Текст выступления:

Ұлттық мемлекеттілікті жаңғыртудың ерекшеліктері
1. Ұлттық мемлекеттілікті жаңғыртудың ерекшеліктері: негізгі тақырыптар

Ұлттық мемлекеттіліктің тарихы мен қазіргі заманғы маңызын терең түсіну – әрбір азамат үшін маңызды. Бұл баяндамамызда мемлекеттіліктің қалыптасу кезеңдері мен оның заманауи рөліне шолу жасалады, тарихи сабақтар мен заманауи жағдайлар талданады.

2. Ұлттық мемлекеттіліктің тарихи-әлеуметтік негізі

Қазақ мемлекеттілігінің негізі Көне Түркі қағанаты мен Қазақ хандығы дәуіріне тереңдейді. Керей мен Жәнібек хандардың, сондай-ақ Абылай ханның тарихи рөлі айрықша. Бұл кезеңдер этникалық бірлікті нығайтып, ұлттық мәдениет пен дәстүрлердің мызғымас негізін қалыптастырды, қазіргі тәуелсіз мемлекеттің іргетасына әкелді.

3. Мемлекеттіліктің ұғымы мен белгілері

Мемлекет – тұрақты халық және егемен билікке ие саяси ұйым ретінде қарастырылады. Мемлекеттің негізгі сипаттамаларының бірі – егемендік, яғни сыртқы және ішкі биліктің тәуелсіздігі. Сонымен қатар, заң үстемдігі және әкімшілік аумақтық тұтастық – мемлекеттіліктің маңызды негіздері. Қазақ ұлттық мемлекеттілігі бүгінде ғасырлар бойғы мәдени дәстүрлер мен тарихи құндылықтардың сабақтастығын көрсетеді.

4. Қазақ хандығы: ұлттық мемлекеттіліктің бастауы

Қазақ хандығы ұлт тарихында мемлекеттіліктің тұңғыш негізі ретінде белгіленеді. 1465 жылы құрылған хандықтың құрылуы ұлттық бірліктің символы болды. Абылай хан дәуіріндегі мемлекетті нығайту әрекеттері қазақ халқының дербестігі үшін маңызды болды. Бұл кезеңде саяси және мәдени тәуелсіздіктің бастауы қалыптасты.

5. Қазақ мемлекеттілігінің отаршылдық кезеңі

XVIII ғасырдың аяғы мен ХІХ ғасырдың басында қазақ жерлері Ресей империясының мемлекеттік билігіне енді. 1820–1830 жылдары империялық саясат қазақ жерлерінің автономиясын шектеді. Бұл отаршылдық кезең қазақ мемлекеттілігінің ұйытқысы ретінде тарихи сынақтар мен халықтың ұлттық сана-сезімінің дамуына әсер етті.

6. Кеңестік дәуірдегі мемлекеттілік

Кеңес Одағы құрамында Қазақ КСР құрылып, жаңа мемлекеттік институттар қалыптасты. Бұл кезеңде экономикалық және білім беру жүйесі реформаланғанымен, ұлттық ерекшеліктер кейде шектеулі дамыды. Дегенмен, кеңестік саясат қазақ тілін, мәдениетін қорғау бағытында әртүрлі қадамдар жасады, ұлттық сана қалыптасты.

7. Тәуелсіздік жылдарындағы жаңғыру кезеңдері

1991 жылы Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін, жаңа мемлекеттік рәміздер қабылданып, ұлттық бірегейлік күшейтілді. Қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде дамытылып, қолдану аясы кеңейді. Сонымен қатар, ұлттық мәдениет пен дәстүрлер қайта түлеп, қоғамда үлкен ықпалға ие болды. Бұл кезеңде азаматтық келісім мен отансүйгіштік құндылықтары мемлекеттік саясаттың басты бағыттарына айналды.

8. Мемлекеттіліктің даму көрсеткіштері (1950-2020)

1950, 1991 және 2020 жылдардағы халық санының өсуі мен ұлттық рәміздерді тану деңгейі туралы деректер көрсетеді, ол кезеңдердегі ұлттық сана мен мемлекеттік дамудың қарқынды өсуін сипаттайды. Қосымша ақпаратқа сәйкес, 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері халық саны едәуір артқанын және ұлттық мәдениеттің кеңінен насихатталғанын байқауға болады.

9. Заманауи ұлттық мемлекеттілік трендтері

Қазақстанда бүгінгі күні қазақ тілінің қолданылуы тұрақты түрде кеңейіп келеді, бұл этникалық бірегейлікті арттыруды қолдайды. Әлеуметтік деңгейде тарихи сана мен ұлттық мұраға қызығушылық артып, жастар белсенді түрде ұлттық құндылықтарды меңгеруде. Жаһандану әсерімен еліміздің интеграциялық процестерге қатысуы ұлттық мемлекеттілікке жаңа мазмұн мен мағына қосуда.

