Текст выступления:

Қазақтардың дәстүрлі құқықтық жүйесі
1. Қазақтардың дәстүрлі құқықтық жүйесіне кешенді шолу және негізгі тақырыптар

Қазақтардың дәстүрлі құқықтық жүйесі – қоғамның тарихи, мәдени және әлеуметтік негіздерін айқындайтын күрделі құрылым. Бұл жүйенің құрылымы қазақ қоғамының тұрақтылығын қамтамасыз еткен, құқықтық көздер мен нормалардың үйлесімділігін көрсеткен. Қазақ құқық жүйесі – тек заңдардың жиынтығы емес, сонымен қатар, қоғамдағы әлеуметтік-құқықтық қатынастарды реттейтін институттардың жиынтығы. Бұл жүйенің рөлі қоғамның негізін қалыптастыруда өте маңызды болды және қазіргі кезеңде де ұлттық құқықтық сана мен мәдениетті терең түсінуге мүмкіндік береді.

2. Тарихи фон мен қазақ қоғамының құрылымы

Қазақстанның көшпелі халқында ру-тайпалық құрылым құқықтық негіз қызметін атқарған. XVI-XIX ғасырларда қазақ қоғамы әскери-ұжымдық сипатқа ие болғандықтан, мал шаруашылығы мен ауызша заңдар негізгі тәртіп сақтаушылар болды. Ұлттық құқық жүйесінің орталық элементі ретінде жауынгерлік сана мен әскери тәртіп басты рөл ойнады. Бұл дәуірде заманауи құқықтық жүйенің формалды нормалары болмағанымен, ауызша дәстүрлер мен билердің шешімдері қоғамдық саяси өмірдің маңызды бөлігіне айналды.

3. Әдет-ғұрып құқығының негіздері

Қазақтардың дәстүрлі құқықтық жүйесінің негізін әдет-ғұрып құқығы құрайды. Бұл құқық түрі ауызша қалыптасып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізілген нормалар мен салт-дәстүрлерден тұрады. Әдет-ғұрып құқықтары қоғамдағы мінез-құлық ережелерін, жауапкершілікті, әлеуметтік мәртебені анықтауда маңызды рөл атқарды. Мысалы, отбасылық, мұрагерлік және руаралық қатынастарда әдеттер шешуші құқықтық негіз болды. Бұл құқық жүйесі әділдікті сақтауға және қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған.

4. Билер институтының құрылымы және маңызы

Билер – қазақ дәстүрлі қоғамындағы ең беделді және әділетті тұлғалар. Олар қоғамдық тәртіп пен әділдікті сақтауды қолға алып, рулар мен тайпалардың заңдарын қорғады. Әр ру-тайпада ең құрметті және танымал адам би қызметіне тағайындалып, оның шешімдері қайталанбады және жоғары құқықтық күшке ие болды. Белгілі билер қатарында Төле би, Қазыбек би және Әйтеке би сияқты тұлғалар бар, олар қазақтың заңнамасының көрнекті өкілдері саналып, билер институтының құқықтық негіздерін нығайтты. Билердің шешімдері қоғамның әділдік пен тәртіп принциптерін қалыптастыруда басты рөл атқарды.

5. «Жеті жарғы» заңдарының қабылдануы және құрылымы

«Жеті жарғы» – қазақтың ең ірі және негізі құқықтық кодексі болып саналады. Ол XVІІ ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында Төле би, Қазыбек би және Әйтеке би бастамасымен бекітілді. Бұл заңдар қазақ қоғамының әлеуметтік қатынастарын, қылмыстық және азаматтық құқықты жан-жақты реттеп, билер жүйесінің құқықтық негізін нығайтты. «Жеті жарғы» отбасылық қатынастардан бастап, меншік және қылмыстық істерге дейінгі кең ауқымды мәселелерді қамтыды. Оның қабылдануы қазақ қоғамының құқықтық мәдениетін әрі қарай дамытты және тұрақтылықты қамтамасыз етті.

