Текст выступления:

Далалық өркениеттің тарихи және мәдени ескерткіштері
1. Далалық өркениет: тарихи және мәдени ескерткіштеріне жалпы шолу

Ұлы Дала – көшпелі өркениеттің алтын бесігі ретінде тарих сахнасында ерекше орын алды. Мұнда көне замандардан бастап көшпелі тайпалар мен этностар дамыған, олардың мәдени мұрасы бүгінгі күнге жетті. Бұл өркениет көшпелі қоғамдардың әлеуметтік құрылымы мен тарихи даму кезеңдерін, сонымен қатар кең-байтақ даладағы таңқаларлық ескерткіштерді зерттеуге мүмкіндік береді.

2. Дала өркениетінің қалыптасуы мен тарихи шеңбері

Еуразия далаларының табиғи жағдайлары мен климаттық ерекшеліктері көшпелілердің мал шаруашылығын дамытуына ықпал етті. Ерте темір дәуірінен бастап ортағасырлық кезеңге дейінгі тарихи процестер дала өркениетінің іргетасын қалады. Осы уақыт аралығында тайпалық бірлестіктер мен мемлекеттер құрылып, олар көшпелі өмір салтын тиімді ұйымдастырды. Ғалымдар атап өткендей, даладағы көшпелі өркениеттің қалыптасуы орталық Азия мен Сібірдің арасындағы кең аумақта жазықтық пен шөлейттің маңызды рөлін көрсетті.

3. Көшпелі қоғамның әлеуметтік құрылымы

Көшпелі қоғамдардың әлеуметтік құрылымы тайпалық, рулық және отбасылық негізде бір-бірімен тығыз байланысты болды. Әрбір ру басшылары мен батырлары көшпелілердің саяси және экономикалық өмірін басқарды. Сонымен қатар, тұрмыс пен мәдениеттің ерекшелігі – көшпелі көштің ұйымдастырылу әдісі, мал шаруашылығын жүргізу тәсілдері мен рухани салт-дәстүрлерінде анықталды. Осындай құрылым көшпелі халықтардың тұтастығын сақтап, олардың қиын кезеңдерден өтуіне көмектесті.

4. Далалық өркениеттің тарихи дамасы

Дала өркениетінің дамуы мынадай тарихи кезеңдермен ерекшеленеді: Ерте темір дәуірінде алғашқы мал шаруашылығын қолға алу; б.з.б. I мыңжылдықта көшпелі тайпалардың қалыптасуы және территориялық бірлестіктердің пайда болуы; орта ғасырларда Кең даладағы Ұлы Жібек жолының маңыздылығы артты, мәдени алмасу қарқыны күшейді; қазіргі заманға дейін үрдістер мен дәстүрлердің жалғастығы сақталды. Бұл тарихи даму кезеңдері дала өркениетінің саяси және мәдени ерекшеліктерін ашып көрсетеді.

5. Далалық өркениеттердің хронологиясы мен ерекшеліктері

Археологиялық деректер мен тарихи зерттеулер негізінде далалық өркениеттердің негізгі кезеңдері мен сипаттамалары жүйеленді. Кестеде әрбір өркениеттің ерекшеліктері — саяси құрылымдары, мәдени дәстүрлері, аумақтық ауқымы көрсетілген. Мысалы, Энелеу мәдениетінің кезеңінде металл өңдеу өнері дамыса, Алтын Орда дәуірінде саяси бірлік орнап, Ұлы жолдар бойындағы сауда қарқынды жүргізілген. Осылайша, әр бір өркениет өз аймағында ерекше әлеуметтік, мәдени және саяси ерекшеліктерімен дараланды, бұл олардың тарихын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

6. Берел қорғандары мен археологиялық жаңалықтар

Алтайдағы Берел қорғандары — көшпелі қоғамның бай және күрделі өмірінің куәсі. Қазба жұмыстары кезінде табылған алтын әшекейлер мен қару-жарақтар көшпелі тайпалардың қарым-қатынасы мен сән-салтанаты туралы көп мағлұмат береді. Бұл қорғандар XII ғасырда орнатылған және оларда жоғары техникалық шеберлікпен жасалған зергерлік бұйымдар, сондай-ақ әдет-ғұрыптар мен дүниетанымдардың көріністері сақталған. Берел жаңалықтары Дала өркениетінің байырғы мәдениеті туралы зерттеулерге жаңа тың көзқарастар енгізді.

