Текст выступления:

Синтаксис
1. Синтаксис: негізгі ұғымдар мен 9-сыныптағы маңызы

Синтаксис кез келген тілді терең түсінудің негізі болып табылады. Ол сөйлемді дұрыс және мәнді құрап, ойды толық жеткізуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, синтаксис тіл білімі мен оқуда аса маңызды орын алады.

2. Синтаксистің тарихы мен бүгінгі өмірдегі орны

Синтаксис термині грек тілінен аударғанда "ұйымдастыру, реттеу" деген мағынаны береді. Адамзат тарихында тілдің құрылымын зерттеу ежелгі замандардан басталған. Қазақ тіл біліміндегі синтаксис зерттеулері ХХ ғасырдан басталып, тілдің қазіргі нормаларын қалыптастыруда шешуші роль атқарады. Қазіргі заманда синтаксис тілдік коммуникация, бағдарламалау тілдері және жасанды интеллект саласында да маңызды фактор.

3. Синтаксис зерттейтін негізгі ұғымдар

Синтаксис бірінші кезекте сөйлемнің және сөз тіркестерінің құрамдас бөліктерін, яғни сөйлем мүшелерінің түрлері мен олардың арасындағы байланыстарды зерттейді. Бұл арқылы тілдің құрылымдық жүйесі және сөздердің сөйлемдегі қызметтері анықталады. Қазақ тілінің сөз тәртібі мен грамматикалық байланыстары жүйелі тексеріліп, сөйлем құрылымының заңдылықтары ашылады. Сонымен қатар, әдеби тілдегі сөйлемдерді талдау синтаксистің стильдік ерекшеліктерін меңгеруге, тіл байлығын дамытуға септігін тигізеді.

4. Сөйлем мен сөз тіркесінің арасындағы айырмашылық

Сөйлем – бұл толық ойды айқын, түпкілікті білдіретін тәуелсіз тілдік бірлік. Мысалы, «Ағасы келді» сөйлемі толық мағына береді. Ал сөз тіркесі – толық мағына бермейтін сөздердің бірге келуі, мысалы, «Кешкі самал» тіркесі сөйлемдегі толық ойды жеткізбейді. Сөйлемде сөздер өзара грамматикалық құрылым бойынша толық байланыста болады, яғни бастауыш пен баяндауыш сияқты негізгі мүшелер бірігіп тұрады. Ал сөз тіркестері тек сөздердің бір-бірімен мағыналық және синтаксистік байланысқа түсуі арқылы құрылады, бірақ олар сөйлем болып саналмайды.

5. Сөйлем мүшелерінің түрлері мен олардың қызметтері

Сөйлемнің негізгі мүшелері – бастауыш және баяндауыш. Бастауыш – сөйлемнің кім немесе не туралы екенін көрсетеді, мысалы, «Құс ұшып кетті» дегенде «құс» бастауыш болады. Баяндауыш – сөйлемдегі іс-әрекетті білдіреді, яғни «ұшып кетті» сөзі баяндауыш рөлін атқарады. Қосалқы мүшелердің бірі – толықтауыш, іс-әрекеттің кімге немесе неге бағытталғанын анықтайды, мысалы, «Мен кітап оқыдым» сөйлеміндегі «кітап». Сонымен қатар, анықтауыш пен пысықтауыш заттың немесе іс-әрекеттің сипатын, уақытын, орнын, тәсілін баяндайды: мысалы, «Үлкен үйде ерте тұрды».

6. Сөйлем мүшелері мен олардың сұрақтары

Бұл кестеде сөйлем мүшелері, олар қойылатын сұрақтар, мысалдары және сөйлемдегі атқаратын қызметтері көрсетілген. Мысалы, бастауыш «кім? не?» сұрақтарына жауап берсе, баяндауыш «не істеді? не болып жатыр?» сұрақтарына жауап береді. Толықтауыш «кімге? неге? кімді? нені?» деген сұрақтарға жауап береді. Анықтауыш заттың немесе іс-әрекеттің қасиетін, түстерін, мөлшерін сипаттайтын сұрақтармен анықталады. Пысықтауыш іс-әрекеттің орын, уақыт, тәсілін сипаттайтын сұрақтарға сәйкес келеді. Әр сөйлем мүшесі оның мағынасы арқылы сөйлем құрылымының тұтастығын және мәнділігін қамтамасыз етеді.

7. Сөйлемдердің түрлері: жай және құрмалас

Жай сөйлем бір ғана толық ойды білдіреді және әдетте бір грамматикалық негізден тұрады. Мысалы, «Мен мектепке барамын» деген сөйлемде тек бір бастауыш пен баяндауыш бар. Құрмалас сөйлем бірнеше жай сөйлемдердің құралуымен жасалады, мысалы, «Мен мектепке бардым және сабақ оқыдым». Мұндағы екі жай сөйлем «және» сөзі арқылы бірігіп, күрделі ойды дамытады.