6. Қоғамдық ұйым және құқықтық нормалардың қызметі

Қазақ ру-тайпалары мен отбасылары арасындағы қатынастар нақты құқықтық нормалар негізінде реттелініп, бұл қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етті. Әдеп-ғұрып заңдары мен билердің шешімдері қоғамдағы құқықтық тәртіптің негізі ретінде қызмет етті. Билер кеңесі руаралық дауларды шешіп, жеке меншік пен мүліктік құқықтарды қорғауға жауапты болды. Бұл жүйе әлеуметтік әділдікті нығайтып, халық арасындағы топтық келісім мен өзара сенімді қалыптастырды. Қоғамдағы құқықтық тәртіп әлеуметтік бірлік пен тұрақтылықтың негізі ретінде маңызды рөл атқарды, ортақ құндылықтар мен салт-дәстүрлерді бекітті.

7. Қылмыстық істер, жаза түрлері және төлеу мөлшері

Қазақ дәстүріндегі жаза түрлері қылмыстың сипатына байланысты әр түрлі болды. Әдетте, қылмыс жасаған тұлғаға мал төлеу, яғни кесім төлеу міндеттелді. Бұл төлем әділдік пен топтық келісімді қалпына келтірудің маңызды құралы болды. Қылмыстарға сай төленетін төлем мөлшері мен оның түрлері қоғамның тұрақтылығын сақтау үшін қолданылды. Қоғамдық кешірім мен төлем жүйесі зорлық-зомбылықты азайтып, руаралық бейбітшілікті сақтауға ықпал етті. Мұндай әділдік үлгісі қазақ құқықтық дәстүрлер жинағында кеңінен бекітілген.

8. Жесір дауы және отбасылық құқықтың ерекшеліктері

Жесір дауы – күйеуі қайтыс болған әйелдің құқықтарын қорғауға арналған дәстүрлі құқықтық шешім. Бұл дау барысында әйелдің меншігін қорғау және балалардың беделін сақтау басты талаптар болды. Мұндай мәселелер ру ақсақалдары мен билердің шешімімен әділ реттелді. Отбасылық құқықтық дауларда көпшілік кеңес берілуі және салттық нормаларға сүйену әлеуметтік әділдік пен тұрақтылыққа бағытталған. Барлық құқықтық шешімдер отбасының мүддесін қорғап, қоғамның моральдық негіздерін нығайтуға үлес қосты.

9. Салық жүйесі және экономикалық әділдік қағидаттары

Қазақ қоғамында зекет жүйесі малға негізделіп, әлеуметтік қолдау мен теңдікті ұстанған салық түрі болды. Бұл жүйе қоғамдық бірлікті нығайтып, әлеуметтік әділдікті қамтамасыз етті. Сондай-ақ, руаралық соғым шаралары туыстық және әлеуметтік қатынастарды күшейте отырып, қоғамның біртұтастығын арттырды. Айыптар мен әлеуметтік қолдау нормативтері заңды түрде бекітіліп, құқықтық тәртіптің орнығуына ықпал етті. Бұл қағидаттар қазақ қоғамындағы экономикалық әділдік пен әлеуметтік тұрақтылықты сақтауда маңызды болды.

10. Құн төлеу институты және әлеуметтік мәні

Құн төлеу институты – дәстүрлі қазақ құқық жүйесіндегі әлеуметтік тепе-теңдікті сақтаудың маңызды құралы. Құндылықтар жүйесінде адамның өмірі мен абыройы жоғары бағаланды, ал қылмыс жасаған адам зардап шеккен тарапқа айтарлықтай өтемақы төледі. Бұл институт жанжалдарды бейбіт жолмен шешуге және әлеуметік тепе-теңдікті сақтауға бағытталды. Құн төлеу сонымен қатар, рулар арасындағы келісімді күшейтіп, әлеуметтік үйлесімділік пен тәртіпті нығайтты. Осылайша, құн төлеу қазақ құқықTraditionының әлеуметтік мәнін ашып көрсетті.

11. Құқықтық жүйе салаларының арақатынасы (%)

Дәстүрлі құқықтық жүйенің құрамдас бөліктері қазақ қоғамындағы құқықтың әртүрлі салаларының өзара байланысын анықтайды. Әдет-ғұрып құқығы және билер билігі жүйенің негізгі құрылымдары ретінде маңызды орын алады, құқық пен билік арасындағы үйлесімділік пен өзара байланысты көрсетеді. Бұл пайыздық көрсеткіштер қазақ құқықтық жүйесінің құрылымдық ерекшеліктерін айқын бейнелейді және қоғамдық құқықтық тәжірибесін терең түсінуге көмектеседі. Мұндай анализ дәстүрлі құқықтық жүйенің қоғамдағы әсерін жан-жақты бағалауға мүмкіндік береді.

