Текст выступления:

У. Шекспир
1. Уильям Шекспир: шығармашылық мұрасы және әмбебап рөлі

Уильям Шекспир — әлем әдебиетінің ең ықпалды тұлғаларының бірі. Оның шығармалары 450 жылдан астам уақыт бойы адамдардың өнерге, философияға және адам табиғатына деген түсініктерін тереңдете түсті. Осы ерекше мұра арқылы Шекспир әлем мәдениетінде өзіндік орнын мәңгілікке бекітті.

2. Өмір жолы мен заманы

1564 жылы Англияның Стратфорд-апон-Эйвон қаласында дүниеге келген Уильям Шекспир өз дәуірінің ерекше зиялыларының бірі болды. Ол Англияның Ренессанс кезеңінде өмір сүріп, 1616 жылы өмірден өтті. Ол осы кезеңнің мәдени және әлеуметтік өзгерістерін терең түсініп, өз шығармашылығына енгізді.

3. Балалық және отбасы жайлы

Шекспирдің балалық шағы Стратфорд қаласында өтті, онда оған тұрақты және білімге толы орта қалыптастырылған мүмкіндіктер туды. Үйде отбасылық атмосфера сөз өнеріне ынталандырып, шығармашылыққа деген сүйіспеншілікті арттырды. Бұл кезең оның шығармашылығының негізін қалаған алғашқы тәжірибелердің бірі болды.

4. Білім алу жолы

Шекспир Стратфордтағы латын мектебінде білім алып, классикалық авторлардың еңбектерімен танысты. Грамматика, риторика және антика тарихын үйрену арқылы ораторлық әрі жазушылық дағдыларын дамытуға мүмкіндік алды. Жоғары оқу орындарына түскені туралы нақты мәлімет болмаса да, оның сауаты мен білім деңгейі оның шығармаларынан анық байқалады.

5. Алғашқы театр кезеңі

Шекспирдің театр саласындағы алғашқы қадамдары оның шығармашылық өмірінің маңызды кезеңі болды. Ол Лондонда өз пьесаларын жазып, сахнаға шығаруды бастаған кезде театр өнері жаңа даму жолдарына түсті. Бұл кезеңде ол драматургиядағы жаңа әдістер мен стильдерді зерттеп, өз характерін қалыптастырды.

6. Шекспирдің танымал шығармалары

Шекспирдің ең белгілі шығармалары арасында «Гамлет», «Макбет», «Отелло», «Ромео мен Джульетта» сияқты пьесалар бар. Олар адам табиғатының күрделілігін, сезімдердің тереңдігін және қоғамдағы күрделі мәселелерді көркем тілмен жеткізеді. Әрбір шығарма өз дәуірінің рухын сақтай отырып, бүгінгі күнге дейін өзектілігін жоғалтпаған.

7. Танымал пьесалары және жарияланған жылдары

Кестеде Шекспирдің әйгілі пьесалары мен олардың жазылған жылдары көрсетілген. Бұл деректердің негізінде әр пьесаның саяси және әлеуметтік оқиғалардың ықпалымен пайда болғаны анық байқалады. Мысалы, «Генрих IV» және «Ричард III» пьесалары Елизавета дәуіріндегі Англияның саяси күресін ашып көрсетеді.

8. Шекспир тілі мен сөз қорының ықпалы

Шекспир ағылшын тілінің дамуына елеулі үлес қосты. Оның сөздігіне бірнеше мың жаңа сөздер енгізілген, олардың кейбіреулері бүгінгі күнге дейін қолданыста. Сондай-ақ, ол поэтикалық және драматургиялық тілдің алуан түрлілігі мен нәзіктігін шеберлікпен пайдаланып, сөз өнеріне жаңа тыныс қосқан.

9. Глобус театры және Шекспир

Глобус театры — Шекспирдің пьесалары алғаш рет қойылған тарихи сахна. Бұл театр 1599 жылы ашылып, ол Англиядағы ең маңызды мәдени орталықтардың біріне айналды. Театрда Шекспирдің шығармалары халыққа кеңінен таралып, оның даңқы тез арада өсті. Осында ол өз еңбектерін көрермендермен тікелей байланыста ұсынды.