7. Есік қорғаны: «Алтын адам» таңғажайыбы

Есік қорғаны – XX ғасырдағы ең әйгілі археологиялық ашылулардың бірі. 1969 жылы археолог Гафар Құсайынов табылған «Алтын адам» — ортағасырлық дала мәдениетінің алтын дәуірінің символы. Қорғаннан шыққан алтын самұрық мүсіні, сәндік және қару-жарақ бұйымдары көшпелілердің шығармашылық және қолөнерін айқын көрсетеді. Бұл ерте қазақ халқының саяси және рухани өмірінің терең тамырларын ашады. Сонымен қатар, Есік қорғаны көшпелі өркениеттердің күрделі әлеуметтік құрылымын айғақтайды.

8. Тамғалы тас жартас суреттерінің маңызы

Тамғалы тас – қазақ жеріндегі ежелгі жартастар бетіндегі суреттердің ең атақтысы. Бұл жартастарда аңшылардың, аңдардың, күн мен жұлдыздардың бейнелері бейнеленген. Олар көне көшпелілердің дүниетанымы, діни сенімдері мен өнерінің көрінісі ретінде маңызға ие. Тамғалы тас суреттері дала өркениетінің рухани мәдениетін зерттеуде археологтар мен этнографтарға зор көмек көрсетеді. Бұл тарихи өнер туындылары көшпелі халықтардың тұрмыс-салт дәстүрлерін тереңірек түсінуге жол ашады.

9. Қараманды-бұлақ некрополі және қыпшақ мәдениеті

Қараманды-бұлақ некрополі – қыпшақтардың көшпелі өркениетінің маңызды археологиялық кешені. Бұл жерде табылған көптеген алтын және күміс бұйымдар, қару-жарақтар және күнделікті тұрмыс заттары осы тайпалардың мәдени және қауіпсіздік саласындағы ерекшеліктерін көрсетеді. Қыпшақ кезеңіндегі некропольдің зерттелуі олардың қоғамындағы әлеуметтік стратификация мен ритуалдардың мәні туралы түсінік береді. Сонымен бірге, бұл мәдениет дала өркениетінің орта ғасырлардағы маңызды бөлігін көзге ұсынады.

10. Түркі балбалдары мен қою дәстүрі

Түркілердің көне дәстүрлері мен салт-санасының бірі – балбал erecting, яғни балбал тастарын тұрғызу. Бұл тастар көшпелі халықтардың жауынгерлік ерліктерін, ата-бабаларын еске алу мен құрметтеу символы саналады. Қою дәстүрі – адамның рухы мен есімін мәңгілік етуге бағытталған ерекше мәдени феномен. Түркі балбалдары тасқа қашалған өрнектер мен жазулар арқылы сол заманның оқиғалары мен адамның өмір сүрген ортасын бейнелейді. Балбалдар дала өркениетінің рухани және әлеуметтік құрылымын айқын көрсетеді.

11. Орхон-Енисей жазба ескерткіштері

Орхон-Енисей жазба ескерткіштері – түркі халықтарының ежелгі тарихын зерттеуде аса құнды деректер. VIII ғасырда Орхон өзені бойында табылған жазбалар көне түркілердің саяси құрылымы, әдет-ғұрыптары мен тілінің даму деңгейі туралы мәлімет береді. Бұл тасқа қашалған жазулар түркілердің тарихын, мифологиясын және әлеуметтік өмірін ашады. Енисей жазулары да сол дәуірдегі көшпелілердің мәдени байланыстары мен жазба дәстүрінің қалыптасуын көрсетеді. Осы жазба ескерткіштері көшпелі өркениеттердің әдеби және тарихи мұрасының ажырамас бөлігі.

12. Жанкент қаласының тарихи даму кезеңдері

Жанкент қаласының тарихи дамасы алты ғасырға жуық аралықты қамтиды. Орта ғасырларда Жанкент – Ұлы Жібек жолының маңызды сауда орталығы болды. Қаланың құрылуы XII ғасырға тиесілі, оның кейінгі кезеңдерінде экономикалық және мәдени маңызы артты. XIV ғасырда Жанкент халықаралық сауда байланыстары мен халықтардың өзара ықпалының көрсеткіші ретінде дамыды. Бұл қала далалық өркениет пен қалалық мәдениеттің өзара байланысын айқын дәлелдейді.