10. «Рухани жаңғыру» бағдарламасы және ұлттық бағдар

Рухани жаңғыру бағдарламасы – Қазақстанның ұлттық құндылықтарын, мәдениеті мен білімін модернизациялауға бағытталған бастама. Бұл бағдарлама жастар арасында патриоттық сананы нығайтып, елдің тарихи мұрасын сақтау мен дамытуға үлкен үлес қосуда. Оның арқасында қоғамда ұлттық рух пен мәдени жаңғыру үрдістері жанданып келеді.

11. Ұлттық құндылықтар мен мемлекетті нығайту үрдістері

Ұлттық құндылықтарға негізделген мемлекетті нығайту үдерісі мемлекеттік тілдің дамуы, тарихи сананы қалыптастыру, құқықтық жүйенің жетілдірілуі мен азаматтық қоғамды дамыту арқылы жүзеге асырылуда. Бұл үрдістер Қазақстандағы ұлттық тұтастық пен әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етеді.

12. Мемлекеттік тіл саясаты және қолдану динамикасы

Қазақ тілінде білім алушылар мен мемлекеттік құжаттардың саны жыл сайын артуда, бұл тілдің мәртебесін нығайтуға айқын дәлел. Статистика білім беру деңгейіндегі мемлекеттік тілдің өзектілігі мен жастар арасында оның кеңінен үйреніліп жатқанын көрсетеді.

13. Мемлекеттік рәміздер ұлттық санада

Ту, Елтаңба және Әнұран Қазақстанның егемендігі мен бірегейлігінің символы ретінде халық санасында терең орныққан. Осындай мемлекеттік рәміздер елдің тарихи және мәдени құндылықтарының сыртқа шығарылуына қызмет етеді. 2020 жылы жастар арасында рәміздерге деген құрмет 95%-ға жетіп, бұл ұлттық патриотизмнің артуынан хабар береді.

14. Заңнама және ұлттық мүдде бағытындағы реформалар

Конституцияға енгізілген өзгерістер ұлттық құндылықтарды қорғауға және этномәдени автономияны қамтамасыз етуге бағытталған заңнамалық негіздерді күшейтуді көздейді. Сонымен қатар, білім беру саласында мемлекеттік тілдің дамуына басымдық беріліп, этникалық топтар арасында татулық пен өзара түсіністікті нығайтуға жағдай жасалды. Мемлекеттік қызметте ашықтық пен жауапкершілікті арттыру азаматтық қоғам институттарының күшеюіне ықпал етті.

15. Экономикалық тәуелсіздіктің мемлекеттілікті нығайтудағы рөлі

1993 жылы енгізілген ұлттық валютаның – теңгенің – арқасында экономикалық дербестік мемлекеттік басқару негізіне айналды. Стратегиялық ресурстарды тиімді пайдалану экономиканың тұрақтылығы мен тәуелсіздігін қамтамасыз етті. Мемлекеттік бюджетті басқаруда тәуелсіздік қағидалары сақталып, бұл мемлекеттілікті нығайтуға септігін тигізді. Индустриалды-инновациялық даму саясаты ұлттық экономиканы әртараптандырып, ұзақ мерзімді даму бағытын айқындады.

16. Қазақстандағы ұлттық азшылықтардың құрылымы және құқықтық мәртебесі

Қазақстан – этносаралық келісімнің ерекше үлгісі саналатын көпэтносты мемлекет. Ұлттық азшылықтардың әлеуметтік-мәдени өмірін зерттегенде, олардың үлестері мен мәдени автономия ұйымдарының саны маңызды индикатор ретінде қолданылады. ҚР Ұлттық статистика бюросының 2023 жылғы деректеріне сүйенсек, елімізде түрлі этностардың бір-бірімен үйлесімді өмір сүруі ұлттық мемлекеттілік моделін нығайтуда шешуші рөл атқарады. Бұл, ең алдымен, құқықтық кепілдіктер мен мәдени ерекшеліктерге деген құрметтің жемісі.

Мәдени автономия институттары отбасылық, қоғамдық және мәдени салаларда ұлттық өзін-өзі тануды сақтауға және дамытуға мүмкіндік береді. Бұл мемлекет ішіндегі ынтымақтастықты, тұрақтылықты арттырып, әрбір этностың ұлттық құндылықтары мен салт-дәстүрлерін сақтауға жағдай жасайды. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ұлтаралық келісім мемлекеттің тұрақты дамуының негізі болып табылады, ал Қазақстан бұл принципті айқын талдаумен және тәжірибемен бекітуде.

17. Жастардың ұлттық мемлекетті жаңғыртудағы рөлі

Жастар – еліміздің болашағының кепілі әрі ұлттық мемлекеттің жаңғыруында қозғаушы күш. Заманауи Қазақстанның қоғамдық-мәдени өміріндегі жастардың рөлі күрделеніп, кеңеюде. Олар білім мен технологияның бел ортасында болып, ұлттық құндылықтар мен инновацияларды біріктіруде маңызды орын алады.