10. Шекспирдің тарихи және трагедиялық пьесалары

Шекспирдің трагедиялары адам жанының күрделі сапарын, әділет пен тағдыр іздеуді бейнелейді. «Гамлет» пен «Макбет» пьесалары адам армандарымен күресін, сонымен қатар билік пен абыройдың азғырылуын суреттейді. «Отелло» жеке қатынастардағы қысым мен сенімсіздіктің зардаптарын ашады. Тарихи драмалары арқылы ол Англияның саяси өткелдерін ерекше жанрлық шешімдермен көрсетті.

11. Комедия жанры мен көркемдік ерекшелігі

Шекспирдің комедиялары — ол замандастары мен бүгінгі оқырмандар үшін де өзекті туындылар. «Жазғы түндегі түс» және «Саудагер Венециядан» шығармаларында гумор мен тапқырлық әлеуметтік тұрмыстың өзекті мәселелерін ашуға қызмет етеді. Диалогтардың табиғилығы мен кейіпкерлердің мінез-құлықтарының шебер сипатталуы арқылы пьесалар көркем тілдің ұлағатын танытады.

12. Шекспир шығармалары жанрларының үлесі

Шекспирдің шығармашылық әлемінде комедиялар басымдық танытқанымен, трагедиялар мен тарихи пьесалар да маңызды орын алады. Бұл жанрлық әртүрлілік оның аудиториясының кеңдігін және қоғамның әртүрлі пікірін түсініп, шығармалары арқылы жеткізе алу қабілетін көрсетеді. Жалпы алғанда, бұл оның жанрлық әмбебаптығын және көркемдік шеберлігін айғақтайды.

13. Сонеттері мен көркем тілі

Шекспирдің 154 сонеті махаббат, уақыт және табиғат сияқты терең және мәнерлі тақырыптарды қамтиды. Ол поэзиясында метафоралар мен символдарды шебер қолдана отырып, адам жанының нәзік қырларын аша білді. Оның тілінің ырғақты үйлесімі, аллитерация мен әуезділігі оқырманды ерекше әсерге бөлейді.

14. Шекспирдің пьеса жазу кезеңдері

Шекспир пьеса жазуда жүйелі және құрылымды әдісті ұстанған. Алдымен идеяны жоспарлап, кейіпкерлер мен сюжет құрылымын ойластырады. Одан кейін бірнеше нұсқада жазып, редакциялап, сахналық іске асыруға дайындалады. Осындай кезеңдер арқылы оның шығармалары толық әрі әсерлі көркем шығармаға айналды.

15. Шекспир кезеңіндегі Англия

Уильям Шекспир өмір сүрген кезең Англияның мәдени және экономикалық даму кезеңі болды. Елизавета І мен Яков І билік еткен заманда дәрігерлік пен өнер салалары қарқынды дамыды. Қалалар саны көбейіп, урбанизация мен сауда кеңінен таралды. Сонымен қатар, баспа ісінің дамуы ағылшын тілінің қоғамдық және мәдени өмірде негізгі орын алуына ықпал етті.

16. Шекспирдің әйгілі кейіпкерлері

Уильям Шекспир әлем әдебиетіндегі ең танымал әрі күрделі кейіпкерлердің авторы ретінде танымал. Оның шығармаларындағы кейіпкерлер психологизмге, адам табиғатының терең пластарына толы. Мысалы, «Гамлет» трагедиясының басты кейіпкері, ойшыл және даулы, әділдік пен кек қайтару жолындағы ішкі күресін бейнелейді. «Макбет» кейіпкері — билікке деген құмарлықтың адамды қалай өзгерте алатынын көрсететін күшті образ. Сондай-ақ, «Отелло» шығармасындағы басты кейіпкердің сезімдері мен сенімсіздігі адам жанының нәзіктігін ашады. Бұл кейіпкерлердің барлығы адам табиғатының көпқырлылығын және адамның ішкі жан дүниесінің күрделілігін көркем шығармаға әдемі әрі шынайы түрде жеткізеді.