8. Сөйлемдердің мағыналық ерекшеліктері

Хабарлы сөйлем ең көп тараған түрлердің бірі, ол фактіні немесе ақпаратты нақты жеткізеді: «Сабақ басталды». Сұраулы сөйлем кез келген ақпарат алу мақсатында қойылады және оның интонациясы өзгеше болады: «Сабақ басталды ма?». Бұйрықты сөйлем тыңдаушыны әрекетке шақырады, мысалы, «Жазуыңды баста!». Лепті сөйлем адамның ішкі сезімдерін, көңіл-күйін білдіреді, мысалы, «Тамаша!» деген сөздер эмоционалды көңіл-күйді көрсетеді.

9. Тіркесу түрлері: қиысу, меңгеру, матасу, қабысу

Қиысу – сөздердің жақ және шақ арқылы грамматикалық байланысын білдіреді, мысалы: «Оқушылар келді». Мұнда сөздер жақ пен шақ тұрғысынан үйлеседі. Меңгеруде меңгеруші сөз меңгерілетін сөздің септік жалғауымен жүреді, мысалы, «Мектепке барды», мұндағы «мектепке» сөзінің септік жалғауы назарда. Матасу – ілік және тәуелдік септіктер арқылы байланыс, мысалы, «Бауырдың досы». Қабыса – жалғаусыз қатар тұрған сөздердің байланысы, мысалы, «Кеше кешкісін» тіркесі.

10. Сөз тіркестері бойынша үлестік диаграмма

Қазақ тілінде сөз тіркесу түрлерінің ішінде қиысу ең кең таралғаны және тіркесулердің 35 пайызын құрайды. Бұл айтылған дерек ғылыми зерттеулер мен мектеп бағдарламасының нәтижесі болып табылады. Диаграмма тілдегі әр түрлі тіркесу түрлерінің таралу деңгейін көрсетеді, қиысу әрқашан басым болса, матасу мен меңгеру де маңызды орын алады.

11. Қиысу, меңгеру, матасу: құрылымдық ерекшеліктер

Қиысуда сөздердің арасындағы байланыс грамматикалық жақ пен шақ нормаларына сәйкес үйлеседі. Мысалы, «Ауылға келді» сөйлемінде сөздер бірінің жақты, екіншісінің шақты білдіруімен байланысқан. Меңгеруде меңгеруші сөз меңгерілетін сөздің септік формасын анықтайды, мысалы, «Суды ішті» сөйлеміндегі «су» сөзі септік жалғауымен байланысқан. Матасуда сөздер тәуелдік жалғаулары арқылы байланысады, мысалы, «Мектептің оқушысы» тіркесінде сөздер тәуелдік арқылы бірігеді.

12. Сөздердің байланысу үлгілері

Бұл кестеде қазақ тіліндегі негізгі сөз байланысу түрлері, мысалдары және грамматикалық құралдары көрсетілген. Қиысу, меңгеру, матасу және қабысу сияқты түрлер әр қайсысы сөйлемде өзіндік ерекшеліктерімен, грамматикалық белгілерімен айқындалады. Бұл зерттеу тілдің құрылымдық негізін түсінуге және оқу процесінде қолдануға негіз болады.

13. Сөйлем мүшелерінің өзара тіркесуі

Сөйлемнің негізі – бастауыш пен баяндауыш арасындағы грамматикалық байланыс. Олар жақ және сан жағынан үйлесуі тиіс, бұл сөйлемнің біртұтастығын қамтамасыз етеді. Толықтауыш пен анықтауыш сөйлемге қосымша ақпарат береді, ал пысықтауыш сөйлемге іс-әрекеттің орын, уақыт және тәсілін көрсететін мән қосады.

14. Құрмалас сөйлемнің түрлері: салалас, сабақтас, аралас

Салалас құрмалас сөйлем мағынасы тең және тәуелсіз бөліктерден құрылған, мысалы, «Күн ашық, балалар ойнады». Бұл жерде екі жай сөйлем тең дәрежеде байланысады. Сабақтас құрмалас сөйлемде бір сөлем екіншісіне бағынышты: «Егер күн ашық болса, балалар ойнайды». Мұнда шартты мағына бар. Аралас құрмалас сөйлем салалас пен сабақтас элементтерін бірдей қамтып, күрделі құрылымға ие болады.

15. Құрмалас сөйлем құрау процесі

Құрмалас сөйлемді құру кезеңдері бірнеше сатыдан тұрады. Алдымен, жеке жай сөйлемдер зерттеледі және олардың мағыналық байланысы анықталады. Кейін олар салалас немесе сабақтас тәсілдері арқылы біріктіріледі. Нәтижесінде аралас құрмалас сөйлемнің күрделі сипаты қалыптасады. Бұл процесс сөйлемнің мағыналық тұтастығын және логикалық байланысын қамтамасыз етеді.

