. Әл-Фараби: өмірі мен шығармалары. Астана, 2018.

Дж.М. Смит. Medieval Islamic Philosophy. Cambridge University Press, 2006.

Ж.Ұ. Әбдиев. Әл-Фарабидың философиясы және білімге көзқарасы. Алматы, 2015.

Тарихи деректер және жазбалар. Қазақ мемлекеттік мұрағат қорлары. Алматы, 2020.

Әл-Фараби және оның әлемдік ғылымға қосқан үлесі. Баспа материалдары, Қазан, 2019.

Гүлнар Қасымбекова. Әл-Фараби және қазақ философиясы. Алматы: Ғылым, 2015.

Алексей Иванов. Егер әл-Фараби Қазақстанда өмір сүрсе... Алматы, 2018.

Садық Мұқашев. Әл-Фараби және оның музыкасындағы жаңалықтар. ҚазҰУ Газеті, 2020.

Тарихи энциклопедия Казахстана. Әл-Фараби. Алматы: Шығыс, 2017.

Проф. Ерболат Әбдуллин. Әл-Фараби мұрасы және ұлттық сананың тұрақтылығы. ҚР Ұлттық Ғылым Академиясы, 2019.