17. Шекспир шығармаларының әлемдік ықпалы

Шекспир әдебиеті әлемнің көптеген мәдениетіне терең әсер етті. Біріншіден, оның пьесалары әлем тілдеріне аударылып, әр елдің театр сахнасында жиі қойылады. Екіншіден, Шекспирдің шығармаларындағы тақырыптар—махаббат, сатқындық, билік үшін күрес—қоғамның негізгі мәселелері ретінде қарастырылады. Үшіншіден, оның драмалық техникасы бүкіл XIX және XX ғасырдағы әдебиет өнеріне жаңа есік ашты. Сонымен қатар, Шекспирдің сөз өнері мен сөйлеу мәнері көбінесе филология және драматургия курстарында зерттеледі, бұл оның шығармаларының адамзат мәдениетінің ажырамас бөлігі екенін айқындайды.

18. Шекспирдің қазіргі мектептердегі орны

Қазіргі мектеп бағдарламаларында Шекспирдің пьесалары мен сонеттері оқушыларға әдебиетті жан-жақты түсінуіне мүмкіндік береді. 9-сынып оқулықтарында оның шығармалары әдеби талдау мен стилистикалық ерекшеліктерді үйренудің маңызды элементі ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, оның шығармалары арқылы оқушылар адамгершілік, адалдық және әділеттілік сияқты құндылықтарды меңгереді. Мұғалімдер Шекспирдің шығармаларын талдай отырып, эстетикалық талғамды жетілдіру мен сыни ойлауды дамытудың маңыздылығын ерекше атап өтеді.

19. Шекспир тұлғасының мұрасы

Шекспирдің шығармаларын театрларда 5 000-нан астам қойылымдар көрсетілген, бұл оның мәдениет пен өнер саласына қосқан орасан зор үлесін дәлелдейді. Бұл сандар оның шығармаларының қайталанбас көркемдік мәні мен заман талабына сай өзектілігін көрсетеді. Оның пьесалары әлем театр сахналарының алтын қоры болып саналады және әр кезеңде жаңа идеялар мен интерпретацияларға ашық. Шекспирдің мұрасы адамзаттың рухани және мәдени дамуына үлкен үлес қосқаны сөзсіз.

20. Шекспир мұрасының маңызы

Уильям Шекспир — әдебиет пен мәдениеттің дамуына негіз қалаушы тұлға. Оның шығармалары сөз өнерінің шыңы ғана емес, сонымен қатар қоғамдық және этикалық пәндер үшін құнды мәлімет көзі болып табылады. Бүгінгі күнде де оның шығармалары мектеп бағдарламаларында оқытылып, оқушылардың эстетикалық талғамы мен сыни ойлау қабілетін жетілдіреді. Шекспирдің мұрасы әлемдік мәдениеттің ажырамас бөлігі ретінде өзектілігін сақтай отырып, жаңа буын оқырманының рухани әлемін байыта береді.

Дереккөздер

Лоуренс, Р. Шекспир және оның заманы. – М., 1989.

Стюарт, Дж. История английского театра. – Лондон, 2002.

Костюкович, Л. Уильям Шекспир: биография и творчество. – СПб., 2015.

Бертон, Н. Английский Ренессанс и литература. – Нью-Йорк, 1998.

Shakespeare Birthplace Trust. Shakespeare’s Life and Legacy, 2020.

Борисова, Е. Н. Влияние У. Шекспира на мировую литературу. — М., 2015.

Петров, А. А. Театр Шекспира и современность. — СПб., 2018.

Иванова, Л. В. Шекспир в школьной программе: методика преподавания. — Казань, 2020.

Культурология и театральное искусство: сборник статей / под ред. М. С. Лукина. — М., 2019.