16. Синтаксистік талдау үлгісі

Тіл білімінде синтаксис маңызды бөлім болып табылады, ол сөйлем құрылымдарының заңдылықтарын зерттейді. Синтаксистік талдау үлгілері сөйлемнің әрбір бөлігінің грамматикалық және семантикалық байланысын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс қазақ тілінің бай құрылымын түсінуге, сөйлемдегі әр түрлі мүшелердің өзара әрекеттесуін жүйелі түрде қарастыруға көмектеседі. Мысалы, бастауыш пен баяндауыш арасындағы қарым-қатынас сөйлемнің мағынасын анықтайды, ал толықтауыш пен анықтауыш сөйлемнің семантикалық дәлдігін арттырады. Осындай талдау арқылы оқушылар сөйлемнің құрылымын терең меңгеріп, сөйлеу мәдениетін қалыптастырады.

17. Синтаксистік құрылымдағы жиі кездесетін қателер

Тілдік сауатты жетілдіру барысында жиі кездесетін қателерді атап өту маңызды. Біріншіден, жақтың сәйкес келмеуі сөйлемнің мағынасының бұзылуына әкеледі. Мысалы, «Балалар келдім» деген сөйлемде бастауыш пен баяндауыш мазмұны үйлеспейді, себебі бастауыш көпше түрде болса, баяндауыш бірінші жақта айтылған. Екіншіден, сөздердің орын тәртібін дұрыс қолданбау ақпаратты толық және дұрыс қабылдауды қиындатады. "Олар барады мен" деген сөйлем құрылымдық бұзылу болып табылады, мұнда логикалық байланыс түсініксіз. Үшіншіден, артық сөйлем мүшелері сөйлемнің қысқалығын, анықтығын төмендетеді және тыңдаушының ақпаратты дұрыс түсінуіне кедергі жасайды. Бұл тілдік құндылық пен стилдің сапасына әсер етеді.

18. Мақал-мәтелдердегі ерекше синтаксистік құрылымдар

Қазақ мақал-мәтелдері өздерінің ерекше, үйлесімді синтаксистік құрылымымен ерекшеленеді. Олар қысқа әрі мағыналы, көбінесе теңеу, қайталама және қысқаша үйлескен сөйлемдерден тұрады. Мысалы, "Тіл тұздық, мінез асты тұз" мақалы синтаксистік құрылым арқылы ойды нақты әрі көркем жеткізеді. Осындай мақалдарда сөздердің орны мен үйлесімі арқылы халықтың тұрмыс-тіршілігі, дүниетанымы және моральдық құндылықтары бейнеленеді. Мақал-мәтелдердің синтаксистік ерекшелігін түсіну тілді оқып-үйренуде табиғи әрі меңгеруге жеңіл формаға айналады.

19. Синтаксис пен тілдік даму арасындағы байланыс

Синтаксис тілдік даму процесінде маңызды орын алады. Ол оқушыларға ойын жүйелі әрі тұжырымды жеткізуге, сауатты сөйлем құруға септігін тигізеді, бұл ауызша және жазбаша қарым-қатынастың негізін құрайды. Сонымен қатар, сөйлем құрылымдарын меңгеру шығармашылық жазу қабілетін дамытып, әдеби шығармаларды талдауды жеңілдетеді. Осы негізде тілдік дамудың жоғары деңгейіне жеткен оқушы пікір алмасу, ғылыми зерттеу мен мәдени байланысты нығайту үшін сөз қорын және сөйлем құру шеберлігін жетілдіреді. Осылайша, синтаксис тілдік дамудың және коммуникацияның айрықша құралдары құралы болып табылады.

20. Синтаксис: тіл шеберлігінің негізі

Синтаксис қазақ тілінің құрылымын терең түсінуді қамтамасыз етеді және оқушылардың логикалық ойлау мен байланыс дағдыларын жетілдіруге мүмкіндік береді. Бұл қабілеттер оқу үрдісінде және болашақ кәсіби қызметте табысқа жетудің маңызды кілті болып табылады. Тілдің дұрыс қолданылуы адамның ақыл-ой дамуын, мәдениетті сөйлесуін және ойларын нақты жеткізуін қамтамасыз ететін басты мәселе. Сондықтан, синтаксисті игеру қазақ тілінің байлығын толық сезінуге және елдің мәдени мұрасын сақтауға жол ашады.

Дереккөздер

Мұхамбетқали Қ.С. Қазақ тілінің синтаксисі. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2015.

Байтанаева Ж. Қазіргі қазақ тілінің синтаксисі: оқу құралы. – Алматы: Ұлағат, 2018.

Тіл және мәдениет: қазақ тілінің синтаксисі және құрылымы. – Нұр-Сұлтан, 2020.

Қазақ тілі оқулығы, 9-сынып бағдарламасы. – Алматы, 2022.

Абдрахманов, Т.К. Қазақ тілінің синтаксисі: Жүйелі зерттеу. Алматы, 2018.

Қуанышұлы, С.Б. Қазақ тілі грамматикасында сөйлем. Нұр-Сұлтан, 2020.

Әбдіқалықова, А.М. Мақал-мәтелдердің синтаксистік ерекшеліктері. Қазақ филологиясы журналы, 2019, №3.

Сағындықов, Ғ.М. Тіл дамуындағы синтаксистің рөлі. Білім және ғылым, 2021.