Текст выступления:

Мен жергілікті жердің планын жасаймын
1. Мен жергілікті жердің планын жасаймын: негізгі тақырыптар мен қызықты тұстар

Жергілікті жердің жоспарын жасау – бұл тек қызықты емес, сонымен қатар өмірде пайдалы дағдыларды дамытуға көмектесетін тамаша оқу процесі. Бұл өз ортамызды жақсы түсініп, оны басқаларға түсінікті етіп жеткізуге мүмкіндік береді.

2. Жергілікті жерді танып-білу және жоспар құрудың маңызы

Айналамызда әркімнің өзінің үйі, мектебі және ойын алаңдары бар. Жергілікті жерді жоспарлау, яғни айналаны зерттеп, оны қағаз бетіне салу, бізге жол табуды жеңілдетеді. Бұл білім біреумен ортақтасқанда достықты нығайтуға да септігін тигізеді. Бұл іс-әрекет балаларға өз ортасын танып, оны бағалауға мүмкіндік береді.

3. Жергілікті жердің жоспары туралы

Жергілікті жердің жоспарын құру — бұл шағын әлемді өзіміздің жеңіл меңгеруіміздің кілті. Бұл жоспарлар тарихи тұрғыда да маңызды болды: мысалы, ежелгі Мысырға, Вавилонға тән жоспарлар қаланың дамуын жоспарлауда негіз болды. Қазіргі кезде мектеп оқушылары да осындай жоспарлар жасап, өздерінің айналасын зерттей алады, осылайша табиғатты және адам жасаған ортақ жұмыстарды терең түсінеді.

4. Жоспардың маңызды пайдалы жақтары

Жергілікті жоспар құрудың бірнеше маңызды пайдасы бар. Біріншіден, ол зейін мен байқағыштықты арттырады, себебі әр нысанды нақты орнымен белгілеу керек. Екіншіден, балалардың әртүрлі қабілеттері — басқару, талдау және қиялдау дағдылары дамиды. Сонымен қатар, бұл тәжірибе командалық жұмысқа, бірлескен жобаларға үйретеді, өйткені жоспарда кеңшілік пен нақты бағыт болуы керек.

5. Жергілікті жердің күнделікті элементтері

Айналадағы ғимараттар мен саябақтар, ағаштар мен ойын алаңдары күнделікті өмірдің ажырамас бөлшектері. Осы элементтерді білу жергілікті ортаны түсінуде маңызды рөл атқарады. Балалар осы заттарды жоспарға салып, олардың орнын есте сақтау арқылы әлем туралы білімдерін кеңейтеді. Бұл процессте олардың зейінділігі де дамиды.

6. Бағыттар мен бағдарларды білу

Жергілікті жердің жоспарын салған кезде негізгі төрт бағыт — солтүстік, оңтүстік, шығыс және батысты білу өте қажет. Олар орналасудың негізі болып табылады және маршруттарды анықтауда маңызды. Қала көшелеріндегі бағдаршамдар мен жол белгілері бағытты түсінуді жеңілдетеді, ал жебелер қай бағытқа бару керектігін нақты көрсетеді. Шартты белгілер, өз кезегінде, жоспарды түсінуді және пайдалануды айтарлықтай жеңілдетеді.

7. Жоспарға кіретін нысандар

Жергілікті жердің жоспарына қонақүй, мектеп, ойын алаңы сияқты маңызды нысандар енгізіледі. Әр нысанның ерекшелігі, пайдаланылу мақсаты мен орналасуы нақты белгіленеді. Мысалы, мектепті белгілеу жоспарда балалардың оқу орны екенін түсіндіреді. Әрбір элементтің бұл жоспардағы орны жергілікті өмірдің толық суретін береді.

8. Шартты белгілердің маңызы

Жоспарда қолданылатын шартты белгілер – құралдардың бір түрі. Олар еңгізілген ақпаратты тез және анық жеткізуге көмектеседі. Мысалы, ағаш белгішесі саябақтың орнын білдіреді. Бұл шартты белгілер балалар мен ересектерге жоспарды оңай оқуға және ыңғайлы пайдалануға мүмкіндік береді.

9. Жоспар салудағы дайындық кезеңдері

Жоспар салу бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен зерттеу және деректер жинау жұмыстары жүргізіледі. Оның кейін зерттеу негізінде алғашқы эскиздер жасалады. Соңында жоспар соңғы нұсқа ретінде әзірленіп, тексеріледі. Бұл кезеңдер дұрыс орындалғанда, дәл және толық жоспар жасауға мүмкіншілік туады.