Жастар ұлттық сана мен мәдени бірлікке ықпал ететін фактілерді қабылдап, оны әрі қарай дамытуға талпынады. Олар патриотизмнің жаңа мағынасын қалыптастырып, көпұлтты қоғамдағы тұрақтылық пен бірлікке жеке үлес қосуда. Бұл – ұлттық мемлекетті жаңғырту мен одан әрі жетілдіру процесінің басты драйвері.

Қоғамдық форумдар, жастар ұйымдары мен мәдени жобалар жастардың белсенділігін арттырып, олардың санасына ұлттық тарих пен дәстүрдің маңыздылығын терең сіңіруде.

18. «Рухани жаңғыру» құндылықтарын қабылдау зерттеулері

2022 жылы Қазақстан Республикасының Әлеуметтік зерттеулер орталығы өткізген сауалнамаға сәйкес, жас буынның 83%-ы «Рухани жаңғыру» бағдарламасын қолдап отыр. Бұл көрсеткіш жастардың ұлттық сананы жаңғырту мен рухани құндылықтарға деген қызығушылығының жоғары екенін көрсетті.

Бағдарламаның мақсаты – ұлттық мәдениеттің негіздерін бекітіп, әлемдік өркениетпен үйлесімділікті қамтамасыз ету арқылы қоғамның тарихи санасын жаңғырту. Жастардың осындай оң көзқарасы болашақта елдің рухани тұтастығын нығайтып, ұлттық бірегейлікті сақтауға септігін тигізетіні даусыз.

Аталмыш деректер «Рухани жаңғыру» бастамасының қоғамдық маңызды екенін, әсіресе қоғамдық-саяси және мәдени салалардағы өзгерістердің жастар арасында кеңінен қабылданып жатқанын дәлелдейді.

19. Дамыған ұлттық мемлекеттіліктің болашағы

Ұлттық мемлекеттілік – тарихи даму кезеңдерін кезектесіп өтіп, өзіндік ерекшеліктерімен қалыптасатын күрделі құбылыс. Қазақстанның дамыған мемлекеттілік жолындағы кезеңдері:

• 1991 жыл – тәуелсіздік жарияланып, жаңа ұлттық мемлекет құрылуы басталды. Бұл кезең аясында конституциялық заңнамалар қабылданып, мемлекеттілік негіздері қаланды.

• 2000 жыл – өзара этносаралық келісім және қоғамдық бірлік тұжырымдамалары дамыған кезең. Мәдени автономиялар кеңейіп, ұлттық саясаттың жаңа негіздері енгізілді.

• 2015 жыл – «Рухани жаңғыру» бағдарламасы іске қосылып, қоғамды жаңғырту мен ұлттық сананы тереңдету бағытында стратегиялық қадамдар жасалды.

• 2023 және одан кейінгі жылдар – инновациялар мен тарихи сабақтастықты үйлестіре отырып, ұлттық мемлекеттіліктің әлеуметтік, экономикалық және рухани дамуын тереңдету.

Мұндай кезеңдер ұлттық болмыс пен мемлекеттің тұрақтылығын сақтап, оның әлемдік аренадағы беделін күшейтеді.

20. Ұлттық мемлекеттілікті жаңғырту: тарих пен болашақ сабақтастығы

Ұлттық мемлекеттілікті жаңғырту – бұл өткеннің тарихи сабақтарын қазіргі заман талабымен үндестіруді көздейтін күрделі процесс. Ол тарихи тұтастық пен инновацияны үйлестіріп, елдің рухани тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Сол арқылы бірегейлігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыра отырып, Қазақстанды болашақта сенімді әрі заманауи мемлекет ретінде қалыптастырады. Бұл бағытта жастардың активтілігі мен ұлттық құндылықтарға берілген мән ерекше маңызды.

Дереккөздер

Қазақ мемлекеттілігінің тарихы: монография / Қ.И.Жақсылықов. – Алматы: Қазақ университеті, 2018.

Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздік саясаты: аналитикалық шолу / ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті. – Нұр-Сұлтан, 2020.

Қазақстан Республикасының Конституциясы және соңғы заңнамалық реформалар / ҚР Парламентінің баспасөз қызметі. – 2022.

Рухани жаңғыру: ұлттық жаңғырудың негіздері / Е.Айтпаева. – Алматы: Этносаясат орталығы, 2019.

Қазақстанның тіл саясаты және қоғамдық даму тенденциялары / Білім және ғылым министрлігі, 2023.

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросы. (2023). «Ұлттық азшылықтар статистикасы».

Қазақстан Республикасының Әлеуметтік зерттеулер орталығы. (2022). «Рухани жаңғыру» бағдарламасын қабылдау зерттеулері.

Сүлейменов, А. (2019). Қазақстандағы ұлтаралық келісім және мемлекеттік саясат. Алматы: Ғылым.

Мұхамеджанова, Г. (2021). Жастар және ұлттық сана: Қазақстан мысалында. Нұр-Сұлтан: Білім.