12. Сот процесі және дәлелдеме жүйесі

Қазақ дәстүрлі сот процесі қоғам алдында ашық түрде жүргізіліп, әдет-ғұрып нормаларына сай әділ шешім қабылдау мақсатында ұйымдастырылды. Дәлелдемелер ретінде куәлердің сенімді көрсетулері, ант рәсімдері, сондай-ақ, заттай айғақтар кеңінен қолданылды. Тараптар арасындағы келіспеушіліктер билер кеңесінде қаралып, татуласу жолы басты назарға алынды. Шешімдер би немесе билер алқасының ақыл-кеңесімен бекітіліп, олардың мәртебесі сот төрелігін нығайтуға бағытталды. Бұл процестер қоғамдағы әділдік пен құқықтық тәртіпті сақтау жүйесінің маңызды бөлігі болды.

13. Билер шешімінің қоғамдық резонансына мысал

Кезекті билер шешімі қоғамдық айтулы оқиғаға айналып, үлкен резонанс тудырды. Алғашқы кезеңде дау-дамай туындаған, біраз уақыт талқыланып, кең ауқымды қаралу іске асырылды. Билер шешімі әділдікке негізделіп, ұжымдық келісім мен келісу жолдарын іздеу арқылы қабылданды. Бұл құқықтық шешім қоғамдағы сенім мен тұрақтылықты нығайтып, билер институтының маңызды рөлін көрсетті. Мысал ретінде белгілі тарихи оқиғалар мен шешімдер мектептерде жиі оқытылады.

14. Дау-шарларды шешу процесінің кезеңдері

Қазақ дәстүрлі сотындағы әділдік қағидаттарына сүйене отырып, дау-шарларды шешу бірнеше кезеңнен тұрды. Ең алдымен, дау қозғалатын мәселе анықталды, содан кейін тараптардың өтініштері тыңдалды. Одан кейін, билер кеңесуі мен талдауы жүргізілді. Екінші қатысушылардың дәлелдері қаралып, шешім қабылдау процесі басталды. Қажет болған жағдайда, тараптар арасындағы келіссөздер ұйымдастырылды. Ақыры, билер немесе билер алқасы шешім шығарды және ол бекітілді. Бұл кезеңдер әділдік пен қоғамның құқықтық тұрақтылығын қамтамасыз етуді көздеді.

15. Рулық құрылым және ұжымдық құқықтық жауапкершілік

Қазақ қоғамында рулық құрылым ұжымдық құқықтық жауапкершілікті нығайтуда маңызды рөл атқарды. Әр ру өз мүшелерінің іс-әрекеттеріне жауапты болып, құқықтық тәртіпті сақтауға міндетті болды. Бұл ұжымдық жауапкершілік жүйесі туыстық байланысты күшейтіп, құқық бұзушылыққа қарсы әрекеттерді белсенді етті. Сонымен қатар, рулық бірлестіктер әлеуметтік қолдау жүйесі ретінде қызмет етіп, дауларды сотсыз шешуге ықпал етті. Мұндай жүйе қоғамдық келісім мен әділдік қағидаттарын ұстанудың негізін құрды.

16. Тыйымдар жүйесі және моралдық құқықтық нормалар

Ежелгі қазақ қоғамында моральдық нормалар мен тыйымдар жүйесі ұлттық тәрбие мен құқықтың негізін құрады. Ата-ананы құрметтеу және үлкенге ізет көрсету сияқты қағидалар қоғам өмірінде ерекше орын алды. Мұндай ұстанымдар тек сөйлеу мәдениетінде ғана емес, күнделікті әдет-ғұрыпта да дәлелді түрде сақталды. Бұған қоса, ұрлық жасау немесе бөтеннің мүлкін иемдену қатты тыйым салынды, бұзушылықтар ауыр айыптар мен қатаң жазаларға ұшырады. Бұл тәртіп қоғамдағы әділеттілікті және қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталды. Этикалық нормаларды нығайту мақсатында ырым-тыйымдарға және дәстүрлі сөздерге баса назар аударылды, олар моральдық құқықтық нормалардың тұрақтылығы мен жалғасуын қамтамасыз еткен маңызды құралдар болды.