13. Сарайшық: Ұлы Жібек жолының маңызды торабы

Сарайшық – Орта ғасырдағы үлкен қалалардың бірі, Ұлы Жібек жолының маңызды сауда және мәдени торабында орналасқан. Бұл қалада ауыл шаруашылығы, қолөнер және сауда дамыған. Сарайшық – көшпелі және отырықшы өмір салтының араласатын орындарының бірі болды, ол түрлі халықтар мен мәдениеттердің өзара қарым-қатынас орталығы саналды. Қалада көптеген мұнаралар, мешіттер мен базарлар салынған, бұл оның саудадағы және діни қызметтегі маңызын көрсетеді.

14. Ұлы даланың мәдени ошақтарының географиясы

Ұлы даланың археологиялық ескерткіштері түрлі аймақтарда кеңінен таралған, бұл олардың тарихи және мәдени сабақтастығын көрсетеді. Картада мұражайлар мен алтын қазыналардың орналасуы региондар арасындағы мәдени байланыстар мен өзара ықпалды анықтап береді. Археологиялық зерттеулер 2023 жылы Қазақстан Республикасының археология институты тарапынан жүргізілді. Бұл мәліметтер Ұлы дала аймағындағы өркениеттердің кең географиясы мен олардың даму динамикасын айқындатады.

15. Ұлы даланың зергерлік және қолданбалы өнері

Ұлы даланың зергерлік өнері көшпелі өркениеттердің рухани және әлеуметтік тұрмысын бейнелейді. Алтын, күміс және мыс өңдеу дәстүрлері ерекше шеберлікпен ерекшеленеді. Қолданбалы өнердің көптеген үлгілері — әшекейлер, қару-жарақ элементтері және тұрмыстық заттар көшпелілердің күнделікті өмірін көрсетеді. Бұл өнер туындылары дала мәдениеті мен оның қатысушыларының шығармашылық қабілетін асқақтатады. Сондай-ақ, олар дала халықтарының экономикалық және мәдени байланыстары туралы құнды ақпарат береді.

16. Көшпелілердің тұрмыстық және архитектуралық ескерткіштері

Көшпелі қоғамның тұрмысы мен архитектурасы қазіргі кезеңге дейін соңғы үнемі жетілдірілген мәдени ескерткіштер ретінде жеткен. Мысалы, киіз үй – қазақ даласының кең тараған тұрғын үйі, оның ерекше ұқыпты құрылымы мен жылу сақтағыш қасиеті көшпелілердің климаттық қиындықтарға бейімделуінің символы болып табылады. Киіз үйдің үйірмеуі, ғасырлар бойы өзгермей сақталған дәстүрі, көшпелілердің өмір сүру салтының терең философиялық мәнін ашады. Сонымен қатар, дала тұрғындарының тұрмысынан табылған қолдан жасалған әр түрлі құрал-саймандар, тұрмысқа қажетті тұрмыстық заттар олардың шеберлігін, табиғатпен күресін және шығармашылық қабілеттерін көрсетеді. Осылайша, көне дәуірден келе жатқан материалдық мәдениет элементтері арқылы, біз көшпелілер мәдениетінің үйлесімділігі мен тұрақтылығын танып, олардың рухани әлемін толық түсінуге мүмкіндік аламыз.

17. Далалық өркениеттегі рухани-діни құндылықтар

Далалық өркениеттің рухани және діни негіздерін терең түсіну үшін, оның бірнеше маңызды аспектілеріне назар аудару қажет. Біріншіден, тәңірлік сенім жүйесі табиғатқа деген ерекше бағынышты көрсетті: аспан, жер және су культтері көшпелілердің әлемдік түсінігін қалыптастырды. Бұл культтердің барлығы табиғат күштерінің адам өміріндегі ажырамас рөлін айқындайды. Екіншіден, жанға сену және тотемизм элементтері көне көшпелі қоғамдардың әлеуметтік құрылысына енген. Олар аруақтарға құрметтеудің түрлі салт-дәстүрлерін туындатып, отбасы мен руаралық байланысты нығайтты. Соңында, бұл рухани бағдарламалар тұрмыстық өмірге, өнерге және салт-дәстүрлердің ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отыруына әсер етіп, далалық мекеннің рухани байлығын сақтап қалды. Осылығымен көшпелілердің текті өркениеті өз рухани мұрасын ғасырлар бойы ұстанғаны көрініп отыр.