10. Қашықтықты өлшеудің қадам әдісі

Қадам әдісі – екі объект арасындағы қашықтықты балалардың өз қадамы арқылы өлшеу тәсілі болып табылады. Бір қадамның ұзындығы әр адамда әртүрлі болады, мысалы орташа алғанда 70-80 сантиметр. Егер аралық 20 қадам болса, онда жоспарға сәйкес оны дәл көрсетуге болады. Бұл әдіс қарапайым әрі түсінікті, балаларға арақашықтықты интуитивті тұжырымдауға көмектеседі.

11. Жоспар құрудағы негізгі қадамдар

Чертеж жасау барысында бірінші кезекте жергілікті жердің негізгі бағыттарын анықтап, қағаз бетіне орналастыру қажет. Бұл барлық нысандардың дұрыс орналасуына негіз болады. Келесі маңызды кезең — басты ғимараттар мен объектілерді шартты белгілермен нақты көрсету. Арақашықтықты пропорциялы реттеу арқылы жоспар дәл және түсінікті болады.

12. Өлшем бірліктерін қолдану (масштаб)

Жергілікті жердің үлкен аумағын кіші қағаз бетінде нақты және анық көрсету үшін масштаб қолданылады. Масштаб – бұл картадағы өлшемдер мен нақты өлшемдердің арасындағы қатынас. Мысалы, 1 сантиметр картада 1 метр жердің нақты ұзындығын білдіреді. Бұл мүмкіндік карта қолданушыларға нақты аумақты түсінуге оңай және ыңғайлы етеді.

13. Жоспарда бағыттарды қалай көрсетеді?

Жергілікті жоспарларда солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс бағыттары арнайы жебелер арқылы белгіленеді. Бұл бағыттарды түсіну жерді дұрыс зерттеу үшін өте маңызды. Әдетте солтүстік бағыт қағаз бетінде жоғарыға бағытталады, осы арқылы адам картаны шынайы әлеммен үйлестіре алады.

14. Қызықты деректер: әлемдегі ең алғашқы жоспарлар

Ең алғашқы карталар шамамен б.з.д. 2300 жылдары Вавилонда пайда болған. Олар суармалы жерлер мен қала құрылысын бейнеледі. 15-16 ғасырларда Еуропада картография дамып, әлем карталары пайда болды. Осы тарихи даму кезеңдері жергілікті жерлердің жоспарларын жасау дәстүрін нығайтты.

15. Жоспар сызуда жиі кездесетін қателіктер

Кейде нысандарды тым жақын немесе тым алыс орналастыру картаны шатастыра алады, сондықтан нақты арақашықтықты ескеру өте маңызды. Сондай-ақ шартты белгілердің дұрыс пайдаланылмауы мен масштабтың бұзылуы карта оқуда қиындық туғызады. Бұл мәселелерді болдырмау үшін мұқият жоспарлау қажет.

16. Танымдық ойын: өз аулаңның жоспарын жасау

Қазір біз алғашқы үлкен қадамға барамыз - өз аулаңның жоспарымен танысуға. Біріншіден, ауладағы негізгі нысандарды анықтау өте маңызды. Бұл – сенің ерекшелігің мен көзқарасыңды білдіретін негіз, сондықтан мұқият қарау керек. Осы қадам арқылы жерді тек зерттеп қана қоймай, оның ерекшеліктерін есте сақтап, кеңінен түсіне бастайсың. Екінші кезеңде, әр нысанды шартты белгілермен қағазға түсіру басталады. Бұл шығармашылықтың нағыз бастауы болып табылады: сен өз ойыңды қалай суреттеу керектігін үйренесің, әрі ойыңды жетілдіресің. Үшінші және соңғы дейтін қадам - жоспарға бағыттарды белгілеу және арақашықтықтарды дәл өлшеу. Қадамдап өлшеу сенің есте сақтау қабілетіңді арттырып, қатарластарыңмен бірлесе жұмыс істеу дағдыларыңды дамытады. Бұл сәттер бәрін бірге жинап қойғанда ғана шынайы түсінік пен нәтижені береді. Осылайша, аулаңның жоспарын құру тек бір ойын емес, бұл – үлкен өмір дағдысын үйренудің де бір жолы.

17. Мектеп ауласының жоспары мысалы

Мектеп ауласының жоспарын құру кезіндегі әрбір оқиға - бұл тоғыз жастағы жас зерттеушілердің бірлескен шығармашылығының нәтижесі. Бір оқушы электр бағанын ерекше нышан ретінде белгілесе, екіншісі ойын алаңындағы сырғанақ пен аймақтарды нақтылы орналастырады. Кейбіреулері гүлзар мен ағаштарды көрсетіп, әсем табиғатты көзге түсіреді. Осылайша олар ауласының ерекше бөліктерін сипаттай отырып, өздерінің көбісін білмеген жерлерін жаңаша ойлауды үйренеді. Бұл мысалдар балаларға тек картаны түсінуді ғана емес, өз ортасына деген сүйіспеншілік пен қамқорлықты қалыптастырады.

18. Жергілікті жердің жоспарын қандай жағдайларда қолдануға болады?

Жергілікті жердің жоспарының пайдалы қолданудың түрлері көп. Біріншіден, ол достармен кездесуге арналған орынды анықтап, уақытты үнемдеуге көмек береді. Бұл жоспардың көмегімен адамдар өз орындарын тез тауып, көңілді ортаға тез араласады. Екіншіден, таныс емес жерде жол табу өте қиын болуы мүмкін, сол кезде бұл жоспар адаспауда таптырмас құрал болады. Үшіншіден, мерекелік іс-шараларды өткізу үшін орынды дұрыс таңдау өте маңызды, бұл қатысушылардың орналасуын анық түсіндіруге көмектеседі. Төртіншіден, төтенше жағдайда эвакуация жолдарын белгілеу және қауіпсіздікті қамтамасыз ету сияқты маңызды міндеттер бар, олар жергілікті жоспардың көмегімен жақсы ұйымдастырылуы мүмкін. Осылайша, жоспарлау біздің күнделікті өмірімізде қолдау көрсететін қуатты құралға айналады.

19. Жергілікті жердің жоспарын құру – қызықты әрі достыққа пайдалы процесс

Жергілікті жердің жоспарын құру барысында әрбір қатысушының өзіндік орны бар: біреуі нысандарды дұрыс анықтап, басқалары соларды картаға түсіруде шеберліктерін көрсетеді. Бұл топтық жұмыс достықты нығайтып, бірге шығармашылық нәтижелерге жетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, мұндай жұмыс балаларға сөздік мәтіннен тыс жерде ойлауға, кеңістіктік түсініктерін арттыруға мүмкіндік береді. Оның үстіне, география және өнер пәндеріне деген қызығушылықты оята отырып, әртүрлі салалардағы қабілеттерін дамытып, болашақтағы шығармашылық қабілеттерінің негізін қалайды.

20. Жергілікті жердің жоспары: қорытынды және болашақтағы пайдасы

Жоспар құру арқылы бала өз орталасын тереңірек танып, дұрыс бағыт табуды үйренеді. Бұл тәжірибе мақсатты түрде жаңа және белгісіз жерлерде өз-өзіне сенімді болуға жол ашады. Осыған орай, жергілікті жер жоспары тек балалар үшін емес, олардың жан-жақты дамуына, өзін-өзі ұйымдастыра білулері мен жауапкершілігін арттыруға септігін тигізетін құнды әдіс болып табылады. Оның болашақ өмірде пайдасы зор, себебі әрқашан сенімді бағыт-бағдар беру мен дұрыс шешім қабылдау дағдылары қажет.

Дереккөздер

Томсон, Дж. Основы картографии: учебное пособие. – Москва: География, 2019.

Иванов А.В. Методика географического образования в начальной школе. – Санкт-Петербург: Просвещение, 2018.

Жергілікті жоспарлау әдістері, 2022, Алматы: Экспресс-жарнама.

Смит, К. История картографии. – Лондон: Cambridge Press, 2016.

Қазақ тіліндегі география оқулығы, 2021, Нұр-Сұлтан: Білім баспасы.

Айтқожина, Ж. Қ. «Балаларға арналған география негіздері». Алматы: Білім баспасы, 2018.

Жұмаділов, С. «Топтық жұмыс пен шығармашылық дамуы». Нұр-Сұлтан: Ғылым, 2020.

Қарабаев, Т. «Білім беру және карта салу негіздері». Алматы: Көкжиек, 2019.

Сұлтанов, Ә. «Педагогика және жасөспірімдердің кеңістіктік танымы». Алматы: Атамұра, 2021.

Тұрғымбаев, Р. «Ойындар арқылы оқыту және тәрбиелеу». Алматы: ҚазҰПУ баспасы, 2017.