17. Ислам дінінің құқықтық жүйеге сіңісуі

Қазақ құқықтық жүйесіне Ислам дінінің ықпалы ерекше болды. Ислам діні адалдық пен шыншылдықты насихаттап, жаңа құқықтық нормалардың моральдық негізін нығайтты. Әсіресе, анттар қасиетті ұғым ретінде қабылданып, олардың бұзылмауы сот төрелігіндегі шешімдерді негіздейтін маңызды дәлел ретінде қолданылды. Бұл үрдіс дәстүрлі және діни заңдардың ұштасып, мешіттер мен билердің сот жүйесінде үйлесімді жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Осындай қосымша құралдар арқылы Ислам құқықтық жүйесі қазақтың құқықтық тәжірибесін байытып, қоғамдағы әлеуметтік әділеттілікті нығайтты.

18. Дәстүрлі құқықтың құндылығы және қазіргі қоғамға әсері

Дәстүрлі құқық қазақ халқының ұлттық бірлігі мен қоғамдағы әділдіктің негізі ретінде маңызға ие болды. Бұл құқық адамгершілік және патриотизм сияқты жоғары құндылықтарды насихаттап, ұрпақтар арасындағы байланыстарды нығайтты. Қазіргі заманғы заңнамада көшпелі құқық нормаларының ықпалы сезіліп, олар қазіргі құқықтық мәдениеттің ерекшелігін көрсетеді. Бұл үрдіс ұлттық құқықтық дәстүрлер мен заманауи құқық саласының арасындағы терең байланысты айқындайды, қоғамдағы тұрақтылық пен әділдікті сақтауға септігін тигізеді.

19. Қазіргі құқықтық жүйеде дәстүрлі құқықтың рөлі

Қазіргі құқықтық жүйеде дәстүрлі құқықтың рөлі айтарлықтай байқалады. Ол ұлттық құқықтық мәдениеттің өзіндік ерекшелігін қалыптастырып, құқықтық білім беру мен тәрбие процесінде маңызды орын алады. Дәстүрлі нормалар әлеуметтік қатынастарда әділдік пен жауапкершілікті нығайтады, сондай-ақ, қоғамдық келісімді сақтауға бағытталған. Бұл құқықтық жүйеге тарихи сабақтастық элементін енгізу арқылы қазіргі заманғы заңдардың негізін кеңейтеді және тереңдетеді.

20. Қазақ құқықтық дәстүрінің тарихи және қазіргі мәні

Дәстүрлі құқықтық жүйе – қазақ халқының ұлттық мұрасы ретінде әділдік пен бірліктің төзімді негізі болып табылады. Ол тарихи сабақтастық арқылы қазіргі құқықтық қоғамның құрылуын қамтамасыз етіп, әлеуметтік тұрақтылық пен құқықтық тәртіптің нығаюында шешуші рөл атқарады. Қазақ құқықтық мәдениетіндегі бұл ерекше құндылықтарды сақтау мен дамыту – қоғамның тарихи таза негізін қалыптастырудың кепілі.

Дереккөздер

Айтпаев Б.Қ. Қазақ дәстүрлі құқығының тарихи негіздері. Алматы, 2018.

Нұртайұлы Ә. Қазақ хандығының құқықтық институттары. ҚазҰУ, 2020.

Серікбаева Г.Р. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би: билер институтының тарихы. Астана, 2019.

Тарихи құқықтану оқулықтары. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2023.

Қазақ құқықтық дәстүрлер жинағы. Алматы, 2021.

Айдаров С.С. Қазақ хандығының құқық жүйесі. Алматы, 2010.

Қасымов Т. Ислам дінінің қазақ құқық жүйесіне ықпалы. Астана, 2015.

Нұрғали Е. Дәстүрлі құқық пен қазіргі заңнама // Заң және қоғам. – 2021. – №3.

Төлегенова Г.К. Қазақ құқықтық мәдениеттің қалыптасуы. Шымкент, 2018.

Әлімбаев И. Қазақ моральдық құқықтық нормалар жүйесі. Алматы, 2022.