18. Далалық өркениеттің әлемдік өркениетке әсері

Далалық өркениет басқа әлемдік мәдениеттермен байланысты дамып, жаһандық өркениетке айтарлықтай ықпал етті. Біріншіден, көшпелілердің мәдениеті арқылы сауда жолдары мен мәдени алмасу жүйелері қалыптасып, Еуразияның кең аймағында ақпарат пен тұтынушылық тауарлар таралды. Екіншіден, дала мәдениетінің рухани-этникалық қағидалары, оның ішінде тотемизм және аруаққа табыну, басқа халықтардың діни тәжірибелерін байытып, олардың дәстүрлерін байыта түсті. Үшіншіден, көшпелі өмір салтының икемді әрі бейімделгіш мінезі технологиялық жаңалықтар мен әскери стратегиялардың дамуына жол ашты, бұл Еуропа мен Азияның бірқатар аймақтарында қоғамдық құрылымдардың өзгеруіне ықпал етті. Осылайша, далалық өркениет әлемдік тарихи үрдістерде өзінің маңызды орынға ие болды.

19. Археологиялық жаңалықтар мен олардың ғылыми маңызы

Көптеген археологиялық табыстар далалық өркениетті тереңірек зерттеуге мүмкіндік берді. Мысалы, XX ғасырдың соңында Қазақстанның оңтүстік жерлерінен табылған көне ескерткіштер көшпелі тұрғындардың тұрмысын көрсететін маңызды дереккөз болды. Сонымен бірге, осы жаңалықтар көшпелі қоғамның шаруашылығы, метал өңдеу өнері мен тұрмыстық құрылғылары жөнінде жаңа мағлұматтар берді. Қарсы салмақта, кейбір табылған жазулар мен белгісіз символдар көшпелілердің рухани дүниетанымына қатысты ғылыми болжамдарды дамытты. Бұл зерттеулер дала өркениетінің тарихын жаңаша қарастыруға, оның өзге өркениеттермен байланысын түсінуге мүмкіндік әкелді. Осы археологиялық жаңалықтардың арқасында тарихшылар мен этнографтар көшпелі өмір салтының күрделілігі мен байлығын жақсырақ бағалай бастады.

20. Далалық өркениеттің мұрасы — ұлттық рухтың бастауы

Далалық өркениет — Қазақстанның көне тарихы мен мәдениетінің негізі, ұлттық сана мен рухтың қайнар көзі болып табылады. Оның тарихы бүгінгі тәуелсіз мемлекетіміздің қалыптасуында маңызды рөл атқарып, еліміздің мәдени мұраларын сақтау мен жаңғырту жұмыстарына ерекше маңыз береді. Бұл бай мұра жастарға рухани даму мен ұлттық құндылықтарға деген құрметті қалыптастыруда күшті ресурс болып табылады. Сонымен қатар, дала өркениеті арқылы өткеніміз бен болашағымыз арасындағы маңызды байланыс орнап, ұлттық бірегейліктің дамуына серпін береді. Осылайша, тарихи және мәдени мұра ретінде дала өркениеті Қазақстанның рухани болмысын байыта түсетін басты факторлардың бірі.

Дереккөздер

Борисова Л.П. История древних кочевников Евразии. — Алматы, 2018.

Култеков А.Е. Археология Казахстана: от древности до Средневековья. — Нур-Султан, 2021.

Сафиуллина Р.М. Кочевая цивилизация Евразийских степей. — Москва, 2019.

Аманжолов Т.История Казахстана: Учебное пособие. — Алматы, 2020.

Қазыбаев Ә., Нұрғазина А. Орхон-Енисей ескерткіштері: тіл мен тарих. — Алматы, 2022.

Ерғалиев Е.Х., "Қазақстанның көшпелі өркениеті", Алматы, 2010.

Тұрсынбеков А.К., "Қазақ халқының рухани мәдениеті", Астана, 2015.

Баймұхамедова Б.С., "Археология және далалық мәдениет", Шымкент, 2018.

Жұмабаев Т.М., "Тәңіршілдік сенім жүйесі тарихы", Алматы, 2021.

Сұлтанов Қ.Н., "Дала өркениеті және оның әлемдік мәдениетке ықпалы", Нұр-Сұлтан